ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Уафэбгыкъу   и нэлат

2020-04-09

  • (КIэлъыкIуэр. ПэщIэдзэр №№37 — 39-хэм итщ.).
  • Къаплъэн-Джэрий иджы IупщIу зэхихащ бжэ кIыргъ макъ. КъызоплъэкIри, унэIутыр къыщIыхьэу щилъагъум:
  • — Сыт хъыбар?
  • — СулътIаным ичындым ирихьэлIэу хъаныр ирегъэблагъэ.
  • — Нэмэзыр дэсщIын хуейуэ къыщIэкIынщ…

  • Урыс тхакIуэхэу Лихоносов Викторрэ Распутин Валентинрэ я гъусэу. 1997 гъэ

  • — Сэри апхуэдэу къысфIощI.
  • — КъыфIощI, къыфIощI! Хэт уэ къыпфIэщI псом щIэупщIар? — хъаным и губжьыр унэIутым трикъутащ. — КIуэи къехулIэ гулэгъунэр! СулътIаным зэрыжиIэщ. Ичындыр уахъты лъапIэщи, блэдгъэкI хъунукъым. Сыт ущIыщытыр укъызэплъу? ЖыпIэн уиIэ?
  • — НтIэ… Каффэ щаIыгъ тыркудзэм ипщ Муртаз-пэщэм и гулэгъунэр сулътIаным и куэбжэм щыслъэгъуащ.
  • — Уэ дэнэ щыпцIыхурэ абы и гулэгъунэр?
  • — Шыгухум сеупщIати…
  • — Ар хъыбарыфIщ… — и щхьэ хужеIэж Къаплъэн-Джэрии, игукIэ нэгъуэщI зыщIыпIэкIэ мапхъэ: «Ауэ… Сэр нэхъапэ сыту пIэрэ ар щIриджар?»
  • Ичындыр къэсыным сыхьэт нэблагъэ иIэу, Къаплъэн-Джэрий Iухьащ сулътIаным и пэш-пэIущIэшхуэм. СулътIаным деж Iэщэ зыкIэрылъ зэрыщIамыгъэхьэм хъаныр щыгъуазэти, къамэмрэ сэшхуэмрэ щхьэхъумэм IэщIилъхьэри, зыкъызэIузыха бжэблыпкъхэм дыхьащ. Хъаным лъэбакъуэ зыбжанэ ичщ, щхьэщэ ищIурэ Ахьмэд сулътIаным и пащхьэ щызэтеувыIэри, зэрызигъэщхъам хуэдэ дыдэу, и Iупэхэр модрейм къишия Iэбэлагъым хуихьащ.
  • Къаплъэн-Джэрий сулътIаным еплъурэ, игукIэ: «ЩIалэщ иджыри… Илъэсищ-плIыкIэ нэхъыжьу пIэрэ, хьэмэрэ дызэныбжь? Муртаз-пэщэр хэпщIыкIыу дэр нэхърэ нэхъыжьщ, илъэс щэ ныкъуэ хъууэ пIэрэ ари? ЛIы гуащIэщ пэщэр, и теплъэм тепщIыхьмэ, зауэлIщ… И псэ-и щхьэм Iуэхур зэрынэхьэсмэ, къызыкъуихынур сыту пIэрэт?! СулътIанри зэрынэщхъыдзэ… И нэгум гуфIэ хъуаскIэ къызэримыщ… СулътIаныгъуэри а дызэригугъэм хуэдэу тхъэжыгъуэ гуэру къыщIэкIынкъым зыи. Къэралыгъуэшхуэ зехьэныр, дауи, мыр зи щIалагъымкIэ тынш цIыкIукъым. Тлъагъункъэ дяпэкIэ…
  • Сыту ирехъуи, цIыхур къызэрацIыхур и псалъэщ, и IуэхущIафэщ, и зэфIэкIщ».
  • Къаплъэн-Джэрий нобэ и щыпэлъагъут Ахьмэд сулътIаныр, итIани и ныбжьымкIэ щыуатэкъым: сулътIаныр хъаным нэхърэ илъэситхукIэ нэхъыжьт.
  • Мухьэмэд IV сулътIаным и къуэ Ахьмэд III сулътIаныр 1673 гъэм къалъхуат. Иджыпсту ар хэтт илъэс щэщIрэ тхум. И къуэш нэхъыжь Мустэфа II щытрадзам, Ахьмэд илъэс 30 хъурт. Абы лъандэрэ илъэситху дэкIащ. СулътIаныгъуэр къыщыIэрыхьам, и япэ махуэхэм щегъэжьауэ, Ахьмэд, адэм и чэнджэщым темыкIауэ, Кърым хъаныгъуэм и Iуэхутхьэбзэхэр къэрал фейдэкIэ къигъэсэбэпырт. Кърымым и IэщэмкIэ Урысейм и Iуэхухэр езыр зэрыхуейуэ Кавказым щиухуэрт. Псом хуэмыдэжу Ахьмэд и нэIэ тетт Шэрджэсым, Къэбэрдейм, Къэжэрым.
  • МызыгъуэгукIэ, Урысеймрэ Швециемрэ зэрызехьэху, Ахьмэд и ныбжьэгъу гупсэ пащтыхь Карл XII абы и дэщIэгъуу къэува — Украинэм и гетман Мазепэрэ — тIури Iэджэм щегъэгугъ, ядэIэпыкъун зищIурэ.
  • СулътIаныр хуабжьу егъэпIейтей Тыркур Европэм щIэныгъэкIэ къызэрыкIэрыхуми, зэхъуэкIыныгъэшхуэхэр къэралым къыщрихьэжьэн папщIэ, Европэм егъэджакIуэ нэхъ Iэзэу исхэр езым зрешалIэ: тыркухэм хамэбзэхэр ящIэн хуейщ, хамэ тэрмэшхэр къэрал Iуэху псалъэмакъхэм щыгъуазэ мыхъун папщIэ. СулътIан щIалэр гъуазджэхэми дехьэх. Абы, европей пащтыхьхэм заригъэщхьу, зэхуехьэс сурэтыщI е IэпэIэсэ щэджащэхэм я IэдакъэщIэкIхэр. Европэ макъамэхэри фIэфIщ сулътIаным. Уардэунэм щызэхыхьэ пшыхьхэм макъамэтх цIэрыIуэхэр щIэх-щIэхыурэ кърегъэблагъэ. А псоми зэман къыдегъахуэри, Ахьмэд сулътIаным и хьэрэмыр зыхуей хуэзэу зэрехьэ: дунейм нэхъ бзылъхугъэ дахэу тетыр сулътIаным ейщ; нэхъ ипэ-ипэу щыIэ нэхъ лъапIэхэр а бзылъхугъэхэм яижщи, данэр лъапэкIэ зэрахуэ…
  • — ФIым фыкъытхуиблагъэ, хьэщIэхэ, фыкъэтIыс, — дыщэ уагъэкIэ пщIыпщIу хэдыкIа и тахътэ хужьыпсым йотIысхьэж Ахьмэд сулътIаныр. — Алыхьышхуэр къызэрытхуэупса зэманыр хъер пылъу дгъэкIуэнщ. КIыхь зедгъэщIынкъым псалъэм, ичындыр къэблэгъащ. КъыджеIэт, хъан, сыт Къэбэрдейм къыщывгъэхъухэр? Зэрыщыт дыдэм хуэдэу къысхуэIуатэ.
  • Къаплъэн-Джэрий зэрыкърым хъаныр щыгъупщэри, сулътIаным и пащхьэ шэщIауэ иуващ.
  • — Алыхьышхуэм и лIыкIуэ, уэ сэ нэхърэ нэхъыфIу ущыгъуазэщ къэбэрдей Iуэхухэм. Дауи, уощIэ Менлы-Джэрий Къэбэрдейм къыщращIари. Ауэ бжесIэнщ сэ а Iуэхум сызэреплъыр.
  • — ТIыс, хъан, етIысэх. Дыщысурэ дыпсэлъэнщ.
  • — Ещхь дунейм къытемыхьауэ, дзэзешэ щэджащэ Чынгызхъан дришат Кавказ Ищхъэрэм, — и гур къызэфIэнауэ Къаплъэн-Джэрий тIысыжри: — А зэманым щегъэжьауэ дэ Кърымым дисщ, нэгъабэ пщIондэ ди Iуэхухэри бзаджэу щымытат, ауэ…
  • — Зыщыгъэгъупщэт, хъан, а «щегъэжьауэ дисщи» жыхуэпIэ псалъитIыр. ДыкъэзылъхуахэмкIэ напэкъым ар, — къопсалъэ сулътIаныр. — Дызыхуэлажьэ Алыхьым къыдитар дищIщ. Тыркум ищIщ. А щIыналъэм иса адыгэхэр Алыхьым кърихури, фэ къывитащ абыхэм я щIыр. Иджы фыфейщ ар1.
  • — НтIэ, Алыхьым и лIыкIуэ, нтIэ, — игу псы къыщызыхуа сулътIаным хуэарэзы дыдэу, зыкIэлъегъэпIащIэ хъанми. — ФIыщIэ лей пхузощI си жьэмыгур зэрызэбгъэзэхуэжам папщIэ. ЖысIэным япэ къихуэу, дыгъэр зи теплъэ, хуит сыкъэщI саугъэтхэр уэстыжыну. Уи тетыгъуэри уи гъащIэри кIыхь хъуну сыпхуохъуапсэ. Дэ, уи лъэпкъэгъу тэтэрхэр, дыпщIыгъуу, мы дунейр куэдрэ Алыхьым тхущигъэIэ. Уи нэфI-гулъытэм дыщIэмыкIыурэ зреузэщI ди къэралыгъуэми. Сыт щыгъуи узыгъэпэжынур дэращ, сулътIан щэджащэ!
  • … «Зи пщIэр зи хуэмыхугъэкIэ зыIэщIэзыгъэкIыу ди щIыб зыкъыдэзыгъэщэтэжа Менлы-Джэрий фэ Iувыжьым елъытауэ, мы сэ слъагъум хьэр псафэ пхуишэнущ», — гупсысэрт Ахьмэд сулътIаныр, Къаплъэн-Джэрий еплъакIуэурэ, — и къуэшым къылъыкъуэкIа щIэщхъуми зригъэлъахъэркъым, а ди деж зыщызгъэпщкIур лIэми тхъэми щIэупщIэххэркъым. КъыгурыIуа къыщIэкIынщ шынэхъыщIэм щхьэщылъэIукIкIэ зыри къызэримыкIынур. Пщэдей ди щхьэ кърикIуэнур щыдмыщIэкIэ, зэ тщIа унафэми нобэ дытекI хъунукъым. ЖаIэркъэ, сулътIан тахътэр мастэпэбдзми, фIыкIэ ябгынэркъым. ФIэсщ а пэбдзым.
  • Менлы-Джэрий хъан тахътэми нэсатэкъым, ауэ щыхъукIи, гугъэ ищIырт Къэбэрдейм лIы хуэдэу къикIыжмэ, абыи хуит хуэхъуну. Иджы мес, дызэрыщыгугъа тхуэхъуакъыми, къулыкъуи пщIэи имыIэжу щысщ. Щрырес. Ирегупсысэ. Зи лIыгъэ дыхэзыгъэплъэну пIэцIеиж мы хъаным и хьэсэпэ здынэсым деплъынщ. Тлъагъунщ Къэбэрдейм мыбы щигъэшынур зыхуэдизыр. И къуэшым ещхьу мыри пыIэжьынэ гуэру къыщIэкIмэ, дэри ди Iуэху шыпхэ хъунущ. Карлрэ Мазепэрэ гугъэн-дыгъэн щIэсщIар схуэмыгъэIэрылъхьэмэ, урыс пащтыхьым — Пётр нэтопыжьым — и нэгу щIэлъыр и лъэгу щIилъхьэнущ».
  • — Тхьэм и нэфIыр къыпщыхуэ, хъан, — жеIэ Ахьмэд сулътIаным, гупсысэ хъэрэмэхъищэм къыхэкIыжурэ, — сэри гурэ псэкIэ си дзыхь ятелъщ ди къуэш тэтэрхэм. ПщIэ яхузощI. Ауэ, — сулътIаныр тIэкIурэ щымри: — Хъан, уи къуэшыр къэзыукIа бийхэм щыблэу уатеуэрэ я щхьэхэр пIэщIэлъу къэбгъэзэжмэщ, уи лIыгъэм шэч къыщытедмыхьэнур. Пэж жысIэр, Муртаз-пэщэ? Уэ дауэ уеплърэ?
  • — Пэж дыдэщ, Алыхьым и лIыкIуэу ди дыгъэ.
  • — Къаплъэн-Джэрий и телъхьэу зауэлI дапщэ пхуэгъэшэсын, пэщэ?
  • — Каффэ щытIыгъ дзэр минурэ хы мэхъури…
  • — Дэгъуэщ! Минитхур куэдщ. Каффи дзэншэ пцIанэ дыдэу къэвмыгъанэу… Уэ дапщэ уиIэ, хъан?
  • — Кърымым мин щэ ныкъуэм щIигъу щыдгъуэтынущ.
  • — Сыт «щыдгъуэтынущ» жыхуэпIэр?! — сулътIаным и макъыр зэуэзэпсэу зэкIуэкIащ. — Иджыри къыздэсым дзэр зэщIэвмыгъэуIуауэ ара?
  • — Дэ, дыгъэр зи теплъэ, жыIэ закъуэ, сыт щыгъуи дыхьэзырыпсщ. Муртаз-пэщэм зи гугъу хуэпщIа минитхур къыдгухьэжмэ, зэфIэкIащ. Шэч къытесхьэркъым адэкIэ дынэсмэ, ди къуэш нэгъуейхэри гуфIэу зауэлI минипщIкIэ къызэрыткъуэувэнум.
  • — КIэмыргуеипщ Бэлэтокъуэ дауэ ухущыт? — и нэ лъэныкъуэр щIиукъуанцIэурэ хъаным трегъапсэ Ахьмэд сулътIанми, унафэ хэлъу: — И цIыхухэр дэ ди дзэм къыхрешэ абыи!
  • — Апхуэдэр си нэгу къысхущIэгъэхьэркъым, Алыхьым и лIыкIуэ, абы дэ дигъэныбжьэгъуу зищI щхьэкIэ, езыр къэбэрдейхэм я лIакъуэщ, я къуэшщ… Зы адыгэ лъэпкъщ ахэр псори.
  • — ЗэрызэхэсхамкIэ, — иджы хэгупсысыхьу жеIэ сулътIаным, — абы и малъхъэу щыта Абрэдж Мырзэбэч Кърымри, Шэрджэс Ипщэри, Къэбэрдейри зэпеIу. Мызэ-мытIэу абы здришэжьащ кIэмыргуейхэм ящыщ Батыр ефэндыр. Ахэр уи дэIуэгъукъэ, хъан? НтIэ… мес, а и малъхъэмрэ, мо Батыр ефэндымрэ тракъузэIуэмэ, Бэлэтокъуэпщыр нэхъ къэскIэнщ. Езы ефэндыми адыгэхэр игъэIущу жаIэ, я гупэр Кърымым къахуригъэгъэзэнуи, ахэр къэгъэсэбэп… Дауэ уеплърэ?
  • — НтIэ, нтIэ, Алыхьым и лIыкIуэ! Уэ сэ нэхърэ нэхъыфIу ущыгъуази Шэрджэсым щызекIуэ Iуэхухэм. Мыдэ… абы дэри щыдиIэщ, кхъуащхьэри хьэкIэри зэпищIэу, зылI. Шэрджэс Ипщэм щытхуэлажьэ нэгъуей Алигъуэт-пэщэрщ зи гугъу сщIыр. Ахэр псори зэхыхьэмэ, Бэлэтокъуэпщыр къагъэIулэнри зыхуэIуа щыIэкъым… Мыдэ зэ секIуэлIэжмэ, къэзгъуэтынщ ахэри, Бэлэтокъуэ езутIыпщынщ. Ягъэшынэ-ягъэукIытэми, кIэмыргуеипщыр къыдгухьэн хуэдэу ирырепсалъэ.
  • — Ардыдэщ сэри зи гугъу сщIыр, — сулътIаным и Iэгухэр зэтрегъауэ арэзыуэ. — НтIэ-э-э, зэрыжыпIэмкIэ, уи зауэлI мин щэ ныкъуэр хьэзырыпсщ. Дэгъуэщ! Езы Къэбэрдейр-щэ?.. Дапщэу пIэрэ абы къытпигъэувынур?
  • — Къэбэрдейр, Алыхьым и лIыкIуэ, езыр ин щхьэкIэ, и кIуэцI илъ зэбий-зэдауэр нэхъ иныжщ. Зы мин пщыкIутху яхуригъэкъуну къыщIэкIынщ абыхэми.
  • — Нэгъуейхэм къищынэмыщIауэ, нэгъуэщI ди тэтэр лъэпкъэгъу гуэрхэри ису жаIэ а Кавказ къуршым. Абыхэм ятеухуауэ мащIэщ дэ тщIэр. Зи хъыбар нэхъ зэхэтх хабзэр тафэм тес нэгъуейхэрщ. Нэгъуей хъанхэм шэрджэсыпхъухэр щхьэгъусэ ящI. Мыдрей къурш гъуанэм икъухьауэ ис тэтэр лIэужь цIыкIур зэи зыщIыпIэкIи къыщыхэщауэ зэхэсхакъым. Хэт хъуну ахэр?
  • — Ахэр, Алыхьым и лIыкIуэ, бзэкIи лъыкIи дэ тщыщт… Муслъымэнт. Хъанхэм я хабзэм къемызэгъ гуэр яIэщIэщIэри, дыгъуасэ хуэдэщ, загъэпщкIуурэ унагъуэ зыбжанэр адыгэпщхэм я къуршым щитIысхьауэ щытар. Щэхуу исщ иджыпсту, Iэмал зэриIэкIэ, адыгэхэм зэражьэхэмыуэн иужь итщ.
  • — Я бжыгъэкIэ сыт хуэдиз хъууэ пIэрэ? — и нэр щIеукъуанцIэ аргуэру Ахьмэд-сулътIаным.
  • — Бжыгъи хъуркъым… Тедзэщ-тедзэщу псэур, щIы зимыIар куэду бэгъуэн? Зэ щхьэкIэ, адыгэпщхэм къагъэлъеижыху, исщ. Ноби-пщэдеи… Езыхэри, кърахуэкIыу есащи, куэшэным хуэIэижьщ. Дызыщымыгугъынщ ахэр, дыгъэр зи теплъэ …
  • — Фымыбэлэрыгъ! — сулътIаным и щхьэр лъагэу еIэт, — гугъэ нэпцIхэм зыдевмыгъэшэх. Адыгэхэр дэ нэхърэ мынэхъыкIэу шууей зауэлIхэщ. Я нэм уеIэмэ, уи псэр зэ уэгъуэу хаудыну хьэзыру. Мыри, хъан, зыщумыгъэгъупщэ: зыпщ закъуэ акъыл зэгъэзахуэ иIэу къахэкI нэужьмэ, зэрыадыгэу зэщIигъэшэсэнущ. Нэгъабэ Менлы-Джэрий къэзыгъэлъеяхэм иджы къызыкъуахынур зыщIэр ди щхьэщыгу ит Закъуэрщ. Иджыри зы Iуэху: ари уи лIыгъэ зэхэгъэкIыпIэщ, хъан. Псыхуабэ лъэныкъуэкIэ щыIэ тафэ Iэхэлъахэр зыбгынэу бгылъэ щIыпIэхэм зизыгуэшахэр къефхужьи, здэщыIам ефхулIэж…
  • Ахьмэд сулътIаным и иужьрей псалъэр зэрызэхихыу, Муртаз-пэщэр «хъущт» жиIэу «Алыхьым и лIыкIуэм» еплъщ, псынщIэу хъаным хуеплъэкIыжри, и къэптал щIыIу дыщафэхэм пэщащэурэ Iэпхъуамбэхэр щызэригъэжащ. Зы щыIущхьэ хиубыдыкIыу, хуищIэу иIуэнтIа нэужь, и жыпым бзыхьэхуэ уэсчэсейр кърихри, жьэIуфакIэ псыфышхуэхэр илъэщIурэ хъаным триубыдащ и нитIыр: «Зауэщ дыздэкIуэнур, Iулъхьэхэхкъым» — къиIуатэрт и Iуплъэгъуэм.
  • Дзэзешэм и нэ зэхэзеплъэкIэм гу лъызыта сулътIанми:
  • — Зыгуэр жыпIэнут, пэщэ?
  • — Адыгэхэм ятеухуауэ, дыгъэр зи теплъэ, псори икIи жытIэри, икIи зэхэтхащ. СыщIэупщIэнут, хуит сыкъэпщIмэ, зы Iуэху…
  • — НтIэ. Адыгэхэм ятеухуауэ дыпсэлъакIэщ, — погуфIыкI сулътIанри, гушыIэнэпцIу къыщIегъуж: — Ди жыIэм унафэ тумыщIыхьыжынумэ, дынодаIуэ. Псалъэ, пэщэ.
  • — Тыркум и сулътIану нурыр зыщхьэщытым и псалъэ тепсэлъыхьыжыр сэ схуэдэ? Абы нэсу щытмэ, адыгэ лъэпкъыр зэрыщыту щIыр пэкIэ ятхъуурэ уи пащхьэ нэхум къыщызэхуэтхусыни! ЖыIэ закъуэ, дыгъэр зи теплъэ! Ауэ ди зауэлIхэм деж нэтхьэсын хуейщ уи унафэр. Дауэ яжетIэмэ нэхъыфI: дыздежьэр зэуакIуэ хьэмрэ фыщакIуэ?
  • — Адыгэ IэубыдыпIэншэхэм, лъэщыр хэтми ящIэн папщIэ, жыхьэнмэм и мафIэр ящIэвгъэстыну фокIуэ. Ящыгъупщауэ ара езы урыс пащтыхь Пётр дыдэм зэрызедгъэщIэжар! Ди иужьрей зауэр иджыри игу илъщ абы… Си Iуэхущ ар, шэрджэс адыгэхэр щыгъэтауэ, Кавказым ис зы лIакъуи дяпэкIэ къыщхьэщыжмэ2! — хикъузащ Ахьмэд сулътIаным, и натIэм къыщIэплъурэ:
  • — КъывгурыIуамэ, аращ. Ди мурадхэр Алыхьым къыдигъэхъулIэ! Муртаз-пэщэ, нобэрей IуэхукIэ уи щхьэ ухуитщ. Пщэдей, шэджагъуэ нэужьым сыппоплъэ. Каффэ теухуа IуэхухэмкIэ дызэпсэлъэн хуейщ. Иджыпсту хъаным сэрэ дгъэзэжынщ Кърым IуэхухэмкIэ…
  • Ахьмэд сулътIаным и щхьэ илъыр Кърымыртэкъым. Муртаз-пэщэр зэрыщIэкIыжу, сулътIаныр хьилэ хэлъу пыдыхьэшхыкIри:
  • — НакIуэ, хъан, ичындыр тщIынщ. АдэкIэ си хьэрэмыр къытхуозэшри… дэтхэнэ зылIри, псом япэрауэ, цIыхухъущ. Бзылъхугъэ дахэхэм дауэ уахущыт, хъан? Жэнэт абгъуэ ухуей? Си хьэрэмым щIэсщ тхьэIухудхэр: алыджу, адыгэу, урысу, тэтэру, тыркуу… уэри къэбэрдей тхьэIухуд гуэр уи унэ ису жаIэри? Пэж? Сэращи, щхьэгъусэ етIуанэу къэсшар адыгэщ. Абы езым жиIэр пэжмэ, дыщэрэ лъэщрэ здэщыIэм, адыгэ бзылъхугъэхэр щыгуащэщ. Уахэдэнщи, уигу ирихьыр — ууейщ, хъан!
  •  «Иджыри къэс къысхуепсэлъэхыу фIэкIа сыкъизымыдзам нэгъуэщI гуэру зыкъысхузэкъуехри, — къэуIэбжьауэ егъэщIагъуэ хъаным. — Сыту пIэрэ? Сигъэунэхуу арагъэнщ. И нэфI фэрыщIыр сэри жыIэзыфIэщ сощI. Ягъэ кIынкъым, сымыбэлэрыгъмэ… Хэт и гугъэнт сулътIаныр апхуэдэу дыхьэшхыфу?! Сыт хуэдэ уасэу пIэрэ мы зэуэзэпсэу къысщыхуа и нэфIым адэкIэ схупигъэкIуэнур?»
  • — ЖыпIэр унафэщ, ди дыгъэ, — мэгуфIэ Къаплъэн-Джэрий, — бзылъхугъи си плъапIэщ, дахагъи си щIасэщ!
  • — Сыт, хъан, хьэрэм зэи ущIэмыхьауэ ара?
  • — Хьэуэ, Iэгъу! НэгъуэщIщ зи гугъу сщIыр — уи дзыхьыр гуапэ сщохъури…
  • — Ы-ы-ы, ара жыхуэпIэр? — сулътIаныр мэдыхьэшхри: — ВыжьитIрэ пэт, бжьыр зэзэмызэ трахыртэкъэ?
  • — ПэжкIэ ари! Сэ схуэдэт уэ зозыгъапщэр? Мыдэ, къызэпха хьэщIагъэ екIум сыдихьэхри, сщыгъупщэ пэтащ уи щхьэгъусэм хуэтщIа ди саугъэтыр, — хъаным и бгъэ жыпым кърех налмэс къабзэу зэщIэпщIыпщIэ тхьэгъу-Iэпщэхъу Iэлъын зэкIэрыщIар. — Мыр хъангуащэм и тыгъэщ.
  • — ФIыщIэ тхухуэщI уи хъангуащэм. А налмэсхэр зыхурагъэхьа адыгэ бзылъхугъэм ищIэщыгъуэжкъым апхуэдэ саугъэтхэр. Махуэ къэс налкъутхэр къракIутэхыурэ щагъэкIыпащ. Мы тыгъэр уэрэ сэрэ ди зэхуэдэ щэхуу щрырет. Мо дыздэкIуэм щыIэ сфIощI ар зыхуэбгъэфэщэн гуэр, и-и-и? — сулътIаныр иджы IурыуфIыцIыкIауэ мэдыхьэшх.
  • Ичынды нэужьым уэрамри уардэунэри зэуэ зэщIэункIыфIат. УнэIутхэм, зэблэжу, жьэгухэм мафIэ иращIэщ, шэху IуэнтIагъэшхуэхэр уэздыгъэ лъакъуэхэм трагъэувэжри, уардэунэр хуабэрэ нэхукIэ зэщIэпсат. ЩIыбыр щIыIэт. Уафэри кIагъэпшагъэт. ЩIымахуэ пшыхь щIыIэр Истамбыл Iуву щхьэщылът.
  • СулътIанымрэ хъанымрэ кIуэцIрыкIыбжэ защIэкIэ зэпрыкIащ хьэрэмым и пэш пхыдзахэм. «СулътIаным и лэгъунэшхуэу, езым и Iызыныншэу, псэ зыIут щIыхьэну зыхуимытым дыкIуэу аращ… цIыхуитIым нэгузыужь-зэхэзекIуэ ящI хуэдэ, — гупсысэрт хъаныр, — сыту пIэрэ апхуэдэу сигъэгъэщIэгъуэну щIыхэтыр? Бзылъхугъэ дахэ гупым и щхьэзакъуэу яхэсын иужэгъужауэ арагъэнщ? СыщыцIыхухъукIэ, сэри цIыхухъу зэрыхуэфащэу сыщытынщ…»
  • УкъигъэуIэбжьу щымт хьэрэмыр. Псоми зэдайуэ кIуэцIыбжэ пэшышхуэр дыщэрэ дыжьыну зэлъыIухат. Лъахъшэу щыт Iэнэхэр дэщIеят пхъэщхьэмыщхьэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ. Лъэныкъуэегъэзу щылъ алътес щхьэнтэ къуэлэнпщIэлэнхэм тест Iупэ пшынэ, е нэгъуэщI Iэмэпсымэ лIэужьыгъуэхэм макъамэхэр къизыш цIыхухъухэр. Щхьэгъубжэшхуэхэм къайпхъуха дарий Iупхъуэ пIащIэхэмрэ лъэгум илъ алэрыбгъу къуэлэнышхуэмрэ я тхыпхъэхэр, зыр зым тращIыкIа нэхъей, зэщхь зэкIупст. ПлIанэпэ дурэшхэм къуэт пхъуантэ лъагэхэм тепхъуэ щхъуэкIэплъыкIэ цIугъэнэхэр къайпхъухат. ДэнэкIэ уплъэми, щхъуантIагъэр уэфу къаIурихыу, удз дахащэхэр щыгъагъэрт. Блын дэгуу куутIхэм къахэплъ тхыпхъэщIыпхъэхэр псори зэрыщыту бжэт: бжэблыпкъ къэс цIыхухъу угущхъуахэр итт.
  • Ахьмэд сулътIанымрэ Къаплъэн-Джэрий хъанымрэ пэшышхуэм щыщIыхьэм ирихьэлIэу, макъамэм лъагэу зиIэтащ. Iэнэ щхьэгуэ лъахъшэхэм егъэщIылIа гъуэлъыпIэхэм сулътIанымрэ хъанымрэ зрагъэщIа нэужь, макъамэр хуэм-хуэмурэ нэхъ щэху хъужри, щIэжьыуэ щабэм хуэкIуащ.
  • ЛIитIыр уэршэру фадэм здеIубым, макъамэ щабэм щIэдэIуурэ ерыскъыпхъэм хэIэбэрт. Ахьмэд сулътIаным Къаплъэн-Джэрий Кърымым къыхуздриха къурш ажэ бжьакъуэр щхьэгъэрытым хуишийри:
  • — Игъахъуэт ди хьэщIэм къыздиша адыгэ махъсымэр, — и жьэр Iэгу лъэныкъуэу IуищIэурэ хъаным йоIущащэ: — Адыгэ-шэрджэсхэр дгъэбий щхьэкIэ, япхъухэмрэ я фадэмрэ ди щIасэщ. КъэIэт фадэбжьэр, хъан, сэ бжьакъуэр сIэтынущ! Алыхьым къытхуигъэгъунщ а гуэныхьыр. Си ныбжьэгъу пащтыхь, Карл XII и жыIауэ, а гуэныхьри джаурхэм я лъым хэттхьэщIэжынщ зэгуэр.
  • Фадэм зэуэ къигъэбэкхъа сулътIаным шыIэ ткIийр щхьэщыкIри езыри къетIэтIэхати, чэф хъуауэ хъаным шэч иригъэщIырт: «Мыр дауэ?!» — гужьеят Къаплъэн-Джэрий. УнэIут щхьэгъэрытхэм, жэуапыр къапихын хуэдэ, Iэнкуну яжьэхэплъыхьт.
  • — Умыдзыхэт, си ныбжьэгъу! — щэхуу икIи хэкъузауэ сулътIаным щыжиIэм, хъаным зызэфIигъэпщхьэжащ. СулътIанри, зызэпкъригъэщэтауэ а зэрыщылъым хуэдэпсу, хъаным хущIоплъ ауанырыплъэу. — Сэ сфIэфIщ зызгъэпсэхун, мэ гуакIуэхэр зыIурысшэн, махъсымэ сефэн, ауэ сэ зэи сыхъуркъым чэф! Си ныбжьэгъу Карл, — сулътIаным щхьэхынэу къызыIэпегъэху, — Гроднэ къалэр къищтауэ Минск нэ ирещэ. АдэкIэ дыхьэнущ зэгуэр фэ вгъэлыпщIауэ щыта Москва. ПщIэжрэ? Си щхьэ узыгъуи уощIэж уэ… Абы щыгъуэ иджыри укъалъхуатэкъым!
  • КъуэкIыпIэ лъэпкъ къафэхэр щIихурыхукIыу зэблахъуу къыщIыхьащ бзылъхугъэхэр. Абыхэм я Iэпщэхъухэмрэ лъэдиилъэ тхьэгъухэмрэ зууэ зэпэджэжурэ макъамэм, жьгъыру ящIу, хэзэрыхьт. Я щIыфэ гъэфIахэр псыпсу къызэпхыплът хуиту ущызэкIэщIэплъ данэпсышхуэхэм; зыми щIимыуфэ я дамэхэм щатэу къеукIуриехт, хэт фIыцIэу, хэт гъуэуэ, хэти цыплъу, я щхьэц зэмыфэгъухэр; алътес гъуэншэдж лъэпахъуэ быхъу цIыкIухэм лъэдий псыгъуэ пцIанэхэр щIауфэртэкъым.
  • Я натIащхьэхэм дыщэрэ-налкъут мыщIэкIэ щызэхуэлъэфэса натIэрыпхъуэ пIащIабзэхэм, щIыфэр щIамыхъумэурэ бынжащхьэм къыщызэтеувыIэрти, нэхъри хъуэпсэгъуэрэ ущIауэ ныбэ хъурей быдэ цIыкIухэр къыкъуагъэплъыжт.
  • — Зэхэпхыркъэ, хъан, уэ зызыпхъэха бзылъхугъэ иджы уи щыпэлъагъуу ара? Уи нэхэр тенэкъыхьаи! Къэбгъуэтам икъукIэ ущIэхьэулеин! Мыдэ зы бжьэ дыкъегъафэ си ныбжьэгъу  пащтыхь Карл и щIыхькIэ. Къэбэрдеймрэ Шэрджэсымрэ уи лIыгъэ щызэхэкIрэ къэбгъэзэжмэ, уэзгъэцIыхунщ ар езыр… Иджыпсту бжьэр дыгъэIэт джаурхэмрэ абыхэм нэхърэ нэхъ джаурыж адыгэ шэрджэс лъэпкъхэмрэ дазэрытекIуэнум и саулыкъукIэ! ПэжкIэ къыдгуэува Мазепи зыщыдгъэгъупщэнкъым, — сулътIаныр куууэ хьэкIэри: — КъызыхащIыкIыр сыт мы махъсымэ хьэлэмэтыр адыгэхэм? А упщIэм и жэуапыр къызыпысхыну Истамбыл псэ зыIут дэзгъуэтакъым. СулътIаныгъуэм искъым мы хьэлэмэт телъыджэм ещхь гуэр хузэщIэлъхьэу зы фадэщIэху. Адыгэ лIакъуэхэм ящыщ си шэрджэс щхьэгъусэм абыкIэ сеупщIмэ, IупщIэ къысхуещIри, фадэр зэщIэзылъхьэнум адыгэпсэ кIуэцIылъу, шэрджэсыIэ фIэтын хуейуэ къызжеIэ. Еплъыт абы! ФIэфIкъым я фадэ сIухуэну! Я ягъэжщ езыхэм…
  • СулътIаныр хьилэшыуэ йоплъ дзэхупс зыIурыткIуам хуэдэу щыс хъаным:
  • — СогушыIэ мыр… ЛIо, Уэсмэн къэралыгъуэр зи инагъым, хьэмэрэ Кърымым цIыху имысыжу ара махъсымэ тхузэхэзылъхьэн?
  • Къаплъэн-Джэрий сулътIаным и лажьэр зэригъэзахуэурэ ешати, Iуплъэу мыгупсысэн папщIэ, Iэрнэут бзылъхугъэ цIыкIур къызэрыфэм дихьэха нэпцI зищIурэ плъэуэ щыст.
  • ШынэшыIэм зыдикъузурэ хъаныр гупсысэрт: «ФIэщщIыгъуейщ… мы лIы Iэчлъэчыр махъсымэ фалъитI-щым апхуэдизу дэщIытауэ ара? Сигу илъ къитIэщIын и гугъэу чэфнэпцI зищI къыщIэкIынщ. Зэм щотхъу, зэми еуб адыгэ махъсымэр; сулътIан гуащэ шэрджэсыпхъуми хуопсалъэ; дыкъэзыфыхь дахэкIейхэми ауан хэлъу сатрегъэплъэкъукI… Апхуэдэу жьэнахуэу я гурылъ зыхуаIуатэ хабзэр дзыхь дыдэ зыхуащIхэрщ…»
  • — Пщыхьэщхьэ дахащэт, хъан, ауэ, уэ гупсысэм уехьри, си упщIэхэри жэуапыншэу къонэ.
  • — Мо пщащэ гуакIуэм сыдихьэхащи аращ, ди дыгъэ, — хьилэ хэлъу псалъэр IэщIоцIэнлъ Къаплъэн-Джэрии. — Уи упщIэр зэхэсхащ. Езмыта жэуапри, Алыхьым и лIыкIуэ, мыращ: си адэ Сэлым-Джэрий жиIэрт, бзылъхугъэр зыхуей хуэдгъэзэну ди къалэн щхьэкIэ, ахэр лIы Iуэхум хэдгъэIэбэну къызэремызэгъыр.
  • — Сэлым-Джэрий Iущым и псалъэр дэтIыгъынщи, ди щхьэгъусэхэм я цIэкIэ тIэтынщ бжьэхэр! Ауэ зыщумыгъэгъупщэт, иджыпсту къытхуэфэу мы ди пащхьэ итхэми къахокI сулътIан е хъан гуащэхэр… Сытыт жыпIа мы махъсымэр къызыщIахур?
  • — Шэрджэс лъэпкъхэм зэрахьэ нэгъуэщI фадэ лIэужьыгъуэхэри, уи лъэр щIиуду. Фо махъсымэщ а зи гугъу сщIыр, ди дыгъэ.
  • — Ди лъэр щIэзыудын лъэпкъ дыхуейкъым, ар фадэ телъыджэу щытми! — мэдыхьэшхыпцI сулътIаныр. — Модэ плъэт, мес а жыхуэсIа шэрджэс пщащэр. Абы ептынщ уи тыгъэ налмэсхэр. Ухуейуэ щытмэ, уигу ирихьмэ, узотыпэ ар! Здэшэ Кърымым.
  • — Ар зи дахагъ дауэ ухуэмеинрэ… Ауэ, си дыгъэ, ар къыщызэптынур Алыхьым иухрэ, Шэрджэсым, нэхъ тэмэму жыпIэмэ — Къэбэрдейм сыкъикIыжмэщ.
  • — Къэбэрдейм лIэужьыгъуэ Iэджэу фыкъикIыж хабзэщ… СщIэркъым мо иджыпсту узыхущIыхьэну шэрджэсыпхъур зи дахагъ уигу зэрыпыкIынур, хъан! КIуэ, къыппоплъэ ар. Дэри мыбдеж зэрызыщытедгъэун гуэр къахэтхынщ.
  • … Кърым хъаныр лэгъунэм къыщIэкIыжащ сыхьэт нэхъ зыщимыIэжьэу. КъызэщIэплъауэ къэзыгъэзэжа лIым сулътIаныр Iуплъэри, игъэщIагъуэу:
  • — Арат зэрыхъури? ЩIэхыщэти уи Iуэху…
  • — Уи бзэ зэрымыщIэмэ, куэдрэ узэщIыгъуфкъым…
  • — Бзэ щхьэхуэ хуэныкъуэ а Iуэхур, хъан?
  • — Пэжщ жыпIэр, дыгъэр зи теплъэ, налкъутналмэсрэ пэт, бзагуэщ.
  • — Жэуап хьэлэмэтыщэ! КъызжыIэт иджы… ЗэрызэхэсхамкIэ, уи мырзэхэм яфIэкъабылкъым Къэбэрдейм зауэкIэ узэрихьэнур. Пэж ар?
  • — Кърым хъаныгъуэри ящыщщ мы щIыщхьэм Алыхьышхуэм щытхуигъэтIыгъуэ гъэунэхупIэхэм. Пэжщ, диIэщ апхуэдэ мырзэхэри. Ауэ псом жаIэми уедаIуэу щытмэ, хъаныгъуэр пхузехьэнт?..
  • — Ар бгъэдыхьэкIэ Iущщ, — Ахьмэд сулътIаныр Къаплъэн-Джэрий хъаным Iуплъри, игукIэ: «Мыбы дзыхь хуэфащэщ!» — жиIащ.
  • (КъыкIэлъыкIуэнущ).
  • 1 Кърым тхыдэтх, ермэлы щIэныгъэлI Тер-Абрамян къызэригъэлъагъуэмкIэ, (адыгэ щIэныгъэрылажьэ Цей Заремэ абы и акъылэгъущ): «Курыт лIэщIыгъуэм (Византие лъэхъэнэм) Кърым хытIыгуныкъуэм щыпсэуащ адыгэ лIакъуэ зыбжанэ». Абы и щыхьэтщ щIыпIэцIэ, жылэ фIэщыгъэ зэмылIэужьыгъуэхэу: «Черкес», «Черкес-Эли», «Черкес Тогай», «Черкес-Кир», «Черкес-Чокрак», «Черкес-Дерс», «Черкес-Хош», «Черкес-Даг».
  • НэгъуэщI щыхьэтхэри щыIэщ. 1578 гъэм Кърымым щызэхэзекIуа Броневский Мартин етх: «Нобэ «Черкес-Кермен»-кIэ зэджэ быдапIэр зыухуар тыркухэращ. Абы пэмыжыжьэу щытщ нэгъуэщI быдапIэжьи, ауэ, е ермэлыуэ, е алыджу, е тэтэру а етIуанэми «Черкес-Кермен»-кIэ щIеджэр къыджезыIэфын дгъуэтакъым. Нэхъ гъэщIэгъуэныжращи, быдапIэжьыр зыхиубыдэ щIыналъэм «Шэрджэс куейкIэ» езыхэр йоджэ».
  • ЩIэныгъэлIхэм къызэрахутамкIэ, 1475 гъэм, Кърымыр Уэсмэн Тыркум и унафэ щыщIэувэм, ищхьэкIэ зи цIэ къыщытхьа щIыпIэхэмрэ жылагъуэхэмрэ щыпсэу адыгэ-шэрджэсхэри, адрей чристан лъэпкъыу щыпсэуахэри зэтраукIэри, къелахэр гъэрыпIэ яхуащ. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, а зэманым зи щхьэ къезыхьэжьэу, хытIыгуныкъуэм псэууэ къикIыфа адыгэ-шэрджэсхэр къэкуэшащ Кавказ Ипщэм ис я лIакъуэгъухэм деж.
  • 2 Урысеймрэ Тыркумрэ 1700 гъэм зэгурыIуэныгъэ зэращIылIамкIэ, урыс пащтыхь Пётр Кавказ Ищхъэрэм ис лъэпкъхэм я Iуэху хэIэбэнутэкъым, — етх Бгъэжьнокъуэ Барэсбий. — Абы къыхэкIыуи, урыс-адыгэ зэхущытыкIэхэр хуабжьу зэIыхьат. ХьэтIохъущокъуэ Кургъуокъуэ ищIэрт Урысейм ущыгугъыныр зэрыщхьэгъэпцIэжыр, икIи лъэпкъ гъунэгъухэм ящыщ дэщIэгъуу къилъыхъуэрт. АрщхьэкIэ пщы уэлийр къагъэщIэхъуащ: къалмыкъхэм; дон, тэрч, гребен къэзакъхэм; щэмхъалым и тет Тарковскэм. Къаплъэн-Джэрий къыщытеуэнум ирихьэлIэу, Къэбэрдейм и IэнатIэр щхьэзакъуэ хэплъэгъуэт. Къэбэрдей Iэщэм хьэуи цыуи къыфIэлIыкIтэкъым. Тыркумрэ Кърымымрэ, Ахьмэд III сулътIанымрэ Къаплъэн-Джэрийрэ пIащIэрэ псынщIэу адыгэ-шэрджэс Iуэхухэр зэфIауду, Урысейм къыпэщIэт Швецие пащтыхь Карл XII деж щыхьэхуу екIуэкIын я мурадт».