ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Тхыдэ дэфтэр гъэщIэгъуэнхэр

2020-03-21

  • Къэбэрдеймрэ Урысеймрэ XVI – XVIII лIэщIыгъуэ­хэм яIа зэхущытыкIэр Юдин Павел и тхыгъэхэм къызэрыхэщыр
  • Къэбэрдей-Балъкъэрым Гуманитар къэхутэныгъэхэмкIэ и институтым и нэIэ щIэту, Дзэмыхь Къас­болэт и жэрдэмкIэ 2019 гъэм и кIэм къыдэкIащ «Из документальной истории Кавказа: кабардино-рус­ские отношения XVI-XVIII вв. в работах П. Юдина»  тхылъыр. зэманым къезэгъ жыпхъэм ирагъэувэжа, нэхъ пасэу ятха лэ­жьыгъэхэм ящыщщ ар.
  • Тхы­лъыр зи IэдакъэщIэкI Юдин Павел пащтыхьы­гъуэм ищIэ псори захуэу къэзыгъэлъагъуэ тхыдэ­джхэм я щапхъэт. Къы­дэкIыгъуэр зыгъэ­хьэзыра профессор Дзэ­мыхь Къас­болэт зэрыжиIэмкIэ, къэхутакIуэм и IэдакъэщIэкIхэр тхыдэ лэ­жьыгъэхэм хэгъэ­хьэн щIы­хуей щхьэусы­гъуэхэм язщ абы иджы зыщIыпIи щумыгъуэтыжын тхыгъэхэр къызэригъэсэбэпар, псалъэм папщIэ, «Кизляр архив» дэфтэр хъумапIэм щIэлъхэр.
  • «Мы тхылъым ихуа лэ­жьы­гъэхэм уахэплъэмэ, гулъытэ зыхуэфащэщ Юди­ным Къанкълыш Сунчэлейрэ Бекович-Черкасский Алек­сандррэ ятехуауэ итхахэр, — щыжеIэ Дзэмыхьым пэублэ псалъэм. — Тхыдэ щIэныгъэм къызэры­щап­щы­там ипкъ иткIэ, Юдиным и Iэдакъэ тхыгъэ 750-рэ къыщIэкIащ. Ахэр къытра­дзэрт урысыбзэкIэ, украи­ныб­зэкIэ, франджыбзэкIэ. КъэхутакIуэм итххэм цIыхубэр щыгъуазэу, акъы­лэгъу къыхуэхъуу апхуэдэт. Ар къегъэлъагъуэ тхыдэтхым 1895 гъэм Императорым и цIэр зезыхьэ щIэ­ныгъэхэмкIэ академием улахуэ щхьэхуэ хуигъэувауэ зэрыщытам».

  • ГурыIуэгъуэщ къэзакъ тхыдэтхым езыр зыдэщI лъэныкъуэм и Iуэху еп­лъыкIэр зэригъэзахуэри, абы дэ акъылэгъу дызэ­рыхуэмыхъупэнури. ИтIанэми, урысыбзэкIэ дунейм къытехьэ лэжьыгъэхэр зэпыплъытыжыху, пэж гуэр къыпIэрохьэ. «Къэбэрдей» псалъэр къызыхэщ псалъащхьэхэм я деж къы­щымынэу («К истории кабардинского народа», «Верность кабардинцев русскому престолу в эпоху смутного времени»), адыгэ хъыбар куэд къыщыхохуэ «Хивинский поход 1717 года», «Мурза Сунчалей Янгалычев (один из деятелей смутного времени)» пса­лъащхьэхэр зезыхьэ Iыхьэ­хэм.
  • Кавказым и тхыдэр зы­джхэр дэзыхьэхынщ «Пер­вые русские города на Тереке», «Очерки смутного времени на Кавказе», «Лжепророк Ушурма-Ших Ман­сур (Из истории религиозных движений на Кавказе)», къинэмыщI Iыхьэхэр.
  • Тхылъыр Къэбэрдей­-Балъкъэрым Гуманитар къэ­хутэныгъэхэмкIэ и  инс­титутым къыщывгъуэтынущ.
  •  ЧЭРИМ Марианнэ.