ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Зытеухуар   'Тхыдэ'

ЩIэныгъэм и лъагъуэхэш Шэпар зэшхэр

2023-02-04

  • ИлъэсищэкIэ екIуэкIа Урыс-Кавказ зауэжьым лъэпкъым сыт хуэдиз хэщIыныгъэ къыхуимыхьами, щыIэныгъэм хуиIэ гукъыдэжыр хуэгъэкIуэсакъым. КъащIэхъуэ щIэблэм гугъэ халъхьэу, я дунейм игъуэта зэхъуэкIыныгъэхэм зрагъэзэгъыу псэуныгъэм пащащ. Зауэм и кIэм лъэныкъуитIми къахуихьар хьэдагъэми, зэпэщIэта лъэпкъитIым къагурыIуэрт дяпэкIэ къызэдэгъуэгурыкIуэн зэрыхуейр, абы къыхэкIыу мамыру икIи къаугъэншэу къызэдекIуэкIыныр зэрыIэмалыншэр. ГъащIэм зэришэлIа лъэпкъитIыр зэрыцIыхун хуейуэ IэнатIэ иуващ. Ар и щхьэусыгъуэу адыгэхэм гъунэгъу жылэхэм я щэнхабзэм зыщагъэгъуазэ, зрагъэгъуэта щIэныгъэр къызыхэкIа лъэпкъым и пащхьэ иралъхьэж хъуащ. МащIэ-мащIэурэ цIыхубэр щIэныгъэм ешэлIэным, ар еджэнымрэ тхэнымрэ благъэ хуэщIыным къыхузэщIэушэ узэщIакIуэхэр лъэпкъым къыхэкIыу хуежьащ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Адыгэ гуащэ,  инджылыз нысэ, ираныпхъу

2023-01-26

  • Нэгъабэ илъэс 400 ирикъуащ Ван Дейк Энтони ищIа «Ширли гуащэм и сурэтыр» дунейм къызэрытехьэрэ. Абы къыщыгъэлъэгъуа Сампсоние Терезэ иран тепщэ Аббас Езанэм и блыгущIэтхэм яз, инджылыз лIыкIуэ Ширли Роберт и щхьэгъусэу щыта адыгэ цIыхубзщ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Шэрджэс-хъан  Iуэ Дыщэм и тепщэт

2023-01-21

  • Монгол-тэтэрхэм я лъэхъэнэм псэуа, «Шэрджэс-хъан» цIэр зезыхьэу щыта тепщэ гуэрым и хъыбар куэд щIауэ зэхыдох. ГурыIуэгъуэщ ди лъэпкъыцIэ зэрызэрихьэ къудейм ар адыгэ зэримыщIыр. ИтIани, тхыдэ щIэныгъэлIхэмрэ монгол-тэтэрхэр къуэпс къежьапIэ зыхуэхъу лъэпкъхэм я лъахэхутэхэмрэ я деж дызыщымыгъуазэ куэд къыщыдощIэ. Абы и фIыгъэкIэ ди блэкIам и напэкIуэцIхэми еплъыкIэщIэкIэ дыбгъэдыхьэн хуейуэ къыщIокI.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Iэрытххэр мафIэм исыркъым

2022-11-03

  • «Iэрытххэр мафIэм исыркъым», жаIэ. Псалъэр зытежыпIыхьым елъытауэ, купщIэшхуэ хэлъщ, куууэ узыгъэгупсысэщ. Лъэпкъым къыпэщылъыр щимыщIэм деж блэкIам хуеплъэкIыжу, абы дерс къыщилъыхъуэу щытщ. Адыгэ тхыдэм и пэжыр нэсу къэхута икIи джа хъуащ жытIэным фIыуэ дыпэжыжьэщ. Пэжщ, совет лъэхъэнэм абы хэщIыкIыу худиIэу щытам еплъытмэ, фIыуэ ипэкIэ дыкIуэтащ. Апхуэдэу щыт пэтми, лъэпкъ щIэжыр къэзыIэт, гупсысэ нахуэхэм ухуэзышэ къэхутэныгъэхэр фIыуэ къыдомэщIэкI. Къэгъуэтыжын, щIэныгъэ шыбзэм щIэгъэкIауэ цIыхубэм я пащхьэ илъхьэжын хуейуэ щыIэр мащIэкъым. ИкIутар из мыхъужми, гъащIэм и Iэгубжьэм къинам къыщIэгъэлъапIэ иIэу къыщIэкIынщ. Тхылъ хъумапIэхэм, архив гъэтIылъыгъэхэм, уней тхыгъэхэм мымащIэу яхэбгъуэтэнущ лъэпкъым къикIуа гъуэгуанэм еплъыкIэ пыухыкIахэр хуозыгъэщI, къыхэгъэхъуапIэ зиIэ гупсысэхэр. IэужьыфIэу щытауэ, ауэ я щIэиным щыщу нобэкIэ къытлъэIэсар мащIэу лъэпкъ узэщIакIуэ зыбжанэм я цIэр къраIуэ ди щIэныгъэлэжь нэхъыжьхэм. Абыхэм ящыщщ Нэгъуч Исуф-Сэхьид.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Щыблэныкъуэ – Блашэпсынэ

2022-10-20

  • Адыгейм и Куэшхьэблэ къуажэшхуэм ипщэкIэ къедза жылэ нэхъ цIыкIухэм ящыщ зыщ Блашэпсынэ (Лашэпсынэ) цIэр зезыхьэр. Ар къызэрыунэхуа щIыкIэм теухуауэ тхыдэджхэм ятхыжам мащIэу дытепсэлъыхьынщ. КъуажитIыр ящыщщ мы щIыпIэм къэбэрдей адыгэхэм къыщызэрагъэпэщауэ щытахэм. Абыхэм я зэхуаку километр 11,6-рэ дэлъщ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Пасэрей фадэ  лIэужьыгъуэхэр

2022-10-01

  • Адыгэм махъсымэр ижь-ижьыж лъандэрэ егъавэ. Ар хьэщIэ лъапIэхэм хуаIэт, хьэгъуэлIыгъуэр, гуфIэгъуэ дауэдапщэхэр зэрагъэбжьыфIэ фадэ лIэужьыгъуэщ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Хьэтхэмрэ адыгэ-абазэ  лъэпкъхэмрэ я зы лъабжьэр

2022-09-24

  • Пасэрей Азие ЦIыкIум зэкIэлъхьэужьу къэралыгъуитI щыIащ. ТIуми зэхуэдэу зы цIэщ зэрахьар — ХьэтитI (Хатти). А къэралыгъуитIым щыпсэуахэр бзэкIи, хабзэкIи, щэнкIи, теплъэкIи зэтехуэххэртэкъым. Дэ жыдоIэ хьэтхэм дакъытехъукIауэ. Ауэ ди адэжь хъужыр хэт ХьэтитIым щыпсэуа лъэпкъитIым ящыщу? Мис ар зэхэгъэкIыпхъэщ, ди къэкIуэнум и тхыдэр зэхимыгъэзэрыхьын папщIэ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Адыгэхэм Амман къызэрызэрагъэпэщрэ     илъэси 100 ирикъуащ

2022-09-10

  • -Иордан къэралыгъуэр къызэрыхъуам и тхыдэм тепсэлъыхьу ди къэралми нэгъуэщI къэралхэми къыщыдэкIа тхылъхэм уащрихьэлIэркъым абы Iэпхъуа адыгэхэм я Iуэху лъэпкъ. АтIэми, иужькIэ Иордан къэралым и къалащхьэ хъуа Аммани абы и гъунэгъу къуажиблри адыгэхэм къызэрагъэпэщауэ щытащ. Британием и мандатнэ администрацэм къызэригъэлъагъуэмкIэ, 1924 гъэм Трансиордан щIыпIэм щыпсэуащ адыгэу минипщI, абыхэм яхэтащ шэшэну цIыху 85-м нэс, — етх щIэныгъэлI Къущхьэбий Анзор.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Шумерхэр хэт?

2022-07-05

  • Тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, дуней псом япэ дыдэу къэунэхуа цивилизацэр, къалэхэр, тхыбзэр, пщыгъэр, щIэныгъэр, IэщIагъэхэр, хабзэр шумерхэращ зейр. Ахэр Месапотамие Ипщэм (нобэрей Иракым хуозэ) щыпсэуащ ди лъэхъэнэм ипэкIэ мини 6 — мини 2 гъэхэм. Япэ дищу жытIэнщи, «шумер» псалъэр 19 — 20-нэ лIэщIыгъуэхэм бзэм и лэжьакIуэхэм къыхалъхьа псалъэщ икIи а зэманым лъэпкъыгъуэ гуэрми къэралыгъуэми я цIэу щытакъым.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Ридадэрэ Мстиславрэ

2022-07-02

  • Иджыблагъэ «Адыгэ псалъэ» газетым и къыдэкIыгъуэхэм ящыщ зым (2022 гъэм, мэкъуауэгъуэм и 25-м) тетащ «Адыгэпщ Ридадэ къызэраукIрэ илъэс мин ирокъу» тхыгъэр. КъыкIэлъыкIуэ блыщхьэ махуэм абы къыкIэлъыкIуащ куэдрэ къытхуэтхэ, IуэрыIуатэмрэ адыгэм и тхыдэмрэ фIыуэ щыгъуазэ Абазэ Хьэсэн. КъызэрыщIэкIамкIэ, Хьэсэн, Котляров Виктор щIыгъуу игъэхьэзыращ Ридадэрэ Мстиславрэ зарызэбэнрэ мы гъэм илъэс мин зэрырикъум теухуа тхылъ, «Ридадэрэ Мстиславрэ» фIэщыгъэм щIэтыр. Ар щIэныгъэр щыхьэт зытехъуэ дэфтэр защIэкIэ зэхэлъщ, мыгувэуи дунейм къытехьэнущ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Адыгэпщ Ридадэ къызэраукIрэ илъэс мин ирокъу

2022-06-25

  • Адыгэм и пщыгъуэр къуэм адэм Iэпихыу зэрахьэ мыхъуу, лъэпкъым нэхъ Iущу, нэхъ лъэщу хэтым тетыгъуэр къихьэхуу щытауэ аращ. Апхуэдэу, ХI лIэщIыгъуэм адыгэр къызытехъукIыжа лъэпкъыу кIасэгухэмрэ зыхьэхэмрэ я пщышхуэу хахат Ридадэр. ЗэрыжаIэмкIэ, а лъэхъэнэм ди лъэпкъым хэтакъым хахуагъэрэ лIыгъэкIэ а пелуаным ефIэкIын.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

ЛIыгъэшхуэ зэрахьэу бийм пэщIэтами…

2022-06-21

  • Шахэ и псыхъуэр тхыдэ и лъэныкъуэкIэ телъыджащэщ. Ар лIэщIыгъуэкIэрэ Шапсыгъымрэ Убыхымрэ я гъунапкъэу щытащ. Абы къыдэкIуэуи, илъэси 159-рэ ипэкIэ мы къуэладжэм къуажэ 70-м щIигъу дэсыгъащ. Мыпхуэдэуи жытIэ хъунущ: тIуащIэр къэзыухъуреихь Iуащхьэхэмрэ мэзхэмрэ иджыри къыздэсым «я нэгу» щIэтщ Iэхэлъахэм илъэс мин бжыгъэкIэрэ щызэдэпсэуа адыгэхэмрэ аптIэхъуэхэмрэ (убыххэр) я зэдекIуэкIыкIар.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Мамлюкхэмрэ Мысырымрэ  

2022-06-15

  • Илъэсищэ куэдкIэ мамлюкхэмрэ янычархэмрэ зауэлI хахуэу, къару нэхъыщхьэу яIащ муслъымэн къэралыгъуэхэм. «Мамлюк» псалъэм «гъэр», «щхьэхуимыт» жиIэу аращ къикIыр. Ауэ адыгэ мамлюкхэр щхьэхуимыту къалъхуртэкъым, атIэ къадыгъуа щIалэ цIыкIухэр ящэу зэIэпахыурэ, КъуэкIыпIэм нагъэсырт. ЗауэлI хахуэу ягъэса нэужь, адыгэ щIалэхэр мамлюкхэм хагъэхьэрт. Тырку янычархэр лъэсыдзэ лъэщу я хъыбар ягъэIуами, мысыр мамлюкхэм хуэдэ шууей Iэл дунейм тетакъым, икIи адыгэ мамлюкхэм я закъуэщ къэралым бжьыпэр щаубыду, пащтыхьыгъуэр зыIэрагъэхьэн зыхузэфIэкIар.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Мывэ джей пIащIэхэм  къыхэщIыкIа унэхэр

2022-06-04

  • Кавказ лъэпкъхэм яхъумэ пасэрей щIэинхэм ящыщу мыхьэнэшхуэ зиIэхэм хабжэ дольменхэр. Сыт дольменыр зи щIысыр? Ар мывэ джей пIащIэхэм къыхэщIыкIа унэ цIыкIухэрщ — испы унэкIэ дызэджэрщ. Ахэр я щIэинщ пасэрей адыгэ-абхъаз лъэпкъхэу илъэс мини 5 и пэкIэ псэуахэм. Аращ а лъэпкъхэр зэрыс щIыналъэхэм къыщIыщагъуэтари. Мыр Урысей Федерацэм и щэнхабзэм и беягъышхуэщ. Мывэ джей фэеплъхэм нобэ Абхъаз Республикэм, Краснодар крайм, Адыгэ Республикэм уащрохьэлIэ. Сэ слъэгъуахэм ящыщщ АР-м и Хьэджэхъу дольмен гупым хабжэ испы унэхэр. Ахэращ Адыгейм щынэхъ цIэрыIуэр, турист нэхъыбэм ялъагъур. Хьэджэхъу дольменхэр Каменномост жылэм дэтщ. Гъуазэрыплъ щыIэхэр нэхъ инщ, ауэ щIыпIэкIэ зэрынэхъ жыжьэм къыхэкIыу, псори нэсыфыркъым. Абыхэм я ныбжьыр ди эрэм и пэкIэ илъэс минищым икухэм къыщежьэу хуагъэфащэ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, мывэ джей унэхэр куэд хъужыркъым. Нэхъапэм абыхэм я бжыгъэр 300-м нэсырт. Археологхэм иджыпсту зэфIагъэувэжыну иужь итщ абыхэм ящыщу зэтещэхахэр.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Лъапсэрэ псэрэ

2022-06-02

  • Кубань областым и унафэщIхэм къащыхъурт генерал Гейман гъэмахуэми бжьыхьэми иригъэкIуэкIа хьэщхьэрыIуэ теуэхэм яужькIэ, шэрджэсхэм ящыщу бгым къина тIэкIури 1864 — 1865 гъэхэм я щIымахуэм къуэладжэ щIыIэпсхэм уаем къыдихуну, армырамэ ахэр мэжэщIалIагъэм ирищIыкIыну. Ауэ къызэрыщIидзар нэгъуэщIущ…

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ