ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Зытеухуар   'Тхыдэ'

Иорданием щыпсэу адыгэхэм я мэкъумэш щIэкIэр (1878 — 1978 гъгъ.)

2019-11-14

  • (КIэухыр.ПэщIэдзэр №135-м итщ).
  • Вэнымрэ жылэ  хэпхъэнымрэ
  • Ар бжьыхьэкIэм, япэрей уэшхыр къешха иужь, яублэрти, епщыкIутIанэ мазэм и кIэухым нэс екIуэкIырт, пасэуи гувауи вэхэр-сэхэр щыIэт. ХэбгъэкIасэмэ, лэжьыгъэр гугъу дыдэ хъурт. ЩIымахуэ жьапщэ щIыIэм жэщ ныкъуэм укъэтэджу, узэрывэну уи былымыр бгъэшхэн, псы ебгъэфэн хуейт, вакIуэ удэкIын ипэ. Губгъуэ нэщI фэхум загъуэрэ къуэкIыпIэ жьапщэ щIыIэ дыджыжь къыщыкъуэурт, уи Iэпэлъапэхэр къигъэщтрэ къызэгуичу, уэшхри уридэкIуеину къежэхыу. Ауэрэ махуэ псокIэ губгъуэм уитынти, шэджагъуэ нэужьыфIым укъэкIуэжынт, уи унагъуэ Iуэхухэм иужь уихьэн, уи вабдзэ буIун, уи пхъэIэщэ укIэлъыплъын хуэдэу.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Идар Темрыкъуэ ипхъу Гуащэнэ

2019-09-17

  • СэIэбцокъуэ  Нуриет
  • Тхыдэ Iуэтэжым  щыщ  Iыхьэ
  • Урыс пащтыхь гуащэ Идар Темрыкъуэ ипхъу Гуащэнэ дунейм зэрехыжрэ мы гъэм илъэс 450-рэ ирокъу. Адыгэ пщащэм куэд къимыгъэщIами (1544 — 1569), тхыдэм куууэ къызэрыхэнэн гъуэгуанэшхуэ щIэкIат. Абы и къекIуэкIыкIам теухуауэ ятхыжар куэд мэхъу, абыхэм ящыщу нобэ ди гуапэу фи пащхьэ итлъхьэну дыхуейт Адыгейм щыщ журналист цIэрыIуэ, тхакIуэ СэIэбцокъуэ Нуриет и тхыдэ Iуэтэжыр. «Мария. Черкешенка — царица русская» лэжьыгъэм къыхэт-ха пычыгъуэхэм къыхощ Гуащэнэ и сабиигъуэм игъуэта гъэсэныгъэм щегъэжьауэ Хэкум и зэхэгъэкIыпIэм мыхьэнэшхуэу игъэзэщIар, къэрал Iуэхум пыщIа зэрыхъуар.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Къэбэрдейм и лIыкIуэхэр  1921 гъэм Москва зэрыкIуар

2019-09-07

  • Бгырыс АССР-м къыхэгъэкIауэ Къэбэрдейр автоном область щхьэхуэ щIыным теухуа унафэр Къэбэрдей округым и Советым 1921 гъэм и мэкъуауэгъуэ мазэм иригъэкIуэкIа IV съездым къыщащтащ. А жэрдэмыр Москва къадиIыгъыныр, ар пхагъэкIыныр я пщэ дэлъу Москва лIыкIуэ гуп яутIыпщауэ щытащ. КъБР-м и Къэрал архив нэхъыщхьэм и фондхэм хэлъщ Москва абы щыгъуэ кIуахэм яхэтам и гукъэкIыжхэр. Ахэр щатхар 1946 гъэ-рауэ къыщIэкIынщ, автономиер илъэс 25-рэ щрикъум ирихьэлIэу.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

ПсыIу теуэ

2019-05-23

  • Илъэс зыбжанэ ипэкIэ Интернетым сыщрихьэлIауэ щытащ убыххэмрэ шапсыгъхэмрэ, лIыгъэшхуэ зэрахьэу, Урыс-Кавказ зауэм и лъэхъэнэм адыгэхэм (шэрджэсхэм) я лъахэм къизэрыгуа зэрыпхъуакIуэхэм зэрапэщIэтар къызыхэщыж тхыгъэ гъэщIэгъуэн зыбжанэ. ПсэзэпылъхьэпIэу лъэхъэнэ телъыджэм екIуэкIа хъугъэ-щIагъэхэр зэкIэлъыгъэкIуауэ къыщратхэкIыжа сатырхэм я нэхъыбапIэр зи къалэмыпэ къыпыкIар ахэр а зэман жыжьэм зи нэгу щIэкIауэ щыта цIыхухэрщ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

ЩIыгум  и  блэкIари зэгъэщIапхъэщ

2019-04-16

  • Адыгэ-убых-абазэ лъэпкъ зэрыбыныр зэрыса щIыналъэм и плIанэпэ куэд къызэхэзыкIухьа лъахэхутэ цIэрыIуэ Ефремов Юрий и IэдакъэщIэкIщ «Хы ФIыцIэ Iуфэм къегъэщIылIа щIыпIэхэм япхрыкI лъагъуэхэмкIэ» («Тропами горного Черноморья») и тхылъ гъуэзэджэу илъэс пщIы бжыгъэм къриубыдэу здэщы-Iа щIыпIэхэм щилъэгъуахэмрэ гурыгъу-гурыщIэу щызыхищIахэмрэ щытетхыхьыжар.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

ФIэщыгъэр зейр хэту пIэрэ?

2019-01-17

  • «Архъыз» турист-рекреацэ комплексыр, «Кавказ Ищхъэрэм и курортхэр» компанием хыхьэр, гъэм и сыт хуэдэ зэманми мэлажьэ. А курортым и Iэгъуэблагъэм зыщызыплъыхьхэм, зыщызыгъэпсэхухэм я бжыгъэм иужьрей илъэсхэм хэхъуэ зэпытщ. А псом къадэкIуэуи, а щIыпIэм и къекIуэкIыкIар, щыпсэуа лъэпкъхэр зыхуэдэр зэхэзыгъэкIыну хуейхэр кIуэ пэтми нэхъыбэ мэхъу.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Хъан  Къаплъэн-Джэрий Къэбэрдей  хэкум  къыщемыхъулIа и  зекIуэмрэ  езыр  зэрытрагъэкIамрэ

2018-12-04

  • Смирнов Владимир (1846 — 1922) Бытырбыху дэт университетым и КъуэкIыпIэ факультетыр 1870 гъэм «хьэрыпыбзэмкIэ, персыбзэмкIэ, тыркубзэмкIэ кандидат» IэщIагъэр иIэу къэзыуха урыс тхыдэджщ, бзэ щIэныгъэлIщ. Нобэ зи пычыгъуэ къэтхь и доктор диссертацэр 1887 гъэм пхигъэкIащ абы. Кърым хъаныгъуэр зэрызэфIэува щIыкIэм, абырэ Урысеймрэ я зэхуаку дэлъа зэхущытыкIэм я гугъу ищIкIэрэ, Смирновыр адыгэ тхыдэм «Къэнжал зауэ» фIэщыгъэмкIэ къыхэна зауэзэрылIым топсэлъыхь. УрысыбзэкIэ еджэну гукъыдэж зиIэхэм тхыгъэр псалъащхьэм и оригиналымкIэ («Неудачный поход Каплан-Гирей хана I в Черкесию и свержение его») къагъуэтыфынущ. Смирновым и лэжьыгъэр, езым зэрыжиIэмкIэ, кърым хъаныгъуэм теухуауэ япэу урысыбзэкIэ дунейм къытехьа тхыдэ лэжьыгъэт. Европей     тхыдэджхэм я тхылъхэм нэмыщI, щIэныгъэлIым кърым-тэтэрхэм я пасэрей Iэрытххэри иджащ. Гулъытэ зыхуэфащэ лэжьыгъэхэм ящыщу Смирновым къреIуэ 1832 гъэм урысыбзэкIэ зэрадзэкIауэ щыта Мухьэмэд Риза Сэид и тхылъ цIэрыIуэу «Ас-себ-ус-сеяр фи ахбари мулюки татар» («Тэтэр тепщэхэм ятеухуа хъыбархэм щыщ планетибл») тхылъыр. Къэнжал зауэм и хъыбар къыхощ Хьэлим Джэрий жыхуаIэ тхакIуэм и «Гюльбуни-ханан» («Хъанхэм я гуащэнапщIэ гъэгъа») тхылъми. Зи цIэр нэхъ ди нэIуасэхэм ящыщщ сулътIанхэм ябгъэдэтыпэу къулыкъу зыхьа Фундуклулу тхакIуэри: Iэрытх къэс напэкIуэцI 300-м нэсу абы къызэринэкIа тхылъиплIым я зым щытопсэлъыхь Къэнжал зауэм.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Куэцэ Пщымахуэ Урысей шыхъуэхэм я япэ съездым 1910 гъэм къыщипсэлъар

2018-11-07

  • Бгырыс Республикэм и премьер-министру, иужькIэ и президенту щыта Куэцэ Пщымахуэ и адэ ТIэмашэ Къэбэрдейм шы гъэхъункIэ щыпашэхэм язт. 1910 гъэм, юрист IэщIагъэмкIэ еджапIэр къиухагъащIэу, Екатеринодар (Бжьэдыгъукъалэ) хейщIапIэм лэжьэн щыщIидза къудейуэ, Пщымахуэ Урысей шыхъуэхэм я япэ съездым къэбэрдей лIыкIуэу ягъэкIуауэ щытащ. Адыгэ щIалэм къэрал утыкум щыжиIахэр нобэми зи къарур щIэмыкIа псалъэщ. Ди лъэпкъыцIэр зезыхьэ адыгэшыр ямыгъэкIуэдыжын папщIэ, дяпэ итахэр зыхэта гугъуехьхэр къызыхэщ тхыгъэ закъуэтIакъуэхэм язщ Куэцэ-ныбжьыщIэм урысейпсо съездым и утыкум щыжиIахэр.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Мэздэгу къалэм и къэунэхукIар

2018-09-11

  • Тхыдэджхэм къахэкIынкIэ хъунущ Мэздэгу къалэр къэунэхунымкIэ щхьэусыгъуэу увар 1759 гъэм къэ­-хъуа Iуэхугъуэр арауэ тезыгъэчыныхьхэр.

  • ЗэрызэкIэлъыкIуам хуэдэу къэтIуэтэжынщи, дэ жытIэну дызыхуейр мыращ. XVIII лIэщIыгъуэм и етIуанэ Iыхьэр екIуэкIырт. Къэбэрдей ЦIыкIу (Джылъахъстэней) щIыналъэм щыпсэу пщыхэм ящыщ зыр, Къаншокъуэ (Кончокин) Кургъуокъуэ, Дагъыстэным и ищхъэрэ лъэ­ныкъуэмкIэ щыIэ Кизляр быдапIэм кIуэри, абы зыщригъэумэхъащ («умэхъын» — крещение), чыристан диным зэрихьам щыхьэт иритехъуэу.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ, Хэха

Адыгэхэр ику ит лIэщIыгъуэхэм Кърымым пыщIауэ зэрыщытар

2018-04-14

  • Кавказымрэ Кърым хытIыгуныкъуэм-рэ зэпэжыжьэкъым. А тIур зэпэщIэзы-хыр Керчь псыдэжыпIэращ. Пасэ зэманым адыгэхэр щыпсэуащ Кавказым и КъухьэпIэ, Ищхъэрэ-КъухьэпIэ лъэныкъуэхэм. Абыхэмрэ Кърымым щыпсэуа лъэпкъхэмрэ яку зэпыщIэныгъэшхуэ зэрилъам шэч зэрыхэмылъыр къызыхэщ хъыбар куэд къытхуагъэнащ алыдж тхакIуэхэм.
  •   Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

«Кавказыджхэм я лэжьыгъэхэр»

2017-12-30

  • Газетеджэхэр щыгъуазэ тщIыну ди гуапэщ Истамбыл къыщыдэкI «Кавказыджхэм я лэжьыгъэхэр» журналым и зи чэзу номерыр дунейм къызэрытехьам. БзищкIэ (тыркубзэ, урысыбзэ, инджылызыбзэ) зэхэгъэува тхылъхэм адыгэ тхыдэм тетхыхь щIэныгъэлIхэм я лэжьыгъэщIэхэр ихуащ.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Къанокъуэ Мэхъэшокъуэрэ Сулеймэн Телъыджэмрэ

2017-12-30

  • 1950 щегъэжьауэ зэфIэува совет тхыдэм къызэригъэлъагъуэмкIэ, адыгэпщхэу Мэхъэшокъуэрэ Елбэздыкъуэрэ 1552 гъэм лъэпкъыр кърым-тэтэрхэм кърагъэлыну лъаIуэу Мэзкуу зэрыкIуар урыс пащтыхьыгъуэм хуэгъэза япэ адыгэ дипломат гупыжщ. Щхьэусыгъуэ зэтемыхуэхэм къыхэкIыу, нэхъыбэм политикэм епхауэ, урыс-адыгэ зэхущытыкIэр нобэми пхэнжу къэзыгъэлъагъуэ тхыдэджхэр щыIэщ.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Хеопс фирхьэуным хурагъэщIа пирамидэм и пэш щэхухэр

2017-11-14

  • Японием и Нагоя къалэм дэт университетым щылажьэ физикхэм Хеопс и пирамидэм мюоннэ сканированиекIэ къыщагъуэтащ гъуэжлау абрагъуэу «къэлъагъуэ» ку нэщIышхуэ.
  •   Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Адыгэ тхыдэм и гъуэгуанэ кIыхьыр

2017-10-21

  • Къаныкъуэ – Фырэ Анфисэ
  • (КIэухыр. ПэщIэдзэр №№200-201-хэм итщ).
  • Уэсмэн къэралыгъуэм и адыгэ анэхэр
  • ХV-ХIХ лIэщIыгъуэхэм я тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, Уэсмэн къэралыгъуэмрэ адыгэхэмрэ Iуэху куэдкIэ зэпыщIауэ щытащ. ГъэрыпIэ ихуарэ, щхьэхуимыт бэзэрым къыщащэхуа пщащэхэр тырку сулътIаным и гаремым къызэрыщыхутэу щытам я закъуэ мыхъуу, зауэ-политикэ зэгурыIуэныгъэхэр зэрыщагъэбыдэ Iэмалу адыгэ пщащэхэм ящыщхэр сулътIаным щхьэгъусэу щишэм и щапхъэ куэд къыхощыж ди блэкIам. Псалъэм папщIэ, Сулеймэн Гъуэзэджэм и анэ, Сэлим Шынагъуэм и щхьэгъусэ Хьэфсэ сулътIан гуащэр адыгэ щылъхут. Пэжщ, языныкъуэ тхылъхэм Менгли-Джэрий ипхъу Хьэфсэ тэтэру щытауэ ятхыж, ауэ абы и анэр адыгэт. А зэман жыжьэм псэуа тхыдэтххэм къызэрагъэлъагъуэмкIэ, «тэтэру жыхуаIэ гуащэм адыгэ теплъэт иIэр».
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Адыгэ тхыдэм и гъуэгуанэ кIыхьыр

2017-10-19

  • Къаныкъуэ-ФЫРЭ Анфисэ
  • (КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №200-м итщ).
  •  Адыгэхэмрэ Мысырымрэ
  •  Илъэсищэ куэдкIэ мамлюкхэмрэ янычархэмрэ зауэлI хахуэу, къару нэхъыщхьэу яIащ муслъымэн къэралыгъуэхэм. «Мамлюк» псалъэм «гъэр», «щхьэхуимыт» жиIэу аращ къикIыр. Ауэ адыгэ мамлюкхэр щхьэхуимыту къалъхуртэкъым, атIэ къадыгъуа щIалэ цIыкIухэр ящэу зэIэпахыурэ, КъуэкIыпIэм нагъэсырт. ЗауэлI хахуэу ягъэса нэужь, адыгэ щIалэхэр мамлюкхэм хагъэхьэрт. Тырку янычархэр лъэсыдзэ лъэщу я хъыбар ягъэIуами, мысыр мамлюкхэм хуэдэ шууей Iэл дунейм тетакъым, икIи адыгэ мамлюкхэм я закъуэщ къэралым бжьыпэр щаубыду, пащтыхьыгъуэр зыIэрагъэхьэн зыхузэфIэкIар.
  • Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ