ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

ЛIэужьыр бжьиблкIэ мауэ КъБР-м щІыхь зиІэ и егъэджакІуэ Шафий Хьэчим къызэралъхурэ илъэси 100 ирокъу

2020-03-14

  • ЩыІэщ цІыху хужыпІэ хъуну дахэм гъунэ имыІэу къыпщыхъуу, ухэщыпыхьэпэрэ псалъэ къыхэхахэр хузэІупщэми, иримыкъуну къыпфІэщІу. Псэуху пщІэрэ щхьэрэ иІэу, дунейм ехыжа нэужьи, я ужьым гуапэ кІэлъыжаІэу, ящыгъумыпщэу цІыхум я гум къинэжахэрагъэнущ «кхъэм лІаи щІэлъщ, псэуи щІэлъщ» щІыжиІар адыгэм. Зи гугъу тщІыну Шафий Хьэчим апхуэдэ цІыхущ. И фэеплъыр яІэщІэмыхуауэ зифІ яІуатэхэм ящыщщ ар. Хьэчим теухуауэ тхыгъэхэр зэкъым-тІэукъым газетхэм къызэрытехуар. Мы тхыгъэр щыдгъэхьэзырым, дэ ди мурадащ нобэр къыздэсым цІыхухэр зыщымыгъуазэ гуэрхэр наІуэ къэтщІыну, а цІыху щэджащэр нэхъыфІыжу къы­вэдгъэцІыхун папщІэ. Хьэчим и гъащІэм и мызакъуэу, дэ дриплъэжыну дыхущІэкъуащ абы и хьэлым, и щэным, дуней теты­кІэу иІам и лъабжьэми ды­хуеплъэкІыну.
  • КъежьапІэ
  • ЗэраІуэтэжымкІэ, нэщІикІы­жыр ягъэлъапIэу къуажэр мэжджытым щызэхэтт, зэи ямы­лъэгъуа щІалэ бжьыфІэ нэфІэгуфІитІыр къащыхыхьам. Жэ­мыхьэтым фІэхъус ирахыу етІысэха щхьэкІэ, псом и гу зы­лъата щІалитІыр, иужькІэ къы­зэ­рыщІэкІамкІэ, зэкъуэшитІыр, жы­жьэ къызэрикІыр, гулъытэ ­хэха яхуэщІын зэрыхуейр жэ­мыхьэт ефэндым къыгурыІуащ. ЩІэныгъэшхуэ зыбгъэдэлъ Що­джэн ХьэтІохъущыкъуэ-ефэнды­жьыр набдзэгубдзаплъэт, куэ­дым хищІыкІырт, къыдэкІыу абы-хэм къащыхуэкІуэм, жылэр зэ­ры­щы­ту зэщІэтэджащ, жаІэ.

  • ЩІалитІым къабгъэдыхьэри, Хьэ­тІо­хъущокъуэпщыр здэщыс лъэныкъуэмкІэ ефэндым ахэр иригъэблэгъащ. Абыхэми зра­мы­лъэфыхьу къыхуагъэфэща тІысыпІэр яубыдри, нэмэзым ­хуежьащ. Нэмэзыр зэрызэ­фІэ­кІыу, ефэндыр тІуми къеплъри, нэкІэ къагуригъэІуащ, КъурІэныр яІэ­щІэлъмэ, зы жуз хуэдиз къеджэну, я макъ жылэм зэхрагъэхыну. Зэхэзыхым я гур цІыкІу ищІу щІалитІыр КъурІэным ­макъкІэ къеджауэ яІуэтэж.
  • Пщыр ехъуэпсащ а тІум къуа­жэгъукІэ: фэ ятетт, уазэреплъынкІэ узытеукІытыхьын якъуэлъу гурыщхъуэ уагъэщІыртэкъым, нэ­хъыщхьэращи, еджащ, дин щІэныгъэ ябгъэдэлъщ. Пщыр зыхуейр ефэндым зэхищІы­кІащ. Щоджэн-ефэндыжьым щІа­ли­тІыр и деж иригъэблагъэри, махуищкIэ игъэхьэщІа нэ­ужь, къыздикІым, я Іуэху зыІутым щІэуп­щІащ. Мухьэмэд-Шафихьрэ ­Къазийрэ (арат зэкъуэшитІым я цІэр) Къумыкъум къызэрикІыр, псэупІэ яхуэхъун ягъуэтмэ, абдеж щетІысэхыу я щІэныгъэрэ хьилымкІэ жылэм ящхьэпэну зэрыхуейр къаІуэтащ. Щоджэн-ефэндыжьым къыжраІар пщым щыхуиІуэхужым, пІалъэ къыхимыгъэкІыу зэшхэм я лъапсэкІи, я унапІэкІи закъыщІигъэкъуащ.
  • ЗэкъуэшитІым хьилымышхуэ ябгъэдэлъу къыщІэкІащ. Хьэ­тІохъущокъуэм щІэх-щІэхыурэ къы­хуэкІуэрт Къумыкъуми, Нэ­гъуейми, Абазэми къикІыу хьэ­щІэ куэд. Дэтхэнэми я бзэр зэхащІы­кІыу къумыкъубзэри, нэгъуеибзэри, балъкъэрыбзэри, тыр­ку­бзэри, хьэрыпыбзэри, аба­зэбзэ­ри, адыгэбзэри ящІэт тІуми. ХьэтІохъущокъуэхэ я деж хэт ­къакІуэми, зэшитІым я къэ­ухьыр жыжьэ зэрынэсым, куэ­дым я хъы­барыр зэхаха къудейм къы­щымынэу фІыуэ зэрыхащІы­-кІым гу лъатэрт, куэд дыдэ дэ­мыкІыуи «ХьэтІохъущыкъуей еджа­гъэшхуэхэр»  цІэр  ятеІукІащ.
  • Зэшхэм пщыхьэщхьэ къэс мэжджытым къуажэ щІалэ цІыкІу­хэр КъурІэн щрагъаджэрт, тхэкІэ-бжэкІэ щрагъащІэрт, уа­фэм илъ щІэныгъэу а лъэхъэнэм цІыхур зылъэІэсам щагъэгъуа­зэрт. ГъэщІэгъуэнщ пщы­хьэщ­хьэ­еджэхэр къызэрызэрагъэпэщу щытар. Ар лъэхъэнищкІэ зэпы­удат. Япэ лъэхъэнэм алыфбейр яджырт, абыкІэ дерсхэр зытыр Щоджэн ХьэтІохъу­щы­къуэ-ефэн­дыжьырт. ЕтІуанэ лъэ­хъэнэм амдэчыр щІаджы­кІырт. Ар зи пщэ дэлъри, абы кІэ­лъып­лъри зэшитІым я нэхъыщІэ Къазийт. КъурІэнышхуэм нэсар Му­хьэмэд-Шафихь и нэІэ щІэту абы икІырт. Апхуэдэу зэщхьэщыхауэ егъэджэным дэтхэнэ Іустазми и лэжьыгъэмкІэ пщэ­дэкІыж нэхъыбэ ихьырти, зы­пэрыт Іуэхур фІыуэ къызэгъэпэща зэрыхъунум хущІэкъурт.
  • Нобэр къыздэсым зи гугъур ­къуажэм щымыужьыхауэ зытеп­сэлъыхьыж бахъсэней узэщІа­кІуэхэм ящыщ Куп Исмел-хьэ­жыжьымрэ къуажэдэс куэдым КъурІэныр езыгъэщІа Нэхущ Мамышэ-ефэндыжьымрэ Му­хьэ­мэд-Шафихь и гъэсэнщ.
  • Егъэджэныгъэмрэ щІэ­ны­гъэм­рэ зи гуащІэри зи гъащІэри езыта Шафийхэ я лъэпкъыр къыщежьэр Мухьэмэд-Шафихь дежщ.
  • Зи псалъэр
  • къабзэ, зи акъылыр жан
  • «АдэфІ къуэфІ хуэщщ», жаІэ адыгэхэм. КъуитІрэ зыпхъурэ зыгъуэта Мухьэмэд-ефэндыр щІэх жылэм яхэсыхьащ. Ар хэмыту ­ зы Іуэхугъуи къаІэтыртэкъым. «Мухьэмэд и хъуэхъур теІуа мэхъу»,­ жаІэрти, щІэблэ къы­зыщІэхъуэм ирагъэхъуэхъурт, нэщхъеягъуэ зиІэм иужьрей псалъэр кІэлъыжрагъэІэрт; и псэ­лъафи  и Іуэхуфи къуажэм я къабылт. Я быным гугъу закъыдригъэхьу иригъаджэ къудейм къы­щы­мынэу, я къэухь-зэхэщІыкІым зэрыхигъахъуэм щхьэкІэ къуа­жэдэсхэр къыхуэарэзыт Му­хьэмэд-ефэндым, Іулыдж къыхуащІырт, егъэлеяуи къы­фІэ­лІыкІырт. ПщІэрэ щхьэрэ зиІэ и адэм зыкъомкІэ ещхь хъужащ и къуэ нэхъыжь Мысхьуди. Ари ­КъурІэн Іыхьлыт, щІыпІэ куэдым къыщацІыхуу ефэндышхуэ къи­щІыкІат, бзэ куэд ищІэрт, зэхэзекІуэшхуи иІэт, хьэщІэу къы­хуеп­сыхри мащІэтэкъым. Ауэ жылэм Мысхьуд-ефэндыр ягу къызэринэжар ущиякІуэущ.
  • Къуажэм дэса нэхъыжьыфІ-хэм ящыщу Унэж Іэдыхьэм куэдрэ игу къигъэкІыжырт и адэшхуэ Амдулыхьрэ Мысхьуд-ефэндымрэ зэкІуэгъужэгъуу, шыгъупІастэ я зэхуаку илъу зэ­кІэлъыкІуэу зэрыщытар. «Мыс­хьуд-ефэндым и матэ» жаІэу щыІащ. ЗэрыжаІэжымкІэ, езыр зыкъомкІэ нэхъ щІалэми, пщы­хьэщхьэкІэрэ къуажэдэс лІыжь­хэр абы деж уэршэракІуэ щы­зэхуэсырт. Нэхъыбэр зыхуейри зыт — езыр ягъэпсэлъэнырт, жи­Іэм едэІуэнырт. Апхуэдэхэм деж Мысхьуд-ефэндым и матэр унэм къыщІихырти, я пащхьэ ири­гъэувэрт. Матэм иІэбэмэ, Іэп­хъуамбэ хуэдиз хъун зы пхъакъуэ ­кърихырти, абы тещІыхьа дамыгъэм елъытауэ куэдым уезыгъэгупсыс, гулъытэ къуэпсхэм жы­жьэ зезыгъэдз гъэсэпэтхыдэ гъэщІэгъуэнхэр къахуиІуэтэжырт — ар бегъымбархэм я щхьэ кърикІуа хъыбаруи щытынт, пащ­тыхьхэм, дзэзешэ цІэрыІуэхэм я тхыдэуи хъунт, узыфІэмыкІын ущие гъэщІэгъуэнхэрауи къы­щІэкІынт. Зеикъуэдэсхэм «Амдулыхь и таурыхъищэ» жыхуаІари абы ещхьт, къызэ­рыщ­хьэ­щыкІыр нэгъуэщІт — Амдулыхь къедаІуэр сабийхэрат, матэм ­кърих пхъакъуэм телъ дамыгъэм елъытауэ къиІуэтэжри таурыхъ­рэ псысэрэт.
  • Мысхьуд-ефэндым и гъэсэпэтхыдэхэр зэІэпахыу къуажэм ­   куэд дыдэрэ дэлъащ. УзыІэпимышэнкІэ Іэмал имыІэу адыгэбзэ дахэкІэ къиІуэтэж апхуэдиз губзыгъагъэм зыщагъэгъуэзэну хуей­уэ къыщІэупщІэри, къыкІэ­лъы­кІуэри мащІэтэкъым. Зэш­те­гъэууэ цІыхубэм къаІуэ­тэж, уеблэмэ тхауэ зэрахьэу щыта дин хъыбар куэдыр къызыбгъэдэкІар аращ, Мысхьуд-ефэндыращ. Куэд къигъэщІакъым абы, илъэс щэныкъуэм мащІэу щІигъу гуэрщ къипсэуар, ауэ абы и цІэр яІэщІэмыхужауэ, Шафийхэ я гугъу щащІкІэ, Мысхьудефэндым и лъапсэщ, жаІэу къогъуэгурыкІуэ. ЦІыхум хуищІа пщІэращ къызыхэкІар абы и кхъащхьэм нобэми хэмыкІуэдэжауэ щхьэщыт сыным тетха мы псалъэхэр: «Мы мывэ сыныр зейр зи псалъэр къабзэрэ зи акъылыр жану дунейм тета Шафий Мухьэмэд и къуэ Мысхьудефэндырщ».
  • Адыгэбзэр зи фащэ
  • Мысхьуд-ефэндым и адэр ­къуажэм къыщыкІуагъащІэм хэгъэрей хуэхъуауэ щытыгъа Щоджэн ХьэтІохъущыкъуэ-ефэн­дыжьым къыгурыІуат зэшхэм уазэремыкІуэдылІэнур, быдэуи игу ирилъхьат щІалэхэм благъагъэкІэ запищІэну. Езыр псэууэ къемыхъулІами, и адэм и хъуэп­сапІэр и къуэ нэхъыжь Къазий нахуапІэ ищІащ — и шыпхъу ХьэІишэт Мысхьуд щхьэгъусэу иритащ. Я анэр ящхьэщымы­тыжу ефэндым бынитІ щІэс пэтми, ХьэІишэт абыхэм анэ гумащІэу къахущІэкІащ, езыми ­щхьэгъусэ хуэхъуам бынибл дигъуэтащ. Быным я гуфІэгъуэ Мыс­хьуд-ефэндыр хэплъэну насып имыІами, абы и лъэужь дахэр ХьэІишэт зэрыхимыгъэгъуэщэжынум иужь итащ.
  • Щоджэнхэ я пхъур Іущт, губзыгъэт, куэдым щыгъуазэт. Адэм и псалъэ быным зэхамыхми, ар зэращхьэщымытыжыр захримыгъэщІэну хэтт. «Псысэны­бэщ» жыхуаІэм хуэдэти, емрэ фІымрэ, екІумрэ емыкІумрэ,­хъунумрэ мыхъунумрэ ехьэлІауэ яхуимыІуатэ ІуэрыІуатэ щыІэтэкъым; фызабэу къэна ХьэІи­-   шэт ахэр адэмыущий-анэмыущийуэ цІыхухэм къащигъэхъуну хуейтэкъым. ІуэрыІуатэ лІэу­жьыгъуэу имыщІэри укІуэдыж, жыхуаІэм хуэдэт. Гурыхуэти, илъэгъуамрэ зэхихамрэ щы­гъупщэртэкъым, цІыху нэкІуэпакІуэти, жиІэжыр зэгъэзэхуауэ, къытегъэзэжын хуэмейуэ езыр хэт фІэкІа умыщІэну къедаІуэм яхуиІуэтэжыфырт. 1936 гъэм дунейм къытехьа «Кабардинский фольклор» зи цІэ адыгэ Іуэры­Іуатэ зэужьым (антологием) зи гуащІэ хэзылъхьа совет Іуэры­Іуатэхутэ цІэрыІуэ Талпэ Ми­хаил тхьэмахуэкІэ мыкІуэжу ­хъыбарыжьрэ тхыдэжьу Хьэ­Іишэт ищІэр къыпихыу бгъэдэсыгъат. ХьэІишэт жыжьэ­рып­лъэти, лІэ­щІыгъуэхэм я зэблэкІыгъуэм зэхъуэкІыныгъэ куэд гъащІэм къызэрыхэхъухьынури зы­хи­щІэрт. Арагъэнущ сыт хуэдэ щІэщыгъуэми хуэпабгъэ, дэтхэнэ щІэри зи гуапэ Амдура­- хьим анэр зэи пэрыуэгъу щІы­хуэмыхъуар.
  • Амдурахьим лэжьыгъэм щы­мышынэ цІыху лэжьакІуэу, Іэп­щІэлъапщІэу къэтэджащ. Ауэ, сыт хуэдиз Іуэху пэрымытами, и гур тхылъым хуэгъэзат, щІэныгъэм хуэшат. Колхозым 1930 гъэм щІалэр хыхьэри, махуэкІэ щІым телэжьыхьу, пщыхьэ­щ­хьэкІэ езыр-езыру тхэкІэ-еджэкІэ зригъащІэрэ зригъэгъуэта щІэ­ныгъэ мащІэр нэгъуэщІхэм ябгъэдилъхьэжу щІидзащ. А илъэс дыдэм Амдурахьим Къэбэрдей-Балъкъэр педтехникумым щІэ­тІысхьащ. Еджэным гущІэ-лъащІэ псомкІи зезыта Амдура- хьим еджапІэр пІалъэ кІэщІкІэ къиухри, Зеикъуэ къуажэ япэу къыщызэІуаха курыт еджапІэм адыгэбзэр щригъэджыну игъэ­зэжат.
  • Амдурахьим фІыуэ зыщІэжхэр иджыри дэсщ къуажэм. ЩІалэ лъагъугъуафІэу, сыт щыгъуи гу­фІэ нэгуущ ар ягу къызэ­ры­кІы­жыр. Нэхъыжьхэм зэрыжа­Іэ­жымкІэ, и зыхуэпэкІэкІи къуажэ­дэсхэм Амдурахьим нэ­гъуэщІ­хэм къыхагъэщхьэхукІырт. «Зы­хэтым къахэщу ап­хуэдэт ар. Уэс чэсейм хуэдэу хужь джанэм и щІыІу цеищхъуэ кІыхьыр къытелъу, и хьэзыр Іупэхухэм иджыпсту уэрэды­жьыр къыхадзэнущ жыпІэу зэщІэжьыуэу, и къамэ-бгы­рыпхри ибг псыгъуэм къилындыкІыу илъу, и шырыкъуитІыр къаз дагъэкІэ гъэцІууарэ укъищу ап­хуэдэт, — куэдрэ игъэ­щІагъуэу игу къигъэкІыжырт Быхъурэ (Що­джэн) Аминат. — И теп­лъэм и закъуэтэкъым къы­хэщыр, Амдурахьим сыт щыгъуи фащэ екІуу щыгъар и адыгэбзэращ. Ар сытым хуэдэу дахэу псалъэрэт, абы сытым хуэдэ псэлъэкІэ ищІэрэт!»
  • А лІы гъэщІэгъуэным и гугъу зыщІыжыфынухэр кІуэ пэтми мащІэ мэхъу, ауэ и цІэр игъащІэкІэ тхыдэм къыщІыхэнэн бгъэдэлъщ. Амдурахьимщ адыгэбзэр и ІэщІагъэу Зеикъуэ япэу егъэджакІуэу къыдыхьэжар. Ар абы зэи сом къызы­пэкІуэ лэжьыгъэ къудейуэ илъытакъым. АпхуэдизкІэ и псэм дыхьэрт, зыпэрыт и ІэнатІэр фІы­уэ илъагъурти, абы еджакІуэ цІыкІухэр дригъэхьэхын щхьэкІэ Іэмал куэд хузэхилъхьэрт. Пщэдджыжьым лэжьакІуэ къыдэкІ Амдурахьим зэреджэнум хуэ­хьэзыр сабийхэм яхыхьэным и пІэкІэ, нэхъ пасэу къежьэрти, езым ахэр я унэ къыдишырт, и ужьым кІапсэлъэрышэу ищІауэ итуи еджапІэм дыхьэрт. А гъуэгу мащІэ тІэкІури къакІуху, Амдурахьим абыхэм адыгэ таурыхърэ псысэу яхуиІуэтэжым гъуни нэзи иІэтэкъым. Адыгэбзэр зыхилъ­хьэ щыІэтэкъым, ар фІыуэ зы­лъагъум, пщІэ хуэзыщІым и псэ Іыхьэр иритынуи хьэзырт.
  • УщиякІуэ, гъэсакІуэ, илъэс ІэджэкІэ Зеикъуэ егъэджакІуэ емышыжу щылэжьа Жылау Нурбий жиІэжу зэрыщытамкІэ, Амдурахьим махуэ лэжьыгъэр къызэрырихьэлІэу къуажэм дэс нэхъыжьхэм деж кІуэурэ игъэ­уэршэрырт, ІуэрыІуатэхэр итхы­жырт, ахэр зэхуихьэсу тхылъ зэрищІын гуращэхэри игъа­фІэрт. Амдурахьим илъэс зыбжанэкІэ зэхуихьэса Іэрытххэм лъэпкъ усакІуэшхуэ ЩоджэнцІыкІу Алии хигъэплъауэ щытащ, и псалъэ зэрыхилъхьари щэхукъым. Алий Амдурахьим кІэщІ-кІэщІурэ къыкІэлъыкІуэрт, и унэ куэдрэ къихьэрт. ЗыгъэпІейтей Іуэхугъуэхэм ехьэлІауэ ахэр зэпсалъэу  жэщ мащІэ ягъэкІуакъым. ЩоджэнцІыкІур Зеикъуэ къыщыкІуа махуэхэм я фэеплъщ ноби «Алий и мывэкІэ» еджэу Хьэрэкхъуэрэ джабэм ­телъ мывэжьыр. Амдурахьим и Іэрытххэм я щхьэ кърикІуар, ди жагъуэ зэрыхъунщи, къытхуэ­щІакъым.
  • «Узэрыхуейуэ хъумэ — уунэхъу­рэт», жыхуиІэращи, Амдурахьим зыщІэхъуэпсхэм теІэбэну хунэ­сакъым. Зи нэгум нэху кърих егъэджакІуэр, илъэс пщыкІутІ нэхъ мылэжьауэ, зауэжь блэ­-кІам и мафІэм 1942 гъэм хэкІуэдащ. Сытми хуэІэпэІэсэ, къуажэ щІалэгъуалэр «ууейсысейкІэ» зэхимыдзу псори зи зэхуэдэ, бгъэ­дэлъ щІэныгъэр нэхъыбэм ялъигъэІэсыну хущІэкъу щІалэм и псэм ищІа хуэдэт къызэримыгъэзэжынур. Зауэм щыдэкІым, и щхьэгъусэм уэсят хуищІыгъат, гугъу ехьми, лажьэ хэтми, быныр иригъэджэну, ІэщІагъэ яригъэгъуэтыну. ЛІым и псалъэр щхьэгъусэм игъэзэщІащ — Амдурахьим къыщІэхъуа щІэблэм щІэ­ныгъэмрэ егъэджэ­ныгъэмрэ зезымытауэ куэд яхэт­къым. Абыхэм ящыщщ зи цІэр къыщ­раІуэкІэ, ноби зы­хуэтэдж Шафий Хьэчим.
  • Бжыгъэхэм я къафэ
  • Илъэс 33-рэ фІэкІа мыхъуу зи доктор диссертацэр пхызыгъэкІа Нэхущ Іэдэм иригъэкІуэкІа къэ­хутэныгъэм, зыдэлэжьа цІыху цІэрыІуэхэм щатепсэлъыхьым жиІэгъат: «Хэку зауэшхуэр мы­хъуатэмэ, си пІэкІэ мыбдеж иджыпсту щытынур нэгъуэщІ адыгэлІт. Зы шэч хэлъкъым абы щІэныгъэлІ гъуэзэджэ къыхэ­кІыну зэрыщытам. СызрихьэлІахэми, сызыдэлэжьахэми абы хуэдэу егъэджакІуэ нэс яхэтауэ сщІэкъым. Зи гугъу сщІыр си ­гъуэгугъэлъагъуэу щыта, Зеикъуэ къуажэ щыщ Шафий Хьэ­чимщ. ЗэхэщІыкІ ин дыдэкІэ Тхьэр зыхуэупса а цІыху щэджащэм и гугъэхэр зауэ бзаджэм къызэпиудами, къызыхуигъэ­щІар арагъэнт — егъэджакІуэ Іэ­щІагъэрагъэнт — зэуапІэм къы­зэрикІыжу абы зритыжащ. НэхъыфІ уигъэлъыхъуэну есэпым хэзыщІыкІ егъэджакІуэр, ди на­сыпти, къытхыхьэжащ. Абы нэхъ щапхъэ дэгъуэ, абы нэхъ сы­зыдэплъеин сыщІэлъыхъуэн щы­мыІэу гъуазэу сиІащ Шафий Хьэчим. Си гъащІэ псом къриубыдэу фІыуэ зыгуэр злэжьамэ, абыкІэ фІыщІэ псори зыбгъэдэлъу къэслъытэр си егъэджакІуэрщ…»
  • ЩІэныгъэлІым фІыщІэ хуищІу псалъэ гуапэ зыхужиІэгъа Хьэчим, пэж дыдэу, зымыцІыхурэ фІыуэ зымылъагъурэ къуажэм дэсакъым. Абы Тхьэм къритауэ зы санэущыгъэ гуэр хэлът, узы­хуиущийм, узыхуигъасэм Іэмалыншэу уеувэлІэн хуейуэ уищІу. И ІэнатІэм апхуэдизкІэ гурэ псэкІэ бгъэдэтти, еши псэхуи имыщІэу ар щІэщыгъуэ еджа­кІуэхэм зэращищІынум, и дерсыр зэхэщІыкІыгъуэу зэрабгъэдилъхьэнум хущІэкъурт. Иригъэджахэм Хьэчим ягу къыщагъэкІыжкІэ, гушыІэ хэлъми, и Іэзагъыр къыхыумылъагъукІын-кІэ Іэмал имыІэу, жаІэрт: «Хьэчим бжыгъэхэр апхуэдизкІэ Іэзэу зэхилъхьэрт икІи зэхихырти, къигъафэу къыпфІигъэщІырт, ар щыплъагъукІи, а бжыгъэхэм плъэмыкІыу задэпщІынуи укъызэщІиІэтэрт».
  • Бжыгъэхэр Хьэчим «къыщи­гъафэ» есэп дерсым щІыхьэну хуэмейуэ зыщІезыгъэх щыІэу къыщІэкІынтэкъым, апхуэдизкІэ шыІагъэшхуэ хэлъу ар яригъащІэрти. Махуэм еджакІуэхэм ­къагурымыІуар, пщыхьэщхьэкІэ иузэхужырт, къамыщтамрэ зэхуамыгъэкІуэфамрэ зэблигъэ­кІыжырт, уеблэмэ къыпыувэну дерсым щыхуигъэхьэзырыр нэхъыбэжт.
  • Шафийр Налшык къалэ дэта пединститутым 1939 гъэм щІэ­тІысхьат, арщхьэкІэ ар къиухыну хунэсакъым. Дзэм щраджам, илъэсрэ ныкъуэрэ фІэкІа дэ­мыкІауэ зауэр къэхъеящ. ЩІалэщІэм ищІа гуращэ куэдыр а зэрыхьзэрийм къызэпиуда ­хъуащ…
  • ЗауэлІым и
  • гъуэгуанэ хъыбарищ
  • «МафІэм имысыр, псым епсыхь», жаІэ. Сыт хуэдиз псэ­зэпылъхьэпІэ имыхуами, Шафийхэ я щІалэщІэр къэщтакъым, и адыгэ напэм ебэ­къуа­къым, дзыхь кърагъэзу пщэ­рылъ къыщащІа Іуэху­гъуэ­хэмкІи къы­щІэхуакъым. И пщэ къыдэхуэ хьэкъым и инагъыр нэхъри Шафийм зыхригъащІэу къы­щІэ­кІынт «Іэщэр къыщІэпщтэр узы­дэкІа уи жьэгурэ ущалъхуа уи ­Хэкурэ пхъумэн щхьэкІэщ, абы ящхьэкІэ кІуэ хьэкъ уиІэкъым — яхуэсакъ!» жиІэу и адэм кІэщІу, ауэ хэкъузауэ къыжриІа и псалъэхэм.
  • Япэ хъыбар. Зауэм и дэтхэнэ зы махуэри зэхэгъэкІыпІэт Хьэчим дежкІэ. Ауэ, зэрыжаІэщи, и шым икІунур зыхуэдизыр япэ ­махуэ дыдэхэм нахуэ хъуат. Хэку зауэшхуэр къыщыхъеям Шафийр Польшэ щІыналъэм пэ­мыжыжьэу щыІэт. Бийм и тІас­хъапІэр зригъэщІэну, и гугъэр къихутэну унафэ къыхуащІри, ­отделенэм хэтхэм я пашэу Шафийр кърагъэжьат. Къыздэ­кІуэм, гъунапкъэхъумэхэм я щыгъынхэр ящыгъыу мотоциклхэм тесу мэзщІагъ гъуэгукІэ къа­кІуэхэм къаІуощІэ. ЩІалэ губзыгъэр набдзэгубдзаплъэу яхэп­лъэри, гу лъитат абыхэм я Іэ­щэри, зытес мотоциклхэри совет ІэщІагъэу зэрыщымытым. Шафийр абыхэм япэуври, макъ хэІэтыкІакІэ япиубыдащ къэувыІэну, я тхылъымпІэхэр кърагъэлъагъуну, къыздикІымрэ здэ­кІуэмрэ къыжраІэну, арщхьэкІэ мотоциклхэм тесхэм захъунщІэу хуежьэри, урысыбзэкІэ губжьауэ кърадзащ:
  • — Сыт дыкъыщІэбгъэувыІар? ­  Уэ апхуэдэу укъыдэпсэлъэну ­ухуиткъым, дэ къэрал гъунапкъэхэр дохъумэ, — жаІэри.
  • Сержант Шафийм ар и фІэщ хъуакъым.
  • — ЗывмыхъунщІэ, батальон Іэтащхьэр къэсыху зызыгъэхъейм и псэр мыбдеж къыщинэнущ, — жиІэри, и зауэлІхэм ящыщ зы псынщІэу штабым иІуэхуащ. Куэд дыди дэмыкІыу штабым къикІри, батальон Іэтащхьэр къэсащ, гъунапкъэм и хъумакІуэ зыфІэзыщыжахэри къаумысащ. КъызэрыщІэкІамкІэ, ахэр нэ­мыцэ тІасхъэщІэххэт, советы­дзэм зыхагъэпшахъуэу зыхагуэшэну я пщэ дэлъу кърагъэжьауэ арат.
  • Апхуэдэу зауэм хыхьа хъуа ­Шафий Хьэчим абдеж и лІыгъэкІи, и пэжагъкІи зыхуэдэр и гъусэхэм къацІыхуащ. МафІэми имысу, псыми имыхьын щхьэкІэ а махуэм щегъэжьауэ тІасхъэщІэх хъуну зыхуагъэфэща щІалэм абы и щэхухэр зригъащІэу щІидзащ. Абы къыгурыІуэрт зыпэрагъэува ІэнатІэр псэ­зэпылъхьэпІэу зэрыщытыр, куэ­дым я гъащІэри езым елъыта зэрыхъур. Къыхихари аращ — абы хуеджэнырщ. ЩІэныгъэ зэзыгъэгъуэту, еш имыщІэу абы лъыхъуэу къекІуэкІа щІалэщІэм дежкІэ ар гугъутэкъым. Шафийм куэд къыпихащ Ищхъэрэ-КъухьэпІэ фронтым хыхьэ 34-нэ армэм и штабым и унафэщІ ­дзэзешэ (полковник) Берлин. Абы Шафийм къыбгъэдихащ тІасхъэщІэхым ехьэлІа щэху куэд, къыщищІащ шыІагъэм, зэгъэзахуэм, акъыл жаныгъэм куэд зэрелъытар. Пщэрылъ къыщащІхэр теплъэкъукІ къыхэ­мыкІыу зэригъэзащІэр, щапхъэ хэлъу зэрызэфІихыр къалъы­тэри, сержант Шафийм 1942 гъэм «Хахуагъэм папщІэ» ме­далыр къыхуагъэфэщауэ щы­тащ.
  • ЕтІуанэ хъыбар. 1943 гъэм и мазае мазэм Новгород щІыналъэм хыхьэ Старэ Руссэ къалэм и Іэгъуэблагъэм щекІуэкІа за­уае бзаджэми хиубыдащ Шафийр. Къалэм нэмыцэм я СС дзэр къыщызэтеувыІат. Абы теуэну зызыгъэхьэзыр советы­-дзэм япэщІыкІэ «бзэгу» къримыхьэлІэу хъунутэкъыми, цІы­хуитху гъусэ къыхуащІри, Шафийр тІасхъэ щІихыну пщэрылъ къыщащІащ. Зы напІэдэхьеи­гъуэкІэ утеплъэкъукІмэ, узыхэ­кІуэдэнкІэ хъуну Іуэху шына­гъуэт. ЩэхурыхуэщІэ гупым нэ­мыцэ штабым хуэкІуэ гъуэгу нэхъыщхьэр лагъымкІэ «яблащ», езы штабыр къызэрызэгъэпэщари къахутащ.
  • Шафийр пщэрылъ къыщащІам пэлъэщат, и цІыхуи хэ­мыкІуадэу къришэлІэжат. ЗауэлІхэм къагъэлъэгъуа хахуа­гъэмрэ я пашэ сержант Шафийм къылъыкъуэкІа лІыгъэмрэ я фІы­гъэкІэ советыдзэм я гъуэгур зэІуха хъуащ. Абдеж щагъэлъэгъуа лІыгъэм папщІэ щэху­рыхуэщІэ гупым и унафэщІ лейтенант нэхъыщІэ Шафий Хьэчим «Хэку зауэшхуэ» орденым и 2-нэ нагъыщэр къыхуа­гъэфэщащ.
  • Ещанэ хъыбар. Зауэм и ма­-фІэ лыгъейм зэры-Новгород щІыналъэу зэщІищтат. Щынэхъ гуащІэр ЛычковэкІэ зэджэ ­къуажэм и щІыпІэхэрат. 1943 гъэр екІуэкІырт, бжьыхьэ кІа- сэт. Совет къэралыгъуэм и ­етІуанэ щыхьэру ялъытэ Ленинград къахудэшыр мыбдеж кърашалІэурэ, щынэхъ мамыр щІы­пІэхэм щызэбграшырт. Ар фІыуэ зыщІэ зэрыпхъуакІуэхэми я ­гуащІэр мы лъэныкъуэм кърахьэлІауэ лъыкІпсыкІыу лъэны­къуитІыр щызэпэщІэтт. Мис ап­хуэдэ зы зауэм нэмыцэ кхъухь­лъатэдзэр къахэуэри, мафІэгу пщыкІутІым ис сабий ла­жьэн­шэхэр хэкІуэдауэ щытащ.

Шафий Хьэчим, зауэм къыдыхэтахэр и гъусэу. Накъыгъэ мазэм и кIэхэм. Чехословакие 1945 гъэ

  • Бийм зэрапэщІэтын Іэмалхэм ирипсэлъауэ, армэм и штабым Шафийр къикІыжу и дивизэм здэкІуэжым, совет офицер фащэкІэ хуэпауэ цІыхуищым якІэ­лъыщІыхьащ. ТІур цІыхухъут, зы майоррэ капитанрэ, адрей зы­- ри бзылъхугъэт, узэреплъынкІэ медицинэм и капитант. Хабзэм къызэрезэгъым хуэдэу фІэхъус ярихыу ябгъурыува Шафийм псынщІэу гу лъитащ щхьэусы­гъуэкІэ зыкъыкІэрагъэхуну ахэр иужь зэритыр. Гурыщхъуэ зы-щІа Шафийм закъримыгъащІэу ­гъуэгу зэхэкІыпІэ гуэрым щы­нэсым, къабгъэдокІ, ауэ яужь имыкІыу еплъакІуэу щІедзэ. «Гур зэрыгъум дыгъур ирожэ», жы­хуаІэм хуэдэу Хьэчим къелъагъу ар зэрахэкІыу офицер щыгъынкІэ хуэпаищыр щэхуу псалъэу зэрыхуежьар. Удз кІыр лъагэш­хуэм къыхэплъ Шафийм ­къе­гъэлъагъуэ а щым щІыпІэр къы­зэраплъыхьыр, зым жиІэр зым зэритхыр. Абы иужькІэ ахэр мэзым хыхьэри, гъуэгумкІэ къап­лъэу хуежьащ.
  • Абы фІигъэкІмэ, пхуэмыу­зэ­кІужын кърикІуэнкІэ зэрыхъунур Шафийм къыгурыІуэри, мэзым бгъукІэ екІуэкІыурэ хыхьэри, ­гъуэгуаплъэхэм я щІыб къыдэуващ. Зэуэзэпсэу я пащхьэ къи­хута Шафийм абыхэм я Іэр яІэтыну унафэ щахуищІым, Іэнкуну зы тІэкІурэ къеплъащ, итІанэ зрачри, щІэпхъуащ. Зыр Шафийм зэуэ иригъэпсыхащ, цІыхубзри, шэ зыпхыкІа лъа­къуэм имыгъакІуэу, джэлащ, ещанэр — майор щыгъын зыщыгъыр, и Іэр иІэтри, зэщІэувы­IыкІащ. Щыри, къызэры­щІэ­кІам­кІэ, нэ­мыцэ тІасхъэщІэх- хэт, противогаз яІыгъым «хъыбарыхь» цІыкІухэр хэщІыхьауэ абыкІэ щІыпІэм щекІуэкІыр я штабым нагъэсу арат.
  • Бийм и щэхурыхущІэ гупыр къыщІигъэщу зэрапэщІэувам, ахэр къыщиубыдым зэрихьа лІыгъэм папщІэ лейтенант Шафийм «Хэку зауэшхуэ» орденым и 1-нэ нагъыщэр къратащ.
  • МащІэкъым апхуэдэ хъыбару зауэр къезыхьэлІахэм къахуэІуэтэжынур. ПхужымыІэжыр нэхъыбэщ, ахэр гум и лъащІэм щыхъумащ. Къыщызэрыдэхьей зэзэмызэри, езы лІыхъужьхэм зэрыжаІэщи, гужь дагъэкІщ — хэт гъащІэр зи жагъуэр, ар ууейми, хамэм ейми…
  • Шафий Хьэчим и псэ еблэжакъым, хэт и щІыб сыдэувэн, жиІакъым. Абы къыхуагъэфэщащ «Будапешт къызэращтам папщІэ», «Венэ къызэращтам папщІэ», «1941 — 1945 гъэхэм екІуэкІа Хэку зауэшхуэм Германием зэрыщытекІуам папщІэ» медалхэр. Дэтхэнэ зыри цІыхухъу нэпс шыугъэкІэ тхьэщІащ, гугъэ мыухыжкІэ псыхьащ. Зи псэр ­зауэм къыхэзыхыжа щІалэм иужькІэ куэдрэ жиІэрт а илъэсхэр езым дежкІэ гъэу­нэхупІэ ­къудейм къыщымыувыІэу, нэгъэсауэ дерс хэхыпІэу зэры­щытар.
  • Зауэм и дерсхэр
  • ТхакІуэшхуэ Нало Ахьмэдхъан пщІэшхуэ хуищІырт Шафийм, куэд дыдэрэ и гугъуи ищІыжырт. «ЦІыху нэс ухуеймэ, Хьэчим абы и щапхъэт. ЦІыхум и нэгу щІэкІым и лъэужь и хьэлым къытемыщыжыныр Іэмал зимыІэщ. ПкІуэцІылъ гуращ зэ­лъытар абы укъызэфІигъэ­щІэн­рэ уипсыхьынрэ. Хьэчим гу кІуэцІылъти, зауэм ипсыхьри, зэримыщІыкІыу, атІэ и цІыхугъэр нэхъри щыз хъуауэ къигъэзэжащ. Абы сабийм яхилъхьа фІылъагъуныгъэращ дунейм и бзаджэм узэребэныфынур, и ­нэгум щІэкІа лъыгъажэр къэмыхъуным узэрыпэщІэтыфынур», — жиІэрт Ахьмэдхъан.
  • Куууэ узыгъэгупсысэщ Шафийм ехьэлІауэ Ахьмэдхъан жиІэжа мы псалъэхэри: «Зэхахыу фІэкІа къытщІэхъуэм нахуапІэу иремылъагъу ди нэгу щІэкІа ­зауэр… Ауэ, махуэ минрэ щиплІым щІигъукІэ зэпымыууэ екІуэкІа зы дерс кІыхь гуэр сыщІэсауэщ иджы абы сызэрыхуеплъэкІыжыр… Къызгуры­Іуари аращи, узытет щІыгум цІыхуу тетым зэхуэдэу уахэплъэмэщ, ущалъхуа Хэкуми абы и цІыхухэми лъапІэныгъэ щепхы­фынур. ЦІыхур, ар къызыхэкІам емылъытауэ, умылъытэмэ, хьэ­кІэкхъуэкІэракъым зэщхь ухъунур, атІэ абы зэрахьэ хьэкІэ­кхъуэкІагъэр узралъытынур. Ар зыуэ.
  • Мы дунейм теткъым цІыхум и хьэкъыр зэрыплъытэфын ар   анэм къызэрилъхуар пщыгъупщауэ. Анэм и мыгъуэмрэ анэм и ­щабэмрэ пщыгъупщауэ цІыху ухъункІи Іэмал иІэкъым…»
  • — Сэ згъэщІагъуэр Шафийр ­ап­хуэдэу губзыгъэу зэрыпсалъэратэкъым, — жиІэрт Нало­ Ахьмэдхъан, — телъыджэ сщы­хъур сыт хуэдэ къэхъукъащІэми дерс хэхыпІэу зэреплъырт. Пэжщ, дэ псори дыхущІокъу ­тлъагъум, дызыхэтым дерс къы­хэтхыурэ гъащІэм адэкІэ дрикІуэн, ауэ апхуэдизу дыхэ­пэщэщыхьыщэуи къыщІэ­кІын­къым. Шафий Хьэчим теухуауэ жыпІэмэ, егъэджэныр, сытми щІэныгъэ хэ­лъэгъуэныр и лъым хэту къы­щІэкІынти, игъуэ щихуэм иригъаджэрт, игъуэ щихуэм езыр еджэрт. Зауэрэ пэт, къы­хиха дерсым цІыху ирупІ ­хъунущ.
  • Уафэщыгъэ
  • Адыгэм адэцІиблкІэ дэмыб­жеифыр лъэпкъ къыхэкІауи илъы­тэртэкъым, дзыхь щІагъуи хуи­щІыртэкъым, щыхьэтуи ­игъэу­выртэкъым. Зи адэжьхэм я ІуэхущІафэхэр зэпызыгъэувэф­хэм цІыхур ехъуапсэрт, уафэщыгъэу зэпыщІащ, хужаІэрт. Шафийхэ я хъыбару къеттхэкІар уафэщыгъэу плъытэнумэ, апхуэдиз ирокъу. Хьэчим дунейм зэрехыжрэ зыбжанэ щІами, и цІэр яІэщІэмыхужауэ ноби иропсалъэ, псэемыблэжу зэры­щы­там, цІыхур фІыуэ илъагъуу, лэжьыгъэм пщІэ хуищІу къы­зэрекІуэкІам и гугъу мыухыжхэр ящІ. Дунейм тетыху Хьэчим щІэблэр гъэсэным, дахэр зэхацІыхукІыу, фІыр къагурыІуэу къэгъэхъуным телэжьащ. Игури и псэри зэтауэ щыта лэжьыгъэм щыхузэфІэкІар къэралми къилъытащ — абы къыхуагъэфэщат Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щІыхь зиІэ и егъэджакІуэ цІэ лъапІэр. Ауэ, псом нэхърэ нэхъ лъапІэу къыщІэкІынщ, цІыхум и гум уимыхужу уилъыныр, уи ІуэхущІафэм хуащІ лъытэныгъэр уи уижь къинэм иІэтыныр. Лъэужь дахэ къэзыгъэна Хьэчим мис апхуэдэ пщІэ иІэщ.
  • Мы тхыгъэр щыдгъэхьэзырым куэдым дригъэгупсысащ. Дегупсысащ цІыху гъащІэм, ар зэуэ къыщІэнэу ужьыхыж вагъуэхэми етлъытащ, ауэ абы къигъанэ лъэужьым и нэхур илъэс ІэджэкІэ мыкІуэдыжу уэгум зэритми ди гур жащ. Зи цІэ къитІуа тхьэмадэхэр нобэ тхэмытыжми, я ІуэхущІафэкІэ псэунущ, щІэблэми яІэщІэхунукъым. ЗэрыжаІэщи, кхъэм псэууэ щІэлъхэри щыІэщ.
  • ТАБЫЩ  Мурат.
  • Зеикъуэ къуажэ