ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Зытеухуар   'Тхыдэ'

Хъан  Къаплъэн-Джэрий Къэбэрдей  хэкум  къыщемыхъулIа и  зекIуэмрэ  езыр  зэрытрагъэкIамрэ

2018-12-04

  • Смирнов Владимир (1846 — 1922) Бытырбыху дэт университетым и КъуэкIыпIэ факультетыр 1870 гъэм «хьэрыпыбзэмкIэ, персыбзэмкIэ, тыркубзэмкIэ кандидат» IэщIагъэр иIэу къэзыуха урыс тхыдэджщ, бзэ щIэныгъэлIщ. Нобэ зи пычыгъуэ къэтхь и доктор диссертацэр 1887 гъэм пхигъэкIащ абы. Кърым хъаныгъуэр зэрызэфIэува щIыкIэм, абырэ Урысеймрэ я зэхуаку дэлъа зэхущытыкIэм я гугъу ищIкIэрэ, Смирновыр адыгэ тхыдэм «Къэнжал зауэ» фIэщыгъэмкIэ къыхэна зауэзэрылIым топсэлъыхь. УрысыбзэкIэ еджэну гукъыдэж зиIэхэм тхыгъэр псалъащхьэм и оригиналымкIэ («Неудачный поход Каплан-Гирей хана I в Черкесию и свержение его») къагъуэтыфынущ. Смирновым и лэжьыгъэр, езым зэрыжиIэмкIэ, кърым хъаныгъуэм теухуауэ япэу урысыбзэкIэ дунейм къытехьа тхыдэ лэжьыгъэт. Европей     тхыдэджхэм я тхылъхэм нэмыщI, щIэныгъэлIым кърым-тэтэрхэм я пасэрей Iэрытххэри иджащ. Гулъытэ зыхуэфащэ лэжьыгъэхэм ящыщу Смирновым къреIуэ 1832 гъэм урысыбзэкIэ зэрадзэкIауэ щыта Мухьэмэд Риза Сэид и тхылъ цIэрыIуэу «Ас-себ-ус-сеяр фи ахбари мулюки татар» («Тэтэр тепщэхэм ятеухуа хъыбархэм щыщ планетибл») тхылъыр. Къэнжал зауэм и хъыбар къыхощ Хьэлим Джэрий жыхуаIэ тхакIуэм и «Гюльбуни-ханан» («Хъанхэм я гуащэнапщIэ гъэгъа») тхылъми. Зи цIэр нэхъ ди нэIуасэхэм ящыщщ сулътIанхэм ябгъэдэтыпэу къулыкъу зыхьа Фундуклулу тхакIуэри: Iэрытх къэс напэкIуэцI 300-м нэсу абы къызэринэкIа тхылъиплIым я зым щытопсэлъыхь Къэнжал зауэм.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Куэцэ Пщымахуэ Урысей шыхъуэхэм я япэ съездым 1910 гъэм къыщипсэлъар

2018-11-07

  • Бгырыс Республикэм и премьер-министру, иужькIэ и президенту щыта Куэцэ Пщымахуэ и адэ ТIэмашэ Къэбэрдейм шы гъэхъункIэ щыпашэхэм язт. 1910 гъэм, юрист IэщIагъэмкIэ еджапIэр къиухагъащIэу, Екатеринодар (Бжьэдыгъукъалэ) хейщIапIэм лэжьэн щыщIидза къудейуэ, Пщымахуэ Урысей шыхъуэхэм я япэ съездым къэбэрдей лIыкIуэу ягъэкIуауэ щытащ. Адыгэ щIалэм къэрал утыкум щыжиIахэр нобэми зи къарур щIэмыкIа псалъэщ. Ди лъэпкъыцIэр зезыхьэ адыгэшыр ямыгъэкIуэдыжын папщIэ, дяпэ итахэр зыхэта гугъуехьхэр къызыхэщ тхыгъэ закъуэтIакъуэхэм язщ Куэцэ-ныбжьыщIэм урысейпсо съездым и утыкум щыжиIахэр.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Мэздэгу къалэм и къэунэхукIар

2018-09-11

  • Тхыдэджхэм къахэкIынкIэ хъунущ Мэздэгу къалэр къэунэхунымкIэ щхьэусыгъуэу увар 1759 гъэм къэ­-хъуа Iуэхугъуэр арауэ тезыгъэчыныхьхэр.

  • ЗэрызэкIэлъыкIуам хуэдэу къэтIуэтэжынщи, дэ жытIэну дызыхуейр мыращ. XVIII лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэр екIуэкIырт. Къэбэрдей ЦIыкIу (Джылъахъстэней) щIыналъэм щыпсэу пщыхэм ящыщ зыр, Къаншокъуэ (Кончокин) Кургъуокъуэ, Дагъыстэным и ищхъэрэ лъэ­ныкъуэмкIэ щыIэ Кизляр быдапIэм кIуэри, абы зыщригъэумэхъащ («умэхъын» — крещение), чыристан диным зэрихьам щыхьэт иритехъуэу.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ, Хэха

Адыгэхэр ику ит лIэщIыгъуэхэм Кърымым пыщIауэ зэрыщытар

2018-04-14

  • Кавказымрэ Кърым хытIыгуныкъуэм-рэ зэпэжыжьэкъым. А тIур зэпэщIэзы-хыр Керчь псыдэжыпIэращ. Пасэ зэманым адыгэхэр щыпсэуащ Кавказым и КъухьэпIэ, Ищхъэрэ-КъухьэпIэ лъэныкъуэхэм. Абыхэмрэ Кърымым щыпсэуа лъэпкъхэмрэ яку зэпыщIэныгъэшхуэ зэрилъам шэч зэрыхэмылъыр къызыхэщ хъыбар куэд къытхуагъэнащ алыдж тхакIуэхэм.
  •   Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

«Кавказыджхэм я лэжьыгъэхэр»

2017-12-30

  • Газетеджэхэр щыгъуазэ тщIыну ди гуапэщ Истамбыл къыщыдэкI «Кавказыджхэм я лэжьыгъэхэр» журналым и зи чэзу номерыр дунейм къызэрытехьам. БзищкIэ (тыркубзэ, урысыбзэ, инджылызыбзэ) зэхэгъэува тхылъхэм адыгэ тхыдэм тетхыхь щIэныгъэлIхэм я лэжьыгъэщIэхэр ихуащ.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Къанокъуэ Мэхъэшокъуэрэ Сулеймэн Телъыджэмрэ

2017-12-30

  • 1950 щегъэжьауэ зэфIэува совет тхыдэм къызэригъэлъагъуэмкIэ, адыгэпщхэу Мэхъэшокъуэрэ Елбэздыкъуэрэ 1552 гъэм лъэпкъыр кърым-тэтэрхэм кърагъэлыну лъаIуэу Мэзкуу зэрыкIуар урыс пащтыхьыгъуэм хуэгъэза япэ адыгэ дипломат гупыжщ. Щхьэусыгъуэ зэтемыхуэхэм къыхэкIыу, нэхъыбэм политикэм епхауэ, урыс-адыгэ зэхущытыкIэр нобэми пхэнжу къэзыгъэлъагъуэ тхыдэджхэр щыIэщ.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Хеопс фирхьэуным хурагъэщIа пирамидэм и пэш щэхухэр

2017-11-14

  • Японием и Нагоя къалэм дэт университетым щылажьэ физикхэм Хеопс и пирамидэм мюоннэ сканированиекIэ къыщагъуэтащ гъуэжлау абрагъуэу «къэлъагъуэ» ку нэщIышхуэ.
  •   Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Адыгэ тхыдэм и гъуэгуанэ кIыхьыр

2017-10-21

  • Къаныкъуэ – Фырэ Анфисэ
  • (КIэухыр. ПэщIэдзэр №№200-201-хэм итщ).
  • Уэсмэн къэралыгъуэм и адыгэ анэхэр
  • ХV-ХIХ лIэщIыгъуэхэм я тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, Уэсмэн къэралыгъуэмрэ адыгэхэмрэ Iуэху куэдкIэ зэпыщIауэ щытащ. ГъэрыпIэ ихуарэ, щхьэхуимыт бэзэрым къыщащэхуа пщащэхэр тырку сулътIаным и гаремым къызэрыщыхутэу щытам я закъуэ мыхъуу, зауэ-политикэ зэгурыIуэныгъэхэр зэрыщагъэбыдэ Iэмалу адыгэ пщащэхэм ящыщхэр сулътIаным щхьэгъусэу щишэм и щапхъэ куэд къыхощыж ди блэкIам. Псалъэм папщIэ, Сулеймэн Гъуэзэджэм и анэ, Сэлим Шынагъуэм и щхьэгъусэ Хьэфсэ сулътIан гуащэр адыгэ щылъхут. Пэжщ, языныкъуэ тхылъхэм Менгли-Джэрий ипхъу Хьэфсэ тэтэру щытауэ ятхыж, ауэ абы и анэр адыгэт. А зэман жыжьэм псэуа тхыдэтххэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, «тэтэру жыхуаIэ гуащэм адыгэ теплъэт иIэр».
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Адыгэ тхыдэм и гъуэгуанэ кIыхьыр

2017-10-19

  • Къаныкъуэ-ФЫРЭ Анфисэ
  • (КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №200-м итщ).
  •  Адыгэхэмрэ Мысырымрэ
  •  Илъэсищэ куэдкIэ мамлюкхэмрэ янычархэмрэ зауэлI хахуэу, къару нэхъыщхьэу яIащ муслъымэн къэралыгъуэхэм. «Мамлюк» псалъэм «гъэр», «щхьэхуимыт» жиIэу аращ къикIыр. Ауэ адыгэ мамлюкхэр щхьэхуимыту къалъхуртэкъым, атIэ къадыгъуа щIалэ цIыкIухэр ящэу зэIэпахыурэ, КъуэкIыпIэм нагъэсырт. ЗауэлI хахуэу ягъэса нэужь, адыгэ щIалэхэр мамлюкхэм хагъэхьэрт. Тырку янычархэр лъэсыдзэ лъэщу я хъыбар ягъэIуами, мысыр мамлюкхэм хуэдэ шууей Iэл дунейм тетакъым, икIи адыгэ мамлюкхэм я закъуэщ къэралым бжьыпэр щаубыду, пащтыхьыгъуэр зыIэрагъэхьэн зыхузэфIэкIар.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Адыгэ тхыдэм и гъуэгуанэ кIыхьыр

2017-10-18

  • Къаныкъуэ-Фырэ  Анфисэ
  •  Адыгэхэмрэ ахэр къызытехъукIыжа лъэпкъыжьхэмрэ я тхыдэр илъэс мин бжыгъэ мэхъу. Абы и щыхьэт нэхъыщхьэщ ди бзэмрэ ди хабзэмрэ нэхъ жьы дыдэхэм, нэхъ гугъухэм зэрыхабжэр. КъищынэмыщIауэ, сыт и лъэныкъуэкIи зэпэлъыта, адыгэ хабзэ къекIум хуэдэ лъэпкъым зэригъэпэщын папщIэ, зэман кIыхькIэ яубзыхуа, ягъэфIа, яджа лъабжьэ уиIэн хуейщ. Хьэтхэмрэ хьетхэмрэ къащIэнауэ къыкъуахыж дэфтэрхэм, хьэпшыпхэм, мывэм, кхъуэщынхэм тедза тхыгъэхэм адыгэбзэкIэ укъоджэф икIи абы тетхэм ятепщIыхьмэ, дэ а лъэпкъыжьхэращ дакъызытехъукIар.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Беслъэней пщыжылагъуэр Къэбэрдейм зэрыхэщхьэхукIа щIыкIэр

2017-09-30

  • СОКЪУР Валерэ, тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат
  •  Дгъэнахуэхэр: Къэбэрдей пщыжылагъуэхэр. Беслъэней пщыжылагъуэр. Пщызэныкъуэкъур. Къызбрун зауэ. Тыркуейр. Кърымыр. Урысейм и телъхьэхэр. Урыс пщы Къанокъуэхэр. Къанокъуэхэ я зы тIасхъапIэ. Къанрэ малъхъэрэ. Гъунэгъухэр.
  •   Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Тхыдэм и напэкIуэцIхэр

2017-09-13

  • Мэш щIэным, Iэщ гъэхъуным мыхьэнэшхуэ ирату ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэхэр къогъуэгурыкIуэ. Мылъку нэхъыщхьэу яIари абыхэм къыпах хъерырщ. Апхуэдэу пхъэщхьэмыщхьэ зехьэнми, хадэхэкIхэр щIэнми, бжьэ гъэхъунми гулъытэшхуэ хуащIырт. ЩIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, а IэнатIэхэр пыухыкIауэ ди деж зэрыщызэтеувэрэ илъэс миниплIрэ щитхум щIегъу. Абы и щыхьэтщ адыгэхэм я лIакъуэхэр щыпсэуа, ноби щыпсэу щIыналъэхэм щрагъэкIуэкIа археологие къэхутэныгъэхэр. Псалъэм папщIэ, Псыжь Iуфэ, Налшык, Долинск и Iэшэлъашэхэм, нэгъуэщI щIыпIэ куэдым къыщагъуэтащ ди лъэпкъым зэрихьэу щыта гъавэхэкIхэр, хьэр, хур зэрахъумэ кхъуэщынхэм я къутахуэхэр, Iэ щхьэлхэр, зэрызэтрауд Iэмэпсымэхэр. Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу адыгэхэм адэкIэ зэрызаужьар, археологхэм я бзэкIэ жыпIэмэ, гъуаплъэмрэ домбеякъымрэ я зэманым, къыкIэлъыкIуэр — Скиф-щэрмэт лъэхъэнэкIэ дызэджэм тохуэ. Къэбэрдеймрэ Адыгеймрэ къыщагъуэта гъавалъэхэм кърахыжа хугу хьэдзэхэр адыгэхэр мэш щIэным хуэIэзэу зэрыщытам щыхьэт тохъуэ.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

АдыгэлI цIэрыIуэ Бекович-Черкасский

2017-08-29

  • ШыщхьэуIум и 29-м илъэс 300 ирокъу пащтыхь Пётр Езанэм Азие Курытым игъэкIуауэ щыта япэ урыс зекIуэ иным хэтахэр зэрызэтраукIэрэ. Тхыдэм къыхэна а зекIуэ гуимыхужым и пашэу щытар адыгэ лъэпкъым къыхэкIа, урыс пащтыхьышхуэм и щIэгъэкъуэн икIи ныбжьэгъу пэж Бекович-Черкасский Александрт (Долэт-Джэрий).
  •   Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Ажалыр уи нэхэм къыщIэплъэм, МафIэсыр сыткIэ бгъэункIыфIын?

2017-08-23

  • Къэбэрдейм и щхьэхуитыныгъэм папщIэ
  • Даутокъуэхэ я лъэпкъыр щыцIэрыIуэщ Къэбэрдейм и тхы- дэм — Хьэжмурат, Заурбэч, Хьэсэнбий. Абыхэм я адэшхуэр Щхьэлыкъуэ дэкIри, Мэздэгу и Iэшэлъашэм щыпсэуащ, аращ къыщалъхуар зэшхэр — Луковскэ жылагъуэм. Щыми дзэм къулыкъу щащIащ, Къэбэрдейм и щхьэхуитыныгъэм щIэбэну- рэ я гъащIэр ятащ.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Урыс пащтыхь, адыгэ пхъурылъху Симеон

2017-08-09

  • СэIэбцокъуэ  Нуриет,  тхакIуэ,  журналист  (Мейкъуапэ)
  •  Саин-Булат (чристэн диныр къыщищтэм Симеон зыфIащар) Идар Темрыкъуэ и пхъурылъхущ, урыс пащтыхь гуащэ Черкасскэ Марие и шыпхъу нэхъыжьым и къуэщ, Астрэхъан пащтыхьыгъуэр зылъысын хуея, иужькIэ Къасым хъаныгъуэм и тет хъуа Бекбулат и къуэщ.
  •   Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ