ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Псым и махуэ

2020-03-24

  • ООН-м и Ассамблее Нэхъыщхьэм 1993 гъэм мазаем и 22-м иригъэкIуэкIа и зэхыхьэм гъатхэпэм и 22-р Псым и дунейпсо махуэу щагъэуващ.

  • ЩIы Хъурейм тет къэралхэм я нэхъыбапIэм иужьрей ­лъэхъэнэм хуабжьу щытопсэлъыхь дыкъэзыухъуреихь дунейм щысхьын, хуэсакъын зэрыхуейм. Абы ипкъ иткIэ ­кърахьэжьа Iуэхугъуэхэм ящыщщ «Псым и махуэ» зыфIащари.
  • ТкIуаткIуэ телъыджэр псэхэлъхьэжу зэрыщытым дэтхэнэ зыри дыщыгъуазэщ. АрщхьэкIэ, абы езым къилэжьыж ­хуэфащэ гулъытэ хуэтщIыжыфу пIэрэ?

  • Дэ языныкъуэхэм деж дегупсысыххэркъым псым ди ­гъащIэм щиIыгъ увыпIэр зыхуэдизым. Ди планетэр абы ­хущымыщIэу къытщыхъуми, абы щыщу узэфэ хъунур ­щIыналъэ куэдым щымащIэщ, цIыху меларди 2,5-м щIи­гъум зэрызагъэкъабзэ псыр дагъуэншэкъым. ЩIы Хъурейм гъащIэр щызэтезыIыгъэ а ткIуаткIуэ гъуэзэджэр ­ирикъуу къызыIэрыхьэхэри дегупсысыпхъэщ ар зэгъэзэ­хуауэ къэдгъэсэбэпын зэрыхуейм.
  • Языныкъуэ щIэныгъэлIхэм къызэралъытэмкIэ, псым и зэхэлъыкIэр куэдкIэ елъытащ абы бгъэдэт цIыхум зыхищIэ гурыгъу-гурыщIэмрэ гупсысэкIэу зэрихьэмрэ. Псым «зэхих» хъыбарыр, компьютерым ещхьу, игу иреубыдэ.
  • «Псыр псэхэлъхьэжщ», «Псыр псэм и зы ныкъуэщ» ­псалъэжьхэр зэрызэпэджэжри нэрылъагъущ. Нобэрей щIэ­ныгъэр зыщыгъуазэр а жыIэгъуэхэмкIэ нэхъ пасэу къэIуэта мыхъуауэ пIэрэ?
  • — Мы ткIуаткIуэм и зэхэлъыкIэри телъыджэщ. Абы и «акъылым» (кластерым) дэтхэнэ зы цIыхуми зыхуей ­пса­лъэуха щыхуэтхынущ, хущIегъуэжамэ, нэгъуэщIкIи щы­хузэхъуэкIынущ, — езым къихутахэмкIэ къыддогуашэ профессор Рустум Рой.
  • Псым «псэ зэрыхэтыр» зэхэзыгъэкIа япэ къэпщытэныгъэхэр езыгъэкIуэкIауэ къалъытэр Японием щыщ щIэ­ныгъэлI, доктор Мосару Эмотощ. Ауэ, къыжыIэпхъэщ, псым и зэхэлъыкIэр зэрызыхуэдгъазэм, дызэрыбгъэ­ды­хьэм зэрелъытар щызэхэдгъэкIыфын къэхутэныгъэ цIыкIу­хэр дэ тщыщ дэтхэнэми зэрыхуегъэкIуэкIынур. АбыкIэ щыхьэтщ Волгоград къалэ дэс Гребень Маринэ.
  • — Си щхьэкIэ згъэунэхуащ псым зэрызыхуэбгъазэ псалъэхэмрэ абдеж дыдэм щызыхэпщIэ гурыгъу-гурыщIэ­-хэм­рэ псым зэрызыдищIыр, — жеIэ абы. — Сыт, атIэ, сэ сщIар? ЯпэщIыкIэ, псы къызэрыгуэкI IэгубжьэкIэ къизгъахъуэри сефащ, IэфIагъ-гуакIуагъ и лъэныкъуэкIэ иужькIэ зэрызихъуэжыр зэхэзгъэкIын мурадыр сиIэу. ИтIанэ, адрей псыр аргуэру IэгуфитIым изубыдэри, гуапагъэрэ гума­щIагъэу къысхуэгъэIурыщIэмкIэ, дахэ жесIэмэ сеубзэрабзэурэ, сехъуэхъуу щIэздзащ. Арыххэти, езыр-езыру хъуа пэлъытэу, псым ехьэлIауэ си гум IэфIагъэ мыухыжым ­зыкъыщызэщIиIэтащ. Апхуэдизу «сызыхуэупса» псым сыхуэсакъыпэурэ сеIубащ. Телъыджащэщ, ауэ етIуанэу зыIузгъэхуар, и IэфIагъгуакIуагъкIэ, япэрейм хуабжьу къыщхьэщыкIырт, — жеIэ Гребень Маринэ.
  • ЦIыхум и гурыщIэр, и гупсысэр псым зэрызыхищIэр къэзыгъэлъагъуэ лэжьыгъэшхуэхэр щрагъэкIуэкIащ ­профессор Коротков Константин и лабораторэми. Псы зэрыт хьэкъущыкъур къэзыувыхьа гупыр, лъагъуныгъэм, гущабагъэм, къабзагъэм ехьэлIа гупсысэхэр, зэрахузэфIэкIкIэ, я щхьэм щаIыгъыну хущIэкъуащ. Псыр яхъуэж­-ри, гупсысэхэр шынагъэм, лъагъумыхъуныгъэм, зэны­къуэкъу къэзыгъэхъухэмкIэ зэблахъуащ. ТкIуаткIуэ лIэужьыгъуитIри зэщIагъэщтыхьащ, я молекулэхэм я зэхэ­гъэувэкIэр къащIэн щхьэкIэ. «ФIыщIэ пхузощI», «Къысхуэгъэгъу» псалъэхэр зыжраIа псым и молекулэхэм тхыпхъэщIыпхъэ дахэу зызэхаухуэнащ. «Си гур пщыкIащ» дыджыгъэр зрапэса псым и кластерхэр микроскопкIэ щызэпаплъыхьыжым, ахэр нэджэIуджэ дыдэу къыщIэ­кIащ.
  • — Гупсысэ Iей и акъылым щызыхъумэ цIыхур и Iэпкълъэпкъым хэт псыращ псом япэ зэгуауэри, Iейм телэжьэн хуэдэу зэтриухуэри. Аращ нэхъыбэрэ уи гум фIы ибгъэлъыху щIэнэхъыфIри. КъызэрыщIэкIымкIэ, гулъытэншагъэм нэхъ Iеижу псым и ухуэкIэр зэтрекъутэ. Аращ ­сабийхэмрэ зи ныбжь хэкIуэтахэмрэ зэпымыууэ едэхэ­-щIэн, макъ щабэкIэ епсэлъэн щIыхуейри, — щыхьэт тохъуэ доктор Мосару Эмоторэ щIэныгъэлI Грубер Аллоисрэ.
  • А псом уедэIуа иужькIэ, ди псыежэххэм яIэ хъуа щыты­кIэм димыгъэгузэвэн тлъэкIыркъым. Ахэр пхъэнкIий ­идзыпIэ зэращIыжам дызыхуишэнур сыту пIэрэ, псыр ­ДыкъэзыгъэщIам и компьютермэ?..
  • АтIэ сыт Псым и махуэр зыхуэгъэзар? ЩIыуэпсым ехьэ­лIа адрейхэми хуэдэу, ар зэгъэщIылIар мы IэнатIэм щыщыIэ къалэн ткIийхэр зэфIэгъэкIын зэрыхуейм жыла­гъуэм гу лъегъэтэнырщ. Мыбдеж зыщиплъэфыхьрэ зэ­-ман дэбгъэкIмэ, дунейпсо цIыхубэм гузэвэгъуэшхуэ ­къазэрылъэIэсынум шэч къытехьэгъуейщ. Ауэ щыхъукIи, щIыуэпсыр хъумэныр, егъэфIэкIуэныр къэрал псоми я унафэщIхэми абыхэм щыпсэу цIыхухэми я зэхуэдэ къалэнщ. Аращ зыхуэгъэзар Псым и махуэу гъатхэпэм и 22-м ягъэлъапIэри.
  • КЪУМАХУЭ Аслъэн.