ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Бузд Къэралбий и щапхъэ

2020-04-04

  • Лъэпкъ щIэныгъэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа ди лъахэгъухэм халъытэ ­КъБКъУ-м и химико-биологие факультетым и япэ декану щыта, химиер IэщIагъэу къыхэзыха щIэблэ куэдым гъуэгугъэлъагъуэ, унэтIакIуэ яхуэхъуа Бузд Къэралбий Аслъэнбэч и къуэр. Еджагъэшхуэм и ныбжьыр мы махуэхэм илъэс 90 ирокъу. Къи­гъэщIа гъэхэм ящыщу 65-м щIигъур Буздым тыхь хуищIащ егъэ­­джэныгъэ-гъэсэныгъэ, щIэ­ны­гъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэм. НэхъыжьыфIыр ноби я щапхъэщ иригъэджауэ щытахэм, зыцIыху куэдым.

Къэралбий якум дэсщ, пыIэ щхьэрыгъыу. Сурэтыр 2017 гъэм трахащ.

  • Бузд Къэралбий Тэрч щIыналъэм хыхьэ Дей (Мэртэзей) къуа­жэм 1930 гъэм и мэлыжьыхь мазэм къыщалъхуащ. Дунейм и зэхэ­лъы­кIэм дихьэхыу къэхъуа щIалэщIэр курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиу­ха нэужь, химие IэщIагъэм хуе­джащ. Студент илъэсхэр жыджэру, купщIафIэу езыхьэкIахэм ящыщащ Буздыр. Комсомолец пэрытыр 1957 гъэм къыщыщIэдзауэ илъэситIкIэ щытащ а къэралпсо щIалэгъуалэ зэгухьэныгъэм и Налшык къалэ комитетым и япэ секретару.

  • КъБКъУ-м и мэкъумэш факультетым 1964 гъэм химие къудамэ къы­щызэIуаха нэужь, абы ирагъэблэ­гъащ а щIэныгъэмкIэ зэфIэкI зыб­гъэ­дэлъ лъэпкъ IэщIагъэлIхэр. ­Абы­хэм ящыщащ а лъэхъэнэм ири­­хьэлIэу химик цIэрыIуэ хъуа Бузд Къэралбий. Абы и гъусэу а зэма-ным лэжьащ щIэныгъэлIхэу Къарэ Зырамыку, Бырхьэм Михаил, Хъуэ­кIуэн Тамарэ, Къэзанш Александр, Багъ Ибрэхьим, Шурдым Гъэзалий, Шэрджэс Бэлэтокъуэ сымэ, нэ­гъуэщIхэри. Химие-биологие фа­культет щхьэхуэ 1966 гъэм къызэра­гъэ­пэща нэужь, а щIэныгъэ къудамэм и унафэщI къалэныр дзыхь зы­хуащIауэ щытар щIэныгъэ куу зыб­гъэдэлъ, лэжьыгъэм и къызэ­гъэ­пэщакIуэ IэкIуэлъакIуэ, егъэджа­кIуэ Iэзэ Бузд Къэралбийщ. Факультетым  и лъабжьэр зыгъэтIылъа, абы и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа а щIэныгъэлIым, жы­пIэнурамэ, химие щIэныгъэр и гъащIэ гъусэу и илъэсхэр ирихьэ­кIащ, ноби аращ. Факультетым и декану куэдрэ лэжьа нэужь, Буздыр зэман кIыхькIэ щытащ абы и кафедрэхэм ящыщ зым и унафэщIу.
  • — Химие факультетым и япэ дека-ну щыта Бузд Къэралбий доцIыху 1964 гъэм и фокIадэ мазэ лъандэ-рэ. Сэ сызыхэса гупыращ химие ­къудамэм и япэ студенту щытахэр. Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым химием хэхауэ дызэры­щы­хуеджар зэрыт дипломхэри япэу зратари дэрат, — игу къегъэкIыж ­университетым и химие къудамэр 1969 гъэм къэзыуха Щомахуэ Му­хьэ­мэд. — Еджэным дыщыпэрыхьа япэ махуэм къыщыщIэдзауэ нобэр къыздэсым дызэрыIыгъщ зэкурсэгъуу щытахэр, ди нэхъыжьыфI Бузд Къэралбий ди пашэу илъэс къэс дызэхуос Химикым и махуэм ирихьэлIэу. Химие щIэныгъэмкIэ IэщIагъэлI дыхъуу щхьэж и IэнатIэ, увыпIэ гъащIэм щыдгъуэтыжами, ди егъэджакIуэр дапщэщи къытщIоупщIэ, ди Iуэху зыIутыр зрегъащIэ. Дэри сыт щыгъуи дыхуэныкъуэщ абы и чэнджэщхэм, куэдри сэбэп къыт­хуэхъуащ и ущие псалъэхэри. Къэ­ралбий иригъэджа псоми я цIэкIэ сохъуэхъу фIыуэ тлъагъу, пщIэ зы­хуэтщI цIыху щыпкъэм къыщалъхуа махуэшхуэмкIэ. Узыншагъэ быдэ иIэу куэдрэ Тхьэм дяпэ иригъэт. Къэралбий хуэстха усэм зэры­щы­жысIэщи, «Хъуэхъуу жытIэр къабыл хъуну, Зи гур къабзэу зи бзэр IэфI уэ Илъэсищэм тIэкIу щIыгъужу КъэбгъэщIэну дыпхуолъаIуэ!»
  • Щомахуэм зэрыжиIэмкIэ, Буздым хуэ­дэу лэжьыгъэр къызэзыгъэ­пэ­щыф IэщIагъэлI гъуэтыгъуейщ. Абы игъэтэрэзырт и нэIэм щIэту лажьэ егъэджакIуэхэм я Iуэхури, студентхэми яхуэнабдзэгубдзаплъэт. Абы далъэгъуа Iуэху зехьэкIэр куэдым щапхъэ иужькIэ яхуэхъуащ, езыхэр школхэм, IуэхущIапIэ зэмылIэу­жьы­гъуэхэм щылажьэу щIадза нэужь. Хьэлэлу лэжьэн зэрыхуейм и закъуэ­къым Буздым щIэблэр зыхуиущияр, атIэ гудзакъэ яIэу, фIым, захуагъэм я телъхьэу, цIыхур, гъащIэр фIыуэ ялъагъуу псэунми къыхуриджащ. Къэралбий иригъэджа куэ­дым гукIэ ящIэж я унэтIакIуэ щып­къэм къажриIэу щыта псалъэ Iущхэр. Апхуэдэхэт Менделеев ­Дмит­рий, Горький Максим сымэ я пса­­лъэхэу химие щIэныгъэм и куп­щIэр къэзыгъэлъагъуэхэр: «Химиер — телъыджэхэм я щIыналъэщ. Аращ цIыху акъылыр здынэсыфыну, бэм я псэукIэр езыгъэфIэкIуэфыну щIэ­ныгъэ къэхутэныгъэ куэдым я ­лъахэ хъунур» е «Си Хэкур си анэм ­хуэ­дэу фIыуэ солъагъу, сызыхэт химие щIэ­ныгъэр хузогъадэ цIыхупсэр зыузэщI, гъащIэр нэхъ зэIузэпэщ зыщI фIыгъуэ иным».
  • Апхуэдэу, гъащIэм гъуазэ ща­хуэхъуа я егъэджакIуэм зыщ­Iи­гъэдэIуахэмрэ зыхуиущияхэмрэ    я гум илъу, къызэдогъуэгурыкIуэ Буздым и гъэсэнхэр. Ахэр щогуфIыкI  химие  щIэныгъэм и щэху куэд къахузэIузыха, адэ пэлъытэу яIэ, шынэхъыжьыфIи яхуэхъу я унэтIакIуэм и цIэр фIыкIэ щIэх-щIэ­хыурэ къызэ­рыраIуэм. И щIыбагъ къыдэлъ лэ­жьыгъэ хьэлэлым къы­пэкIуэу щIэ­ны­гъэлIыр мызэ-мытIэу ягъэпэжащ СССР-м, УФ-м, КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ я министерствэхэм, нэгъуэщI къэрал IэнатIэхэм къабгъэдэкI щIыхь, фIы­щIэ тхылъ­хэмкIэ, дамыгъэ лъапIэ­хэм­кIэ. Абы­х­эм къахэхъуащ, дауи, УФ-м и Президент Путин Влади­мррэ КъБР-м и Iэтащхьэ КIуэкIуэ Казбекрэ нэхъыжьыфIым къыхуагъэхьа Хъуэхъу телеграммэхэр.
  • Зи ныбжьыр илъэс 90 ирикъу щIэ­ныгъэлIым, къэхутакIуэм, егъэджа­кIуэм, лэжьыгъэм и къызэгъэпэща­кIуэ цIыху щыпкъэм ноби пщIэш­хуэ жылагъуэм щиIэщ. Абы и гъащIэр щапхъэу хуагъэлъагъуэ химие щIэ­ныгъэм и щэхухэр джыным зе­зып­щы­та иджырей студентхэми щIэныгъэлI ныбжьыщIэхэми.
  • Бузд Къэралбий Аслъэнбэч и ­къуэм и махуэшхуэмкIэ ди гуапэу дэри дохъуэхъу. Узыншагъэ уиIэу, уи пщIэр лъагэу, быным, абыхэм я щIэблэм я насыпым уи псэр игъэ­нэхурэ уи гум ехуэбылIэу, ноби хуэ­дэу абыхэм ураущиякIуэу, урачэн­джэ­щэгъуу куэдрэ упсэуну,  ди нэхъыжьыфI.
  • ЖЫЛАСЭ  Маритэ.