ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Зытеухуар   'Тхыдэ'

Хьэтхэмрэ адыгэ-абазэ  лъэпкъхэмрэ я зы лъабжьэр

2022-09-24

  • Пасэрей Азие ЦIыкIум зэкIэлъхьэужьу къэралыгъуитI щыIащ. ТIуми зэхуэдэу зы цIэщ зэрахьар — ХьэтитI (Хатти). А къэралыгъуитIым щыпсэуахэр бзэкIи, хабзэкIи, щэнкIи, теплъэкIи зэтехуэххэртэкъым. Дэ жыдоIэ хьэтхэм дакъытехъукIауэ. Ауэ ди адэжь хъужыр хэт ХьэтитIым щыпсэуа лъэпкъитIым ящыщу? Мис ар зэхэгъэкIыпхъэщ, ди къэкIуэнум и тхыдэр зэхимыгъэзэрыхьын папщIэ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Адыгэхэм Амман къызэрызэрагъэпэщрэ     илъэси 100 ирикъуащ

2022-09-10

  • -Иордан къэралыгъуэр къызэрыхъуам и тхыдэм тепсэлъыхьу ди къэралми нэгъуэщI къэралхэми къыщыдэкIа тхылъхэм уащрихьэлIэркъым абы Iэпхъуа адыгэхэм я Iуэху лъэпкъ. АтIэми, иужькIэ Иордан къэралым и къалащхьэ хъуа Аммани абы и гъунэгъу къуажиблри адыгэхэм къызэрагъэпэщауэ щытащ. Британием и мандатнэ администрацэм къызэригъэлъагъуэмкIэ, 1924 гъэм Трансиордан щIыпIэм щыпсэуащ адыгэу минипщI, абыхэм яхэтащ шэшэну цIыху 85-м нэс, — етх щIэныгъэлI Къущхьэбий Анзор.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Шумерхэр хэт?

2022-07-05

  • Тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, дуней псом япэ дыдэу къэунэхуа цивилизацэр, къалэхэр, тхыбзэр, пщыгъэр, щIэныгъэр, IэщIагъэхэр, хабзэр шумерхэращ зейр. Ахэр Месапотамие Ипщэм (нобэрей Иракым хуозэ) щыпсэуащ ди лъэхъэнэм ипэкIэ мини 6 — мини 2 гъэхэм. Япэ дищу жытIэнщи, «шумер» псалъэр 19 — 20-нэ лIэщIыгъуэхэм бзэм и лэжьакIуэхэм къыхалъхьа псалъэщ икIи а зэманым лъэпкъыгъуэ гуэрми къэралыгъуэми я цIэу щытакъым.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Ридадэрэ Мстиславрэ

2022-07-02

  • Иджыблагъэ «Адыгэ псалъэ» газетым и къыдэкIыгъуэхэм ящыщ зым (2022 гъэм, мэкъуауэгъуэм и 25-м) тетащ «Адыгэпщ Ридадэ къызэраукIрэ илъэс мин ирокъу» тхыгъэр. КъыкIэлъыкIуэ блыщхьэ махуэм абы къыкIэлъыкIуащ куэдрэ къытхуэтхэ, IуэрыIуатэмрэ адыгэм и тхыдэмрэ фIыуэ щыгъуазэ Абазэ Хьэсэн. КъызэрыщIэкIамкIэ, Хьэсэн, Котляров Виктор щIыгъуу игъэхьэзыращ Ридадэрэ Мстиславрэ зарызэбэнрэ мы гъэм илъэс мин зэрырикъум теухуа тхылъ, «Ридадэрэ Мстиславрэ» фIэщыгъэм щIэтыр. Ар щIэныгъэр щыхьэт зытехъуэ дэфтэр защIэкIэ зэхэлъщ, мыгувэуи дунейм къытехьэнущ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Адыгэпщ Ридадэ къызэраукIрэ илъэс мин ирокъу

2022-06-25

  • Адыгэм и пщыгъуэр къуэм адэм Iэпихыу зэрахьэ мыхъуу, лъэпкъым нэхъ Iущу, нэхъ лъэщу хэтым тетыгъуэр къихьэхуу щытауэ аращ. Апхуэдэу, ХI лIэщIыгъуэм адыгэр къызытехъукIыжа лъэпкъыу кIасэгухэмрэ зыхьэхэмрэ я пщышхуэу хахат Ридадэр. ЗэрыжаIэмкIэ, а лъэхъэнэм ди лъэпкъым хэтакъым хахуагъэрэ лIыгъэкIэ а пелуаным ефIэкIын.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

ЛIыгъэшхуэ зэрахьэу бийм пэщIэтами…

2022-06-21

  • Шахэ и псыхъуэр тхыдэ и лъэныкъуэкIэ телъыджащэщ. Ар лIэщIыгъуэкIэрэ Шапсыгъымрэ Убыхымрэ я гъунапкъэу щытащ. Абы къыдэкIуэуи, илъэси 159-рэ ипэкIэ мы къуэладжэм къуажэ 70-м щIигъу дэсыгъащ. Мыпхуэдэуи жытIэ хъунущ: тIуащIэр къэзыухъуреихь Iуащхьэхэмрэ мэзхэмрэ иджыри къыздэсым «я нэгу» щIэтщ Iэхэлъахэм илъэс мин бжыгъэкIэрэ щызэдэпсэуа адыгэхэмрэ аптIэхъуэхэмрэ (убыххэр) я зэдекIуэкIыкIар.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Мамлюкхэмрэ Мысырымрэ  

2022-06-15

  • Илъэсищэ куэдкIэ мамлюкхэмрэ янычархэмрэ зауэлI хахуэу, къару нэхъыщхьэу яIащ муслъымэн къэралыгъуэхэм. «Мамлюк» псалъэм «гъэр», «щхьэхуимыт» жиIэу аращ къикIыр. Ауэ адыгэ мамлюкхэр щхьэхуимыту къалъхуртэкъым, атIэ къадыгъуа щIалэ цIыкIухэр ящэу зэIэпахыурэ, КъуэкIыпIэм нагъэсырт. ЗауэлI хахуэу ягъэса нэужь, адыгэ щIалэхэр мамлюкхэм хагъэхьэрт. Тырку янычархэр лъэсыдзэ лъэщу я хъыбар ягъэIуами, мысыр мамлюкхэм хуэдэ шууей Iэл дунейм тетакъым, икIи адыгэ мамлюкхэм я закъуэщ къэралым бжьыпэр щаубыду, пащтыхьыгъуэр зыIэрагъэхьэн зыхузэфIэкIар.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Мывэ джей пIащIэхэм  къыхэщIыкIа унэхэр

2022-06-04

  • Кавказ лъэпкъхэм яхъумэ пасэрей щIэинхэм ящыщу мыхьэнэшхуэ зиIэхэм хабжэ дольменхэр. Сыт дольменыр зи щIысыр? Ар мывэ джей пIащIэхэм къыхэщIыкIа унэ цIыкIухэрщ — испы унэкIэ дызэджэрщ. Ахэр я щIэинщ пасэрей адыгэ-абхъаз лъэпкъхэу илъэс мини 5 и пэкIэ псэуахэм. Аращ а лъэпкъхэр зэрыс щIыналъэхэм къыщIыщагъуэтари. Мыр Урысей Федерацэм и щэнхабзэм и беягъышхуэщ. Мывэ джей фэеплъхэм нобэ Абхъаз Республикэм, Краснодар крайм, Адыгэ Республикэм уащрохьэлIэ. Сэ слъэгъуахэм ящыщщ АР-м и Хьэджэхъу дольмен гупым хабжэ испы унэхэр. Ахэращ Адыгейм щынэхъ цIэрыIуэр, турист нэхъыбэм ялъагъур. Хьэджэхъу дольменхэр Каменномост жылэм дэтщ. Гъуазэрыплъ щыIэхэр нэхъ инщ, ауэ щIыпIэкIэ зэрынэхъ жыжьэм къыхэкIыу, псори нэсыфыркъым. Абыхэм я ныбжьыр ди эрэм и пэкIэ илъэс минищым икухэм къыщежьэу хуагъэфащэ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, мывэ джей унэхэр куэд хъужыркъым. Нэхъапэм абыхэм я бжыгъэр 300-м нэсырт. Археологхэм иджыпсту зэфIагъэувэжыну иужь итщ абыхэм ящыщу зэтещэхахэр.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Лъапсэрэ псэрэ

2022-06-02

  • Кубань областым и унафэщIхэм къащыхъурт генерал Гейман гъэмахуэми бжьыхьэми иригъэкIуэкIа хьэщхьэрыIуэ теуэхэм яужькIэ, шэрджэсхэм ящыщу бгым къина тIэкIури 1864 — 1865 гъэхэм я щIымахуэм къуэладжэ щIыIэпсхэм уаем къыдихуну, армырамэ ахэр мэжэщIалIагъэм ирищIыкIыну. Ауэ къызэрыщIидзар нэгъуэщIущ…

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

ЛIэщIыгъуэхэм  къахэна лIыгъэ

2022-05-21

  • Мы сурэтым ит адыгэ дзэпщищым ящыщу, щытыр — Къарзэдж Шырыхъукъуэ Дыгъужьщ. Нэхъ IупщIу жыпIэмэ — Къарзэдж Шырыхъу и къуэ Дыгъужь. Ар къуэкIыпIэ адыгэхэм я дзэпщу щытащ, Кавказ зауэм и кIыхьагъкIэ лъэпкъым и шэпэIудзу псэуа адыгэпщхэм ящыщщ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Джолан — тхыдэм и дерс

2022-05-21

  • Адыгэхэм хамэ хэгъуэгур анэнэпIэсым хуагъадэ. Урыс-Кавказ зауэжь лъэхъэнэм зи хэкур зрагъэбгына ди лъэпкъэгъухэм Уэсмэн къэралыгъуэр къызэрыпежьам псори фIыуэ дыщыгъуазэщ. Мыбдеж я нэгу щыщIэкIамрэ яшэчамрэ иримыкъуа нэхъей, адыгэхэм псэхугъуэ щагъуэтакъым КъуэкIыпIэ Гъунэгъуми. Ди лъэпкъым къыхуэгущIэгъунша гъащIэр абдежми къащыщысхьакъым. Дауэ мыхъуами, хэкум гъазэрэ еплъэкIрэ щыIэтэкъым, зыгуэрурэ псэун, гъащIэм пыщэн хуейт.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Адыгэхэр Кърымым

2022-05-14

  • Нобэ Кърыму тцIыху щIыналъэм VIII лIэщIыгъуэм къыщызэрагъэпэщауэ щытащ Константинополь патриархатым и зы къудамэу Гъуэт епархиер. Феодоро зыфIаща щIы- налъэм и члисэ лэжьакIуэхэм яIурылъыр пасэрей герман лъэпкъыжьхэр зэрыпсалъэу щыта бзэрт. ИужьыIуэкIэ, IX лIэщIыгъуэхэм алыджыбзэр къызэдащтащ. ХытIы-гуныкъуэм лъэпкъ куэд щызэхэст, сондэджэр бжыгъэншэхэр къекIуалIэрт, ауэ  щыхъукIи, зэгурыIуэну зы бзэ яIапхъэти, гъуэтыбзэр къыхахауэ, псоми яIурылът. Арами, а зэман жыжьэм абы щыIурт адыгэбзэри!

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Зауэм илыпщIа щIалэгъуэ

2022-01-11

  • 1943 гъэм щIышылэм и 11-м пщэдджыжьым сыхьэтыр 4-м советыдзэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыналъэм нэмыцэ-фашист зэрыпхъуакIуэхэр ирахужащ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Щамил Iимамым къытхуигъэхьа тхыгъэр

2021-12-07

  • Иджыри и пIэ имыувэпа тхыдэ къудамэхэм язщ 1846 гъэм Щамил Къэбэрдейм къэкIуауэ зэрыщытар. Абы и пэ къихуэу Iимамым адыгэхэм къахуигъэхьа тхыгъэр тхыдэ фэеплъ хъугъуэфIыгъуэу къэплъытэну хуэфащэщ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Идархэ: зы пэж къыхахри, гурэ псэкIэ хуэщыпкъащ

2021-11-03

  • IыхьиплI хъууэ 1854-1857 гъэхэм урысыпщ Долгоруков Пётр къыдигъэкIыгъауэ щыта «Урысей лIакъуэ тхылъым» итщ: «Черкасскэхэр Къэбэрдейм къикIащ, адыгэпщ Инал и щIэблэм щыщщ. Мысырым тепщэ-ныгъэр щызыIыгъа сулътIаным къытепщIыкIыжахэр ноби Къэбэрдейм щопсэу, урысыпщ Черкасскэхэм я унэкъуэщу, я лъэпкъэгъуу зэрыщытми шэч хэлъкъым. Лъэхъэнэ зэхуэмыдэхэм ахэр Къэбэрдейм къикIыурэ пащтыхьым къулыкъу хуащIэну Урысейм къакIуэрт, чыристан диныр, Черкасскэ цIэм и гъусэу, къащтэрт, унагъуэ щащIыжырти, мыбдеж къыщынэжырт. ЛIыгъэрэ губзыгъагъэкIэ зи пщIэр къэзылэжьыжа Черкасскэхэр   урыс   пщы цIэрыIуэхэмрэ   уэркъышхуэхэмрэ зэи япикIуэтакъым, уеблэмэ цIэрыIуагърэ зэфIэкIкIэ нэхъ лъэрызехьэхэм ящыщ хъуат».

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ