ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Зытеухуар   'Малъхъэдис'

2022-05-14

  • Къанжэм  и  псэукIэр
  • Къанжэм и жьэгъумрэ и ныбэгумрэ хужьщ, и щхьэри, и дамэри, и кIэри фIыцIэщ. Къанжэм и кIэр кIыхьщ, захуэщ, дахэ дыдэщ. Ар зэи зы щIыпIэм мамыру щыскъым, тепыIэгъуэ имыIэу къелъэтыхь.
  • Къанжэр дахэ щхьэкIэ, дыгъуэрабзщ. ЩIыпIэ-щIыпIэхэр къыщилъэтыхькIэ, и нэ фIыцIэ цIыкIуитIым кърегъэжыхь, «сыт къысIэрыхьэну пIэрэ» жиIэ щIыкIэу.
  • Джэдэщым джэд къакъэ макъ къызэрыщIэIукIыххэу, ар псынщIэу къос. Джэдэщым зыщIегъэмэракIуэри, джэдыкIэ кугъуэр кърефыкI. Къанжэр джэдкъаз шырхэми яхуэлъэщ.
  • Къанжэхэм абгъуэ быдэ яIэщ. Абыхэм я абгъуэр жыг дыкъуакъуэм лъагэу дащIыхь. Абгъуэм и хъуреягъыр банэщ. Банэ Iэмбатэм и кум абгъуэ щабэр иращIыхьыж. А абгъуэм шырхэр къыщыраш. Куэд йощакIуэ къанжэ шырхэм, ауэ абыхэм зыри ялъэIэсыфыркъым.
  • Къанжэм теухуа хъыбару, таурыхъыу куэд щыIэщ. Ар абыхэм къахощ къуалэбзу губзыгъэу.
  • Мэлей ФатIимэ.
  •  
  • ШатэкIэ гъэбэкхъа кIэртIофыщIэрэ джэдыщIэрэ
  • Джэдыр ягъэкъабзэри зэпкърах, псы щIыIэкIэ ятхьэщI, ягъэгъущ. КIэртIофыщIэр ягъэкъабзэ, псы щIыIэкIэ ятхьэщIри, пIащIэ цIыкIуурэ яупщIатэ. Тебэм тхъу иралъхьэри, градуси 150 — 160-рэ хъуху къагъэплъ, абы джэдыл шыуар халъхьэ. ЗэрагъэдзэкIыурэ мафIэ инкIэ ягъажьэ тхъуэплъ дахэ хъухукIэ, итIанэ тебэм кърахри, тепщэчым иралъхьэ.
  • Ар зыхэлъа тхъур градуси 120 — 130-м нэсу ягъэупщIыIу, бжьын упщIэта халъхьэ, шыбжий сыр хьэжа хадзэри, зэIащIэурэ тхъуэплъ хъуху ягъэлыбжьэ. Бжьын гъэлыбжьар тебэм кърахри, тепщэчым иралъхьэ.
  • Тебэм къина тхъур къагъэплъ градуси 130 — 140 хъуху, кIэртIоф упщIэтар халъхьэ, шыгъу тракIутэ, и щхьэр трапIэжри, дакъикъитI хуэдизкIэ ягъажьэ. ИтIанэ кIэртIофым псы щIыIэ щIакIэри, джэд гъэжьар, бжьын гъэлыбжьар и щхьэм тралъхьэ, шатэ щIакIэжри тебащхьэр тепIауэ мафIэ цIыкIум тету хьэзыр хъуху ягъажьэ.
  • Хьэзыр хъуа нэужь мафIэм къытрахыж, джэдгын цIынэ къудамэ тралъхьэ, и щхьэр трапIэжри, дакъикъи 5 — 6-кIэ щагъэт, IэфI къыщIыхьэн щхьэкIэ. Iэнэм щытрагъэувэкIэ, джэдгын къудамэхэр къытрахыж. Iэнэм тепщэчым илъу трагъэувэ. Тебэм къина шатэпсри тракIэж. ПIастэ, мырамысэ хуабэ, щIакхъуэ дашх.
  • Халъхьэхэр (цIыхуищ Iыхьэ): кIэртIофыщIэ укъэбзауэ -г 530-рэ, джэдылу — г 360-рэ, тхъууэ — г 50, шатэу — г 250-рэ, бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 30, псы щIыIэу — г 50, джэдгын къудамэу — 3 — 4, шыбжийуэ, шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
  •  «Адыгэ шхыныгъуэхэр»  тхылъым къитхыжащ.
  •  
  • УкъызэригъэщIауэ щыт
  • Шыдыр зыщIэт шэщ цIыкIум зы пщэдджыжь гуэрым къыщIагъэкIауэ маплъэри, къелъагъу абы и бжэм мелкIэ ину тетхауэ тету: «Мыбы щIэтыр адыгэш къабзэщ».
  • Шыдыр гуфIащи, зыхуэза и шыдэгъухэр къешэри, бжэм тетхар ярегъэлъагъу. «Иджы фи фIэщ хъуа сэ сызэрыадыгэшыр?! Фи гугъати, фэ фхуэдэу, сэри сышыду!»
  • Гупым зы шыдыхъу бзаджэжь хэтти, жеIэ:
  • — АтIэ, ар пэжмэ, щыщыт шым хуэдэу.
  • — Ар Iуэху-тIэ, фыкъэдаIуэ! – жеIэри, щыщыну хуожьэ, арщхьэкIэ, ар къемыхъулIэу, шыд кIиикIэу ину мэкIий:
  • — Iия!..
  • Псори зэщIодыхьэшхэ, ар ауан ящIу.
  • Шыдыхъум жеIэ:
  • — Умыделэу, Тхьэм укъызэригъэщIауэ щыт.
  • IуагъэзыкIри шыдхэр IуокIыж, мыдрейр нэщхъейуэ и закъуэу къагъанэри.
  • Къагъырмэс Борис.
  •  
  • Езым зэхихыжыну сыхуейкъым
  • Хьэр псафэ схуишат, ауэ къысхуишэжакъым.
  • «Езым зэхихыжыну сыхуейкъым», — жыхуэпIэр куэдкIэ нэхъ псынщIэу Iурадзэж улъаIуэу зыгуэрым хуэпIуэхуам нэхърэ.
  • Хэти хъуэхъуэн щхьэкIэ йофэ, хэти, зэрефэнур и гурыфIыгъуэу мэхъуахъуэ.
  • Хэти дахэ дыдэу, уедэIуэнкIэ псэм фIэIэфIу, уэрэд жеIэ, хэти и макъ къызэрихькIэ мэкIий, хэти мэгурым, хэти «еууей» жыуигъэIэу матхэри-матхэ…
  • КъызыхуигъэщIар зымыщIэжыр сыту Iеищэу бэгъуа мыгъуэ, бетэмал!..
  • Гъэунэ  Борис.
  •  
  • Апхуэди  къохъу
  • Ар уэрэджыIакIуэ Iэзэт. КъытекIуэ щымыIэу фIыуэ игъэзащIэрт адыгэ уэрэдыжьхэр. Псом хуэмыдэу абы и пщIэр зыIэтыр зэрыIэдэбырт, хьэлыфIэ-щэныфIэт, бегъымбар хужаIэу.
  • Ауэрэ, къуажэм къыдокI къытекIуэу уэрэд жызыIэ. Мыдрейр абы йохъуапсэ, хузэгуэп мэхъу, екIэ иужь йохьэ мо къытекIуэм…
  • А цIыху гъэсар, Iэсэр, сабырыр апхуэдэу къыщIэкIащ, адрейхэр дауэ къэнэжын?
  • Хэт мы-Моцартми — Сальерищ!
  •  
  • ФIыгъуэ  бэлыхьу щытамэ…
  • Си псэр пыхуу сешарэ адэкIэ схузэфIэмыкIыжIауэ сыщызэщIэтIысыкIым, мы дунеягъэм щызгъэвари иджыпсту щызгъэври зы схуэхъужри, мы гупсысэр псом я гущIыIу къысфIэкIуащ: «Яхузэрымыгъэгъуэт зы фIыгъуэ бэлыхь гуэру щытамэ, мы дунейр сэ напафэкIэ сагъэлъагъунтэкъым!»
  • Хьэх Сэфарбий.
  •  
  • Псалъэзэблэдз
  • ЕкIуэкIыу: 2. … нэхърэ джэдыкIэ нэхъ Iущщ. 5. Жэщ къыптехъуэу … нэху къыптещхьэу ежьэ. 8. Узыхуэмыдэм уи … еус. 9. Унэр зэращIа уэщыжьыр … щIадзыж. 12. ГъукIэм и … Iэдэрэ уадэрэщ. 13. … хущхьэрей хъумэ, гъашхи гъэгъуэлъыж. 16. … и пэри и кIэри хъуэхъущ. 17. … къэщтэгъуафIэ щхьэкIэ тыжыгъуейщ. 19. … хьэщIэм и IуэхутхьэбзащIэщ. 20. … зыщыщIэм фIыщIэр зыуи къыщыхъуркъым.
  • Къехыу: 1. Зи … едаIуэ и Iуэху мэкIуатэ. 3. … сэ сыфIокI, губзыгъэр езыр сфIокI. 4. … и ужьыр уэлбанэщ, зауэм и ужьыр хьэдагъэщ. 6. … и шэмэдж щIэщхъурэ? 7. … и гуахъуэкI бэлацэщ. 10. Пэжым … ирещI. 11. Бзурэ … абгъуэ ещI. 14. Iуэху щIэкIэ зымыщIэр Iуэху … егъалIэ. 15. … и насып щытым иратащ. 18. … гъэтIылъыгъэншэ хъуркъым.
  • Зэхэзылъхьар Бицу  Жаннэщ.
  •  
  • Мэлыжьыхьым и 30-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
  • ЕкIуэкIыу: 1. Ашэху. 4. Хъыщт. 7. Гъудэ. 8. Быф. 10. Шхуэ. 11. Адэжынэ. 14. Къан. 15. Къыу. 16. Ауз. 19. Имыс. 20. Джатэ.
  • Къехыу: 2. Шэдыбжь. 3. ХущIэ. 4. Хъан. 5. Щэрмэт. 6. Хъыданжэрумэ. 9. Фэдэн. 10. Шынакъ. 12. Акъылым. 13. Жумарт. 17. Сес. 18. Сыдж.

Зыхыхьэхэр: Малъхъэдис

Зыгъэпсэхугъуэ махуэм

2022-04-30

  • ГъэфIапщIэ
  • Джэгум щытекIуахэм хуащI тыгъэхэращ. ХьэщIэхэр, джэгум хэтхэр зэрагъафIэ Iэмалщ.
  • ХьэщIэм щылъысым деж, гъэфIапщIэм хьэщIапщIэкIэ йоджэ. ГъэфIапщIэхэр джэгур зи джэгум я Iыхьлыхэм кърахьэлIэрт, зытыр джэгу тхьэмадэращ. ХьэтиякIуэр и гъусэу ар утыкум иувэрти, джэгур щиухым деж е джэгур зэриух удж хъурейм и пэ къихуэу гъэфIапщIэхэр итырт. Джэгу тхьэмадэм хьэтиякIуэм жриIэрт джэгу хасэм и унафэкIэ хэт сыт хуэдэ гъэфIапщIэ лъысами. ХьэтиякIуэм ар ину гупым яжриIэжырт: хэт сыт лъысами, абы и цIэ-унагъуэцIэр, зыщыщ къуажэр. Езым и цIэкIэ хьэтиякIуэм щIигъужырт хъуэхъу дахэ. ХьэтиякIуэм и дэIэпыкъуэгъухэм гъэфIапщIэхэр утыкум кърахьэ, зи цIэ ираIуэр утыкум къихьэурэ хасэм щыщ нэхъыжьым кърет. Дэтхэнэ зыми и цIэр жаIэу иратыху, пшынауэхэр пшынэ йоуэ, гъэфIапщIэр зылъысар лIы цIэрыIуэу, пщащэ цIэрыIуэу щытмэ, пшынауэхэм нэхъ зрагъэIэту йоуэ, пщIэ зэрыхуащIыр къагъэлъагъуэу.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Малъхъэдис

Зыгъэпсэхугъуэ махуэм

2022-04-23

  • Iэгъэбэгухэр
  • Хэт зымыцIыхур Iэгъэбэгу цIыкIухэр?! Адрей къэкIыгъэхэми хуэдэу, абыхэм мэзыр ягъэдахэ, къулей ящI. И щхьэматэ цIыкIур лъакъуэ закъуэмкIэ захуэу, пагэу фIиIыгъэу ар щытщ. Iэгъэбэгухэр жыг щIагъхэм, хуейхэм, жыг лъэдакъэ пыупщIахэм я гъунэгъуу къыщокI.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Малъхъэдис

Зыгъэпсэхугъуэ махуэм

2022-04-16

  • Джэдыл гъэбэкхъа
  • Абы щхьэкIэ нэхъ къащтэр джэдыжьщ. Джэд гъэкъэбзар Iыхьэ-Iыхьэурэ зэпкърах, псы щIыIэкIэ ятхьэщIыж. Джэдыл Iыхьэхэр шынакъ мыулъийм иралъхьэ, шыгъу, губгъуэпхъ, мыцIыкIу дыдэурэ упщIэта бжьыныщхьэ, бурш мыхьэжа, IупщIэ цIыкIуурэ упщIэта шыбжий сыр мыхьэжа халъхьэ. Псы щIыIэ тIэкIу хакIэри, фIыуэ зэIащIэ, бжьыныпсыр фIыуэ къыщIахуху. Шынакъыщхьэр трапIэжри, нэхъ зэхэшыпсыхьын щхьэкIэ щIыIапIэм ягъэув сыхьэти 8 — 10-кIэ е нэху кърагъэкI. А зэманым къриубыдэу джэдылыр зэ-тIэу зэIащIэ. Щагъэжьэнум деж джэд Iыхьэхэм кIэрыпщIахэр къыкIэрахри, езы джэдылыр ягъэгъущ, тебэ куукIэ тхъу къагъэплъ, джэдыл Iыхьэ гъэгъущахэр абы халъхьэ, мафIэр ину блэуэ, зэрагъэдзэкIыурэ ягъажьэ тхъуэплъ дахэ хъуху. ИужькIэ псывэ щIакIэ, мафIэр цIыкIу ящIри, тебащхьэр тепIауэ ягъэбэкхъ, псыр щIэвэщIэным нэсыхукIэ. ИтIанэ, зэIащIэурэ, шатэпс щIакIэ, бжьыныху уба халъхьэ, тебащхьэр трапIэжри, мафIэ щабэ дыдэм тету хьэзыр хъуху ягъэбэкхъ, тебэр къытрахыж, джэдгын траудэри, и щхьэр тепIауэ дакъикъи 5 — 6-кIэ щагъэт. ЗэрызэщIэлъу Iэнэм пщтыру трагъэувэ. Дашх пIастэ хуабэ, мырамысэ.
  • Халъхьэхэр (цIыхуитху Iыхьэ):
  • джэдылу — г 1000,
  • тхъууэ — г 180-рэ,
  • бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 100,
  • псывэу — г 300,
  • бжьыныху укъэбзауэ — г 30,
  • шатэпсу — г 300,
  • шыгъуу, шыбжийуэ, губгъуэпхъыу, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз.
  • Къубатий Борис.
  •  
  • Пэж
  • Гум пэж щыпсэурт. ГуфIэу, пIейтейуэ, хахуэу, щабэу е жану. Хэхъуэм-хэхъуэурэ, гум имыхуэж хъуащ. КъыщыпкIырт. Хуейт зиIэтыну, лъэтэну, зиплъыхьыну. Ар гум идэнут?! ЕупщIакъым… Гум изэгъэжыртэкъыми, гъуэгу хишыну ежьат. Жылэ трисэурэ ирикIуэнут. Жылэр къикIыкIынут, гъуэгур гъэгъэнут. Пэж защIэ хъунут и хъуреягъыр. Арат и гугъэр. Гум къызэрикIыу, гъы макъ зэхихащ. ИтIанэ кIий макъ… дыхьэшх макъ… фий макъ. Псори зэщIовууэ. Пэжыр мэкIэзыз. Зызэтреубыдэри, мэбакъуэ. Уаем, псыдзэм, мафIэсым хобакъуэ. КъыщыувыIэкIэ кIиину мурад ещI — зэхахын хуейщ… Дауэ мыхъуми, зэхахын хуейщ. Iэмал имыIэу! Зэ мэкIийри, уафэр къыподжэж — мэхъуэпскI. ЕтIуанэу жиIэнIауэ зыщигъэхьэзырым, и макъ къикIыжыркъым.
  • «Гум сыщыпсэужатэмэ!» — жи пэжым. Къабзэу къэнэнут, щыму гугъэ иухуэнут, дзапэ уэрэд хъунут. ЗэхэзыхынуIатэкъым. Пэжым къригъэуэнут гур… Щым зищIыжащ. Зыри щыдымкъым гу лъахэм.
  • Пэжыр зэрыщымыр зыгуэрым зэхех. Ари гущ. Абыи пэж гуэр илъщ. Ари уIащ, пцIанэщ, щIыIэрысщ. Зиухыжыну хуеят. Ауэ нэгъуэщI зы пэжым и дуней щымыр зыхищIащ. Аращ къезыгъэлар. Гухэм я пэжхэр зэхуэзащ. Дунейр умэзэхри, гупсысащ. Егупсысащ уафэр зэрыкъабзэм! Пэжхэр зэрыщIэри, къару къахыхьащ. Къару къахыхьащ щыму гухэм щыпсэуну.
  • Гугъуэт Заремэ.
  •  
  • МафIэмытэ
  • МафIэр ягъэлъапIэу щыщыта зэманым и лъэужьщ. МафIэр унагъуэм куэдрэ ипхмэ мыфIу къалъытэрт, абы мафIэс, уз къыдэкIуэнкIэ шынэу. МафIэс къызыщыщIа унагъуэм е мафIэм иса цIыхум, мафIэм къищынэмыщIауэ, нэгъуэщIхэри иттэкъым. Псалъэм папщIэ, джэдкъаз къуртым щIалъхьэ джэдыкIэр. Ар имыту мыхъумэ, мастэ хиIурти итырт. Бжьахъуэхэм бжьэ къэпщIыгъуэм деж мафIэ ятыртэкъым, бжьэр бэгъуэнукъым, жаIэрти.
  •  
  • КIэлъыгъэхуабэ
  • Гъуэгу техьам, зекIуэ ежьахэм кIэлъызэрахьэу щыта хабзэщ. Унэм икIа нэужь, шхын ягъэхуабэрт, зэхэтIысхьэрти, яшхырт, ежьам и Iуэхур къыдэхъункIэ хуэлъаIуэхэрт.
  • Гъуэгу техьар псым икIыху кIэлъыпхъанкIэртэкъым, кIэлъыжьыщIэртэкъым, пхъэнкIий кIэлъырадзыртэкъым.
  •  
  • Дыгъужьыхуэ
  • Дыгъужь къаукIа нэужь, абы и хуэр къыхахырти, ягъэгъурт. Зыгуэрым Iэщ е нэгъуэщI фIадыгъуамэ, гурыщхъуэ зыхуащIым и Iэгум иракухьырти, дыгъужьыхуэр мафIэм пэрадзэжырт. Хуэр зэлъэмэ, дыгъум и Iэр, и Iэпкълъэпкъыр зэлъэу, и хуэр зэщIишэу жаIэрт, абы Iэзэгъуэ иIэжтэкъым.
  • Гурыщхъуэ зыхуащIым гу зылърамыгъэтэн папщIэ, гурыщхъуэ зыхуамыщIхэри дагъакIуэу я Iэгухэм иракухьырт. Щримыгъахуэмэ, «сызэлъэнущ» жиIэу шынэмэ, абыкIэ къаумысырт. Дыгъур ирырагъэшынэну дыгъужьыхуэр зэрахьэрт.
  •  
  • ХьэщIэм сыщежьэм деж
  • Франджы тхакIуэ нэхъ цIэрыIуэхэм ящыщ Мериме Проспер гуфIэу е дыхьэшхыу зэи зыми илъэгъуакъым. Зы хьэл мыхъумыщIи зыхэмылъ, теплъэ дахи зиIэ Мериме и Iуэтэжхэри дахэу, екIуу жиIэжырт. Абыхэм я нэхъ дыхьэшхэн дыдэри тхакIуэм къызэриIуэтэжыр псы стэчан къратыну щIэлъэIу цIыхум и макъым ещхьут.
  • Мериме, езым зэрыжиIэмкIэ, ищIэн щимыгъуэтхэм деж тхэуэ арат.
  • — ХьэщIэ къэкIуэн хуейуэ сыщыпэплъэхэм деж сытIысырти, зы балладэ стхырт, — жиIэрт абы.
  •  
  • Флобер и хьэлыр
  • Франджы тхакIуэ Флобер Гюстав и хьэлыр нэгъуэщIт. Абы и романхэр щитхкIэ тхыгъэм хэт лIыхъужьхэм я гъусэу дыхьэшхынут, гъынут, и пэшыр пIащIэу къызэхикIухьырт, иужьрейуэ итха псалъэхэр ину жиIэу. Бовари Эммэ зэрызиукIыжар къыщигъэлъагъуэм щыгъуэ Флобер тхьэусыхэрт, дзыгъуэгъалIэм и мэр и Iум иту жиIэу.
  •  
  • IункIыбзэкIэ игъэбыдэрт
  • «Юмористическая энциклопедия всей американской жизни» тхылъыр зи IэдакъэщIэкI О,Генри и хьэлт щытхэ стIолым пэрытIысхьэн и пэ къихуэу пэшыбжэр IункIыбзэкIэ игъэбыдэу.
  • Ар щIэбгъэщIэгъуэн Iуэхум хэлътэкъым — цIэрыIуэ хъуа тхакIуэм япэу къалэмыр къыщищтар Колумбус къалэм (Огайо штат) и лъэхъуэщращ.
  • Дохъушокъуэ Синэ.
  •  
  • Псалъэзэблэдз
  • ЕкIуэкIыу: 2. Щхьэхынэ, жьажьэ. 6. Зи шы гуартэ ирахужьам кIэлъыщIэпхъуа гуп. 7. Пасэрей шыгу, щхьэ телъу. 8. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, ар лъакъуэншэщ. 9. Гагариныр здэлъэта щIыпIэ жыжьэ. 11. Псалъэ дахэм … гъуэмбым къреш. 12. Ди IуэрыIуатэм къыхэщыж цIыхубз пелуан. 15. Гъэгъа хужь Iэрамэхэр куэду къызыпыкIэ жыг. 17. Адыгэш. 18. Уэшхышхуэм и лъэужь псы ина. 19. УнафэщIым и IэнатIэр, хабзэм къемызэгъыу, … хэхыпIэ ищIащ. 21. Къуажэ, псыежэх. 22. АбыкIэ хьэм уеуэкIи гъынукъым.
  • Къехыу: 1. Район зыбжанэм чэзууэрэ я Iэтащхьэу щыта, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь. 2. Диным зэрыжиIэмкIэ, зи щIалэгъуэр зэи имыкIыу жэнэтым ис тхьэIухуд. 3. Губгъуэ хьэсэхэм IисрафыпцIэ хэзылъхьэ, пкIауэм ещхь хьэпIацIэ къэзылъэтыхь. 4. ПIастапхъэ. 5. КъурIэн цIыкIу. 10. Германием я лIыщхьэ. 11. Банэ куэду къызытекIэ, зи гъэгъар гъуэжь удз. 13. Адыгей Республикэм и япэ президент. 14. Пасэрей фоч е унэцIэ. 16. Къэрэшей-Шэрджэсым щыпсэуа усакIуэ цIэрыIуэ. 20. ПкIэлъейм и IэдиитIыр зэзыпх, зэрагъэбыдэ. 21. Уафэм къех мыл тыкъыр жьгъей.
  • Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
  •  
  • Мэлыжьыхьым и 9-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
  • ЕкIуэкIыу: 1. Убых. 3. Къэхъун. 6. ЛэпIанкIэ. 7. КIуж. 9. Бдзы. 10. Нэ. 13. Дарий. 14. Пыпхэ. 16. Акъ. 17. Умэ. 18. Лы. 19. Мухьэрэб. 21. Бзий. 22. Ныджэ.
  • Къехыу: 2. Бел. 4. Хъушэ. 5. Вабдзэ. 8. Жырыкъ. 10. Непал. 11. «Адэ». 12. Гъуэгу. 15. Iумпэм. 19. Мэз. 20. Бэдж.

Зыхыхьэхэр: Малъхъэдис

Зыгъэпсэхугъуэ махуэм

2022-04-08

  • Шылъэгу
  • Шылъэгухэр зыхэбгъэгъуэщэн псэущхьэ щыIэкъым. Абыхэм хуэдэу фэ Iув зытелъ зыри дунейм теткъым. Ар къупщхьэм хуэдэу быдэщи, шылъэгур и бий куэдым ящехъумэ. Ауэ ари сэбэп къащыхуэмыхъуи щыIэщ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Малъхъэдис

Зыгъэпсэхугъуэ махуэм

2022-04-02

  • Зы сыхьэтым къалъхум и бжыгъэр
  • ЦIыхухэм я бжыгъэм псынщIэ дыдэу хохъуэ. Зы сыхьэтым къриубыдэу дунейм къытохьэ цIыху 5400-рэ.
  • * * *
  • КъызэрабжамкIэ, илъэсипщI къэс тхылъхэм я бжыгъэм хуэдитIкIэ хохъуэ.
  • Ди къэралым и закъуэу тхылъ томм зы мелардрэ ныкъуэрэ щахъумэ. Ахэр псори щIэхуэн папщIэ, библиотекэ мин 400-м щIигъу ящIащ…
  • * * *
  • Иужьрей илъэси 100-м къриубыдэу дуней псом щIыдагъэу къыщыщIахуащ тонн мелард 13.
  • Шыпш Даянэ.
  •  
  • И хьэлым  текIуэдэжа
  • Инджылыз пащтыхь гуащэ Аннэ (1665 — 1714) хуабжьу ныбжьэгъу пэж хуэхъуат и фрейлинэ Дженнингс Сарэ. Ахэр зэрыцIыкIурэ зэныбжьэгъуу къызэдэхъуат. Аннэ и блыгущIэт пщащэм хуидэрт миссис МорликIэ къеджэу.
  • Сарэ пащтыхь гуащэм зэриныбжьэгъур къигъэсэбэпри, абы и щхьэгъусэ герцог Мальборэ политикэ къулыкъуфIхэр зыIэригъэхьащ.
  • Ауэ зэман дэкIри, Сарэ и Iуэхухэр зэIыхьащ. Пащтыхь гуащэм игу иримыхь хьэл гуэрхэр къыщызыкъуихым, а тIур зэфIэнащ. ИкIэм-икIэжым, Аннэ блыгущIэт пщащэ ищIар хьэл нэхъ зэпIэзэрыт, нэхъ щэху зиIэ Маршэм Абигайлщ. Езы Сарэ пащтыхьыгъуэм къыдахужри, къэралри ирагъэбгынауэ щытащ.
  •  
  • Къэб хьэлыуэ
  • Къэбри абы и жылэри цIыхум и дежкIэ сэбэпышхуэщ. Къэб жылэм хэлъщ белок, каротин, аскорбиновэ кислота, микроэлементу магний, гъущI, калий, кальций, фосфор нэгъуэщIхэри. Езы къэбым хэлъщ витамину С, В1, В2, РР, А. Абы къыхащIыкI шхыныгъуэхэр сэбэпщ зи кIэтIий, жьэжьей, тхьэмщIыгъу узхэмкIэ.
  • Къэбыр ятхьэщI, гъущэу ялъэщIыж, IупщIэурэ яупщIатэ, и жылэхэри и лъэхъыцхэри и кум кърах, и фэр пIащIэ цIыкIуу трагъэж, езыр цIыкIу-цIыкIуу зэпаупщIри, лыхьэжым щIагъэкI. Шыуаным тхъу иракIэри, и пщтырагъыр градус 35-рэ хъуху къагъэплъ, абы къэб хьэжар халъхьэри, бэлагъкIэ зэIащIэурэ дакъикъи 5 — 6-кIэ ягъажьэ. ИтIанэ, абы хакIэ фошыгъупс, зэIащIэурэ дакъикъэ 20 — 25-кIэ ягъавэ. Абы гуэдз хьэжыгъэ гъэжьа хакIутэри, бэлагъкIэ зэпымыууэ япщурэ Iув хъуху ягъажьэ. Хьэзыр хъуа хьэлыуэр шыуаным кърахри, тхъу зыщыхуа Iэнэм тралъхьэ, я Iэм дагъэ щахуэри, ар фIыуэ яубэ. Ямыубэу дэ хуэдиз IэшкIэ цIыкIухэри ящI. Ахэр тIэкIу дияуэ вазэм иралъхьэ, яубар мыупщIыIущэ щIыкIэ IупщIэурэ сэкIэ зэпагъэж. Къэб хьэлыуэ хуабэм шэ докIу. Мыр нэхъ щащIу щытар щIымахуэмрэ гъатхэмрэщ. Къэуатщ, гъэткIугъуафIэщ.
  • Гуэдз хьэжыгъэр зэрагъажьэр: гуэдз хьэжыгъэ ухуэнщIар тебэ гъущэм иракIутэри, мафIэ щабэм тету чымчыркIэ зэIащIэурэ, тхъуэплъ дахэ, мэ гуакIуэ къыхихыу хъуху ягъажьэ.
  • Фошыгъупсыр зэращIыр: псывэ къэкъуалъэм фошыгъур хакIутэри, зэIащIэурэ ткIуху къагъавэ, бинткIэ языж.
  • Халъхьэхэр:
  • тхъууэ — г 100,
  • къэб хьэжауэ — г 300,
  • псыуэ — г 240-рэ,
  • фошыгъуу — г 240-рэ,
  • гуэдз хьэжыгъэ гъэжьауэ — г 160-рэ.
  • Къубатий Борис.
  •  
  • ШыIэныгъэмрэ къарумрэ
  • ЦIыхум куэдрэ ущымытхъу, абы Iуэху мыщхьэпэ кърикIуэнкIэ хъунущ.
  • Гугъэр бгъэфIэн, пхъумэн хуейщ. Ар гум и щIэгъэкъуэн къызэрымыкIуэщ.
  • Лъагъуныгъэм и щэху псори зыщIэр зыгуэр фIыуэ зылъагъурщ.
  • Хэхъуэм и Iэмал нэхъ тыншыр пщIэншэу умыгъэкIуэдынырщ.
  • Зэдауэм и хеящIэ нэхъыщхьэр зэманырщ.
  • УкIытэр цIыхум напэ зэриIэм щыхьэт техъуэ Iуэхущ.
  • ШыIэныгъэр къарум нэхърэ нэхъ лъапIэщ.
  • Къаруракъым пэжымрэ захуэмрэ зыхэлъыр, атIэ пэжымрэ захуэмрэщ къару хъужыр.
  • ШыIэныгъэм губзыгъагъэмрэ хахуагъэмрэ я гъуэгур къыпхузэIуех.
  • ЗыхыумыщIыкI Iуэхум упэрымыхьэ.
  • Щыуагъэр акъылым и япэ дерсщ.
  • Щэнхабзэр жылагъуэм и зыужьыныгъэр цIыхухэм я фIэщ зыщI Iуэхущ.
  • Делэм зэрызыщыпхъумэнур шыIэныгъэщ.
  • ФэрыщIагъэм гуапагъэ къудей мыхъумэ, зы сэбэпынагъ къыпэкIуэркъым.
  • Ди щхьэ дзыхь зэрыхуэтщIыжыр нэхъ мащIэху, нэгъуэщIым жиIэр нэхъыбэу ди фIэщ мэхъу.
  • Уи IэщIагъэм хуиIэ лъагъуныгъэм узыхуишэр Iэзагъырщ.
  • Гуапагъэм нэхърэ нэхъ къару лъэщ щыIэкъым.
  • Iэзагъыр, лэжьыгъэр, лъагъуныгъэр зэхыхьа нэужь зэчий къагъэщI.
  • ЩIэныгъэ зыбгъэдэлъыр ищIэр мащIэу къыщыхъужу сытым дежи еджэрщ.
  • Зыгуэрым пэжу гу лъитащ: псори куэдрэ псэуну хуейщ, ауэ жьы хъуну зыри хуейкъым.
  • ЦIыхум и хьэлыр аращ, арэзы къыдэхъуращ гулъытэ нэхъыбэ зыхуищIыр.
  • Хъурей Феликс.
  •  
  • Iуащхьэмахуэ и адэ
  • Шэджэмыпсымрэ Кестантэрэ щызэхэж щIыпIэм дежщ Шэджэмыщхьэ вулканыр здыхуэзэр. КъызэрыщIэкIамкIи, ар дуней псом щыцIэрыIуэ ди Iуащхьэмахуэ нэхърэ куэдкIэ нэхъыжьщ, Кавказым и налкъутыр къызытекIари аращ!
  • А вулканыр куэдым яцIыхуркъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, Iуащхьэмахуэ нэхърэ куэдкIэ нэхъ лъахъшэщ икIи мэщэщэж. Ауэ ар апхуэдэу сытым дежи щытакъым. ЩIэныгъэлIхэм къызэрахутамкIэ, Шэджэмыщхьэ вулканыр 8 нэхърэ мынэхъ мащIэу къикIащ икIи и еянэ къибыргъукIыгъуэр илъэс щитхукIэ узэIэбэкIыжмэ, псэуа цIыхухэм ягъэунэхуащ! Географ цIэрыIуэ Страбон и тхыгъэхэм (ди эрэм и пэщIэдзэм Кавказ Ищхъэрэм и географием нэхъ щыгъуазэу щыта, абы теухуауэ тхыгъэ куэд къызэзынэкIа алыдж географщ) дызытепсэлъыхь вулканыр белджылыуэ къахощыж. А вулканыр егъэлеяуэ абрагъуэу щытащ, и зы къикIыгъуэ къэс и лъабжьэр ехым-ехыурэ, Iуащхьэмахуэ нэхърэ куэдкIэ нэхъ цIыкIу хъужащ.
  • Хэт ищIэнт зы зэман Шэджэмыщхьэ вулканым и зы къикIыгъуэм и Iэужьу къэунэхуа Iуащхьэмахуэ къэзыгъэщIам нэхъ лъагэ хъуну?!
  • Вулканым и хъуреягъыр бгыщ, дэнэкIэ уплъэми. А лъагапIэм щыIа цIыху закъуэтIакъуэхэм зэрыжаIэмкIэ, зы макъи щызэхэпхыркъым, зы псэущхьи бзуи щыплъагъуркъым, къапщтэмэ, хьэуари и пIэм ижыхьауэ къыпщохъу, апхуэдизкIэ даущыншэщи. Зыгуэр къыпкIэлъыплъ хуэдэ, уи щхьэщыгум ныбжь гуэрхэр къиувэу къыпщохъу. Нэхъ гъэщIэгъуэнращи, хьэршым къикIыу, зищIысыр къамыхута гуэрхэр мы щIыпIэхэм къыщхьэщыхьэу, тэлайкIэ заIэжьа нэужь бзэхыжу жаIэ.
  • Дохъушокъуэ Синэ.
  •  
  • И лъэIур хуащIащ
  • «Алиса в стране чудес» таурыхъ цIэрыIуэр зэхэзылъхьар Оксворд университетым математикэмкIэ щезыгъэджа Кэррол Льюисщ. Ар и лэжьыгъэм къыщыдэхуэхэм деж итхауэ щытащ щIэныгъэлIым.
  • Инджылызым и пащтыхь гуащэ Викторие а таурыхъым къеджа нэужь, хуабжьу игу ирихьащ икIи Кэррол и Iэдакъэ къыщIэкIа адрей тхылъхэр икIэщIыпIэкIэ къыхуахьыну унафэ ищIащ.
  • Пащтыхь гуащэм и лъэIур псынщIэ дыдэу хуагъэзэщIащ. Абы хуабжьу игъэщIэгъуащ Кэррол и адрей тхылъ псори математикэм теухуауэ къызэрыщIэкIар.
  •  
  • Псалъэзэблэдз
  • ЕкIуэкIыу: 2. ЦIыху жумарт, гупцIанэ. 6. ЦIыху хахуэ е лIы пхъашэ. 7. Зиусхьэн лъэпкъ. 8. Адыгэ театрым и джэгуакIуэ Iэзэ, КъБР-м и цIыхубэ артисткэ. 10. Зи суд ящIэм къыщхьэщыж цIыху. 13. Хамэ унагъуэм щапIу щыта щIалэ цIыкIум зэреджэ. 14. Выр гум зэрыщIащIэ пхъэ. 15. Унэ яухуам и бжэ-щхьэгъубжэр зэрагъэдахэ ткIуаткIуэ. 16. Теплъэншэ, фэншэ. 18. Щхьэусыгъуэ гуэркIэ жылэр зыбгынауэ мэзым, къуршым зыщызыгъэпщкIу. 22. « … Мурат» — ПащIэ Бэчмырзэ и псалъэхэр зыщIэлъ уэрэд цIэрыIуэ. 23. ТхъуцIынэ щIахуа иужь къанэ псыр. 24. Зи гъэгъар щхъуэ-хужьыфэ, гъэмахуэпэм къэгъагъэ удз: хущхъуэгъуэу къагъэсэбэп, Iэщми фIыуэ яшх.
  • Къехыу: 1. Псыхьэ щыкIуэкIэ пэгунитIыр абы фIадзэ. 2. Дин IуэхукIэ Саудей Хьэрып къэралым щыIа цIыху. 3. Улажьэмэ, … пшхынщ, умылажьэмэ, лажьэ бгъуэтынщ. 4. Тутын щащэр иракIутэурэ абыкIэ йофэ. 5. Удын зэхэдзэ нэхърэ — … зэхэдзэ. 9. «ЩIыхь» орденым и нагъыщищри зыхуагъэфэща зауэлI Мусэ … 11. Iуащхьэмахуэ щыгу япэ дыдэу къэзыгъэIурыщIа Хьэшыр … 12. Хьэкум къинэ пхъэ сахуэ. 16. Шым и фэ, и теплъэ. 17. ЩIалэ цIыкIум и … къикIри, анэм дэIэпыкъуащ. 19. ПщIий къызыпыкIэ жыг. 20. Щыгъын. 21. Жьым щытхъуи, … къащтэ.
  • Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
  • Гъатхэпэм и 26-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
  • ЕкIуэкIыу: 1. ПэщIэIуантIэ. 5. Псапэ. 6. Дурэш. 9. Жэмы-жьыгу. 11. Гъунэ. 12. Щхьэ. 13. Псынабэ. 14. Лъэуей. 16. Киров. 19. Тхъуэбзащхъуэ.
  • Къехыу: 2. ЩIэп. 3. Iуэ. 4. Нау. 5. ПцIэгъуэплъ. 7. ШыгъэцIыв. 8. ЩIыунэ. 9. Жэп. 10. Гущэ. 15. Ефэ. 17. Изщ. 18. Уз.

Зыхыхьэхэр: Малъхъэдис

Зыгъэпсэхугъуэ махуэм

2022-03-26

  • Бжэндэхъухэр
  • Гъатхэм деж бжэндэхъухэр ди щIыпIэм къолъэтэж. Унащхьэхэм тIурытI-щырыщу тесу, абыхэм дыгъэщIэ къыщIэкIым уэрэд хуаус.
  • Гухэхъуэщ бжэндэхъухэм я гъатхэ уэрэдым уедэIуэну!

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Малъхъэдис

Зыгъэпсэхугъуэ махуэм

2022-03-19

  • Адыгэм япэу  Iэнэм трилъхьэр
  • Хьэлыуэ щащIынум и деж шыуан кIуэцIыр джэдыкIафэкIэ къралъэщIыкI, хьэлыуэр щащIкIэ кIэримысхьэн щхьэкIэ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Малъхъэдис

Зыгъэпсэхугъуэ махуэм

2022-03-04

  • ЯхуэмыIуэтэщI лъагъуныгъэ
  • Бзылъхугъэ дахэр — ар я нэхъ цIыхухъу диныншэри зи Iэмырым изышэф мажусий тхьэ гуащэщ.
  • * * *
  • «Си анэр фIыуэ солъагъу» жыпIэныр — гъэмахуэр гъатхэм къыкIэлъокIуэ е екIэпцIэм мыIэрысэ къыпыкIэркъым, жыпIэурэ удэуэным ещхьщ… Анэхэр фIыуэ ялъагъу къудейкъым. ФIыуэ ялъагъур гум и закъуэщ щыпсэур. Модрейхэр — зэрыщыту дэ тщыщщ. Е дэ дызэрыщыту абыхэм дащыщщ. Абыхэм я гуфIэр ди гуфIэщ. Абыхэм я узыр ди узщ. Анэхэр щылIэкIэ, дэ ди зыгуэрхэр здахьри, абыхэм я зыгуэрхэр дэ ди псэм къыдэпсэууэ къыхонэ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Малъхъэдис

Зыгъэпсэхугъуэ махуэм

2022-02-26

  • ГъущI куэбжэ зиIэр…
  •  Зыхуейр игъуэтрэ, зэхъуапсэ щымыIэу псэуи, махуэм шхамэ, етIуанэ махуэм ишхынум егупсысу псэуи щыIэщ. ЦIыхур зэи зэхуэдэ хъунукъым. Зи ныбэ изыр щыщыкI щыIэщ, зимыIэм епагэкIыу, къелъэIуам зыхуигъэщIагъуэу, зыхуигъэину. Абы щыгъуэ ар егупсысу пIэрэ езыри зэ дэхуэхынкIэ зэрыхъунум?

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Малъхъэдис

Зыгъэпсэхугъуэ махуэм

2022-02-19

  • Дыгъэм пшэкIухь иIэмэ…
  • Вагъуэиж зэралъагъуу, «си мывагъуэу къыщIыукI» жаIэрт.
  • ГъавэщIэр зейр япэ абы хэIэбэмэ нэхъыфIщ, хамэм Iухуэ нэхърэ.
  • ГъуэгущхьэIум пхъэщхьэмыщхьэ жыг щыхэпсэну фIыщ.
  • Дыгъэм пшэкIухь иIэмэ, лIыщхьэ малIэ е зауэ къохъу.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Малъхъэдис

Зыгъэпсэхугъуэ махуэм

2022-02-12

  • Лы гъэжьа-гъэбэкхъа
  • Мэлылыр ятхьэщI, яупщIатэ тыкъыр цIыкIуурэ, дзэху тепщэчым иралъхьэ, абы халъхьэ пIащIэурэ упщIэта бжьыныщхьэ, бжьыныху, шыбжий, шыгъу, псы щIыIэ щIакIэри IэкIэ фIыуэ зэIащIэ, бжьыныр япIытIурэ и псыр къыщIахун щхьэкIэ. Шынакъыщхьэр трапIэри, щIыIапIэм сыхьэти 5 — 6-кIэ щагъэув, нэхъ зэхэшыпсыхьын щхьэкIэ. Лыр щагъэжьэнум и деж шынакъым лы тыкъырхэр кърах, кIэрыпщIа бжьын сытхэр кIэрахри тIэкIу ягъэжэпхъ. Лы жэпхъар дзасэм фIалъхьэри мафIэ дэпкIэ ягъажьэ, лъэныкъуэ псомкIи тхъуэплъ дахэ хъухукIэ. Лы жьар дзасэм къыфIахри тебэ куум иралъхьэ, абы халъхьэж а бжьын-бжьыныху зыхэлъар, псы къыщIэжари щIакIэж, джэдгын хаудэ, зэIащIэ, тебащхьэр трапIэри мафIэ щабэм тету ягъэбэкхъ дакъикъи 7 — 8-кIэ. Iэнэм пщтыру трагъэувэ. Дашх пIастэ, мырамысэ, чыржын, хьэлIамэ, щIакхъуэ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Малъхъэдис

Зыгъэпсэхугъуэ махуэм

2022-02-05

  • ЩхьэлъащIэм и хьэтыркIэ
  • Адыгэ хабзэр зыщIэ, зи щхьэ пщIэ хуэзыщIыж дэтхэнэ цIыхухъури мэтэдж цIыхубз къыщыщIыхьэкIэ, къыщыбгъэдыхьэкIэ, щыблэкIкIэ.
  • ЦIыхухъурэ цIыхубзрэ зэгъусэу щытмэ, щысмэ е гъуэгу теувэмэ, цIыхухъум цIыхубзыр и ижьырабгъумкIэ егъэув (егъэтIыс), ауэ и гъусэр и щхьэгъусэмэ, здигъэувыпхъэр (здигъэтIысыпхъэр) сэмэгумкIэщ. АбыкIэ къащIэу щытын хуейщ ахэр зэрызэщхьэгъусэр.
  • ЦIыхухъуитI зэщыхьамэ: «ЩхьэлъащIэм и хьэтыркIэ щывгъэт», — жиIэу цIыхубзым и IэлъэщIыр абыхэм яку дидзамэ, зэзэуэну зэпэщIэувахэр зэпикIуэтыжырт.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Малъхъэдис

Зыгъэпсэхугъуэ махуэм

2022-01-29

  • Хабзэр зэрыпщIкъым
  • «Хабзэ» — жеIэ цIыхур псэлъамэ. А псалъэр яIурылъщ щезэгъи щемызэгъи. «Гугъу зыщIезгъэхьыр хабзэращ», «Хабзэращ апхуэдэу щIэсщIар», — жаIэнущ хэт псалъэми. Абы щыгъуэми урохьэлIэ а хабзэр къыфIэмыIуэхуу, ауэ абы и хьэтыркIэ сытри ищIэну хьэзыру къыпщигъэхъуу, и щхьэ и фейдэ, фIыщIэ лъыхъуэу. Езым и Iуэху зэрыдэкIынщ апхуэдэр зылъыхъуэр. Нэрылъагъуу хабзэм щебакъуэ, къемызэгъ дыдэ апхуэдэм щилэжь щыIэщ хабзэр и щхьэусыгъуэу, и фейдэ хэлъу ищIэмэ. Хабзэр узэрыхуейм хуэдэу, уи фейдэ къызэрыхэкIынкIэ зэблэпшмэ, ар хабзэжкъым, щхьэхуещагъэщ. Хабзэншагъэщ уигу къэкIа щхьэхуещагъэри.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Малъхъэдис

Зыгъэпсэхугъуэ махуэм

2022-01-22

  • Куэд зи гугъэм сыту и насып!..
  • Къэбгупсысымрэ гукъэкIыжымрэ зэхэбгъэгъуащэу щIэбдзамэ, утхэну и чэзур къэсащ — художественнэ литературэр абдежщ къыщежьэр.
  • * * *
  • Мы дунейм гухэхъуэшхуэ къуиту гъэщIэгъуэн къыпщыхъун, удэзыхьэхын тумыгъуатэмэ, уэ езыр узэрыкупщIэншэ-мыхьэнэншэр шэч зыхэмылъыжщ: иджыри зыгуэр гъэщIэгъуэн, телъыджэ къыщыпщыхъумэ — уи насыпщ, уи акъылым зэрыхэхъуэм, псэкIэ зэрызыбужьым и нэщэнэщ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Малъхъэдис