ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Театрым къыхуигъэщIа Юсупов Хьэмид

2020-03-17

  • Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артист, Кулиев Къайсын и цIэр зезыхьэ Балъкъэр къэрал драмэ театрым и актёр, илъэс 55-рэ хъуауэ гъуазджэм гу къабзэрэ псэ хьэлэлкIэ хуэлажьэ Юсупов Хьэмид и ныбжьыр илъэс 80 ирикъуащ.
  • Щэнхабзэм зэрыхуэлажьэ зэманыр къызэщIэпкъуэжмэ, Юсупов Хьэмид роль нэхъыщхьэу 50-м щIигъу къехъулIащ. Щепкин Михаил и цIэр зезыхьэ училищэм щыщIэсам къыщыщIэдзауэ, абы лIыхъужь нэ­хъы­щхьэхэм я ролхэр дзыхь къыхуа­щIырт. Къэбгъэлъагъуэмэ, Шекспир Уильям и тхыгъэм къытращIыкIа «Отелло» спектаклыр диплом лэжьыгъэу щагъэувым, лIыхъужь нэхъы­щхьэм и роль гугъур абы къызэрылъагъэсар гъэщIэгъуэнкъым.
  • Езы Хьэмид зэрыжиIэмкIэ, училищэм и япэ курсхэм зэрыщIэсрэ а ролым щIэхъуэпсырт, и ныбжькIи, сценэм щиIэ зэфIэкIымкIи ар хуэмы­фащэу къилъытэжми. «Отелло» ­спектаклыр диплом лэжьыгъэу ягъэу­­вы­ным Хьэмид и фIыгъэ мымащIи хэлъщ. Япэрауэ, Шекспир и пьесэр балъкъэрыбзэкIэ щыIэтэкъым. Юсуповыр Кулиев Къайсын елъэIуащ тхыгъэр балъкъэрыбзэм къригъэзэгъэну икIи къигъэщIэхъуакъым. УсакIуэ цIэрыIуэм ар фIы дыдэу къехъулIащ.

  • Дейкун Лидэрэ Благонравов Аркадийрэ зэдагъэува «Отелло» спектаклыр къыздашэжри, Щепкиным и цIэр зезыхьэ еджапIэ нэхъыщхьэр къэзыуха балъкъэр студием 1963 гъэм Налшык къигъэзэжащ. Спектаклым щIэупщIэшхуэ иIащ, а зэманым лъэпкъ театрхэр цIыху кIуапIэу зэ­рыщытар къэбгъэлъагъуэмэ.
  • КъигъэщIа Отелло и ролыр къыщилъытэжкIэ, Юсупов Хьэмид ибзыщIыркъым абы и кууагъыр къы­зэрыхузэщIэмыкъуар, ауэ и гукъэ­кIыжхэмкIэ гурыIуэгъуэщ ар къызэрехъулIар цIыхубэм къалъытауэ зэ­ры­щытар. Къаруушхуэ а лэжьыгъэм зэрыхилъхьар гурыIуэгъуэт. ИтIанэ, Хьэмид и ролым апхуэдизкIэ иувэрти, зи гъусэу сценэм щыджэгу, Дездемонэ и ролыр зыгъэзащIэ Кульбаевэ Элизэт пэж дыдэу зэгуэрым IэщIэтхьэлэ пэтащ.
  • — Спектаклым ехъулIэныгъэшхуэ щIиIам и щхьэусыгъуэр, — игу къегъэкIыж Юсупов Хьэмид, — а лэжьыгъэ телъыджэр япэу балъкъэрыбзэкIэ зылъэгъуа театреплъхэр къызэригъэуIэбжьарщ. Лэжьыгъэр абыхэм гурыIуэгъуэ ящыхъуащ икIи и мы­хьэнэр фIыуэ зыхащIащ, и сюжетыр, къызэрыгуэкIыу плъагъу Отелло и хьэлыр абыхэм япэгъунэгъути. «КъагъэпцIа» лIым и щхьэгъусэр иукIыну щыхьэзыр теплъэгъуэр къыдэ­хъулIащ, ар апхуэдэу пэжу, цIыхум я фIэщ хъууэ я пащхьэм щыдгъэлъэ­гъуати.
  • А зэманым театреплъхэм сценэм щалъагъур я фIэщ хъурт, спектаклым щыхэпсэлъыхь куэдри къэхъурт, езыхэр абы хэтым хуэдэу зыхащIэрти. Юсуповым и нэр зэгуэр иращI пэтащ, и лэжьыгъэм и зэранкIэ. БзаджащIэм и ролыр абы здигъэзащIэм, и нэр ­театреплъ щIалэ цIыкIум ирищI пэтащ, идза мывэр техуэри.
  • Артистым дыхьэшхыу игу къегъэкIыж «Отелло» спектаклыр езыр зыщыпсэу Гундэлэн къуажэм щагъэлъэгъуа нэужь, къыбгъэдыхьа и адэшыпхъур ар утыкум щыджэгуным зэманышхуэ зэрытригъэкIуадэм иригузавэу и улахуэм зэрыщIэупщIар икIи ар зэрымащIэр къыщищIэм, и жагъуэ зэрыхъуар.
  • — Уи къару уемыблэжу цIыхубэм уахуэлажьэ пэтми, апхуэдэу мащIэщ къыпэкIуэр, — игъэщIагъуэрт анэ­къилъхум. — Апхуэдэ улахуэм урипсэу­фынукъым. Театреплъхэм пщIэншэу дигу умыгъэузу, цым селэжьынымкIэ къыз­дэIэпыкъуи, тIукIэ нэхъыбэ уэс­тынщ.
  • Театр IэнатIэм пэжыжьэ цIыхухэм къагурыIуэркъым артистым сценэм щигъэзащIэ ролым къыхуихь гукъыдэжымрэ гушхуэныгъэмрэ. Езы Юсупов Хьэмид насыпышхуэу, гъащIэм и тыгъэу къелъытэ Отелло и ролыр къызэрыхуагъэфэщар. Ноби ар щIохъуэпс Шекспир и тхыгъэхэм къыщигъэлъэгъуа дуней гъэщIэгъуэным щыщ образ телъыджэхэм къихутэжыну, и лIыхъужь нэхъыщхьэр зэ утыку щигъэлъэгъуэжыну. Актёрыр мэгугъэ иджыри зэ гъащIэм ар къыщехъулIэну…

  • ФIыуэ илъагъу IэщIагъэм пэрытыну Iэмал къезыта и гъащIэм хуэарэзыщ Юсуповыр.
  • — СызэрыцIыкIурэ актёр лэжьыгъэм сыщIэхъуэпсырт, — игу къегъэкIыж абы. — Аращ школым и художественнэ самодеятельностым япэ классым къыщыщIэдзауэ сыщIэкIуэу щытар. Абы усэ сыкъыщеджэрт, уэрэд щы­жысIэрт, театр теплъэгъуэхэм уры­сыбзэкIэ сыщыджэгурт.
  • А зэманым балъкъэрхэр я щIыналъэм ирагъэIэпхъукIат, балъкъэрыбзэкIэ ягъэпсалъэртэкъым. Хьэмид и адэр лъэпкъкIэ лакти, Сталиным и унафэм тету, и унагъуэр ирамышу Гундэлэн къыдэнащ. Актёр IэщIагъэм дихьэха щIалэ цIыкIур «Театр у микрофона» нэтыным зэ мыхъуми нэхъ блимыгъэкIыу еплъырт, оперэхэм едаIуэрт, къуажэ клубым щагъэлъа­гъуэ кинохэм кIуэрт.
  • Юсуповым курыт еджапIэр 1958 гъэм къызэриухыу, Тырныауз ­кIуащ, лэжьапIэ къилъыхъуэу, зыщIэхъуэпс актёр IэщIагъэр къемыхъу­лIэну къилъытэри. Ауэ щIалэм и кIэн ­къикIащ. Школыр къыщиуха гъэм, ­КъБАССР-м и Правительствэм и уна­фэкIэ, Балъкъэр къэрал драмэ театрым щылэжьэну артистхэр ягъэ­хьэзырын папщIэ, Налшык къэкIуащ Щепкиным и цIэр зезыхьэ училищэм и балъкъэр студием щрагъэджэну, зэфIэкI зиIэ щIалэгъуалэр къыхахыну. Зи щIыналъэм къэзыгъэзэжа балъкъэрхэм къапэщылът лъэпкъ театр ­гъуазджэр къагъэщIэрэщIэжыну. ЗэпеуэкIэ къыхахыну цIыху 15-м и пIэм цIыхуи 100-м нэблагъэ итт.
  • Iуэхум зыри хэзымыщIыкI, школым и художественнэ самодеятельностым жыджэру хэта Юсуповыр Тырныауз къыщагъуэтри, Щепкиным и цIэр зезыхьэ училищэм щIэтIысхьэну къыхуагъэлъэгъуащ. Москва къикIыу къэкIуа комиссэм я пащхьэм абы щигъэлъэгъуащ гъуазджэм щиIэ зэ­фIэкIхэр икIи, экзаменхэм пхыкIри, еджапIэм щIэхуащ. Абы и гъусэу студием щеджащ балъкъэр артистхэу Ахматов Зейтун, Кульбаевэ Элизэт, Будаевэ Ольгэ, Барасбиев Исмэхьил, Кулиев Борис сымэ.
  • Псом хуэмыдэу Юсупов Хьэмид и дежкIэ гукъинэжт 1961 — 1962 гъэхэм Театр ЦIыкIум щыщылэжьа лъэхъэнэр. Ещанэ курсым и студентым пщэрылъ къыщащIат Ильинский Игорь игъэув «Любовь Яровая» спектаклым и сержант-белогвардеецым     и ролыр. ПщIэ­шхуэт икIи жэуаплыны­гъэ ин зыпылът актёр гъуэзэджэхэу Матвеев Евгений (Яровой), Ильинский Игорь (профессор Горностаев), Доронин Виталий (Швандя) сымэ я гъусэу зы утыку итыныр.
  • А ролыр зыгуэрым хуигъэлъэгъуэн и пэ, Ильинскэр набдзэгубдзаплъэу кIэлъыплъащ студент зыбжанэм я курс лэжьыгъэхэм, егъэджакIуэхэм зи цIэ къраIуахэми едэIуащ, иужьым Юсуповым къытеувыIащ. Хьэмид а спектаклым щыджэгуащ училищэр къиухыху.
  • ЕджапIэ нэхъыщхьэр къыщиухым, абы Iэмал иIащ и зэфIэкIхэр нэхъ къыщыхузэкъуэхыну Москва и театрхэм ящыщ зым щылэжьэну (Совет Армэм и театрым ирагъэблэгъащ), арщхьэкIэ республикэм къигъэзэжмэ нэхъ къищтащ. Адэжь щIыналъэм ­хуиIэ пыщIэныгъэм и мызакъуэу, абы хузэфIэкIакъым студием къыщыдеджа и ныбжьэгъухэр игъэщIэхъун. ­Балъкъэр студием училищэм щы­зыIэригъэхьа зэфIэкIыр ныкъуэ хъункIэ шынагъуэт, хэщIыныгъэ игъуэтмэ. Театреплъхэри абы къызэрыщыгугъыр, абыхэм я дежи щихь жэ­уа­плыныгъэр нэсу Хьэмид зыхищIэрт.
  • — Театрым ущылэжьэну, дауи, гу­гъущ. Зы лъэныкъуэкIи спектаклхэм узыщIашэ, ауэ театреплъхэм щIэх-щIэхыурэ лэжьыгъэщIэ едгъэлъагъун хуей зэрыхъум дригъэзэшырт, — пещэ Юсуповым.
  • Дауэ мыхъуми, Хьэмид ехъулIэныгъэ куэд иIэщ. Абы и ролхэр гукъинэж хъуащ. Москва и театр критикхэм мызэ-мытIэу къыхагъэщащ Юсуповым и лэжьыгъэхэр. Октябрь революцэм теухуа спектакль нэхъыфI гъэлъэгъуэнымкIэ Союзпсо зэпеуэм Балъкъэр къэрал драмэ театрым щIыналъэм етIуанэ увыпIэр къыщихьащ, Моисеев Георгий игъэува Маммеев Ибрэхьим и «Раненый тур» спектаклыр комиссэм я пащхьэм щигъэ­лъагъуэри. Актёр лэжьыгъэ нэхъыфI къазэрехъулIам папщIэ, абы щыгъуэ ягъэлъэпIащ Юсупов Хьэмидрэ Маммеев Ибрэхьимрэ. Апхуэдэу Хьэмид къехъулIа ролхэм ящыщщ Маммеев Ибрэхьим и «Крепость Шамая» (Аслъэн), «Поэма о любви» (Къарэмырзэ) спектаклхэм щигъэзэщIахэр.
  • Юсуповым нэхъ къехъулIауэ къилъытэ и лэжьыгъэхэм ящыщщ Бразилием и драматург Фигейредо и пьесэм 1972 гъэм къытращIыкIа спектаклым щигъэзэщIа Эзоп и ролыр. Абы иIэ щIэупщIэр нэхъ мащIэ мыхъуу илъэс 17-кIэ утыку щагъэлъэгъуащ.
  • Сценэм къыхуигъэщIа Юсупов Хьэмид режиссёрхэми и лэжьэгъу артистхэми тыншу утыку ядитщ. Псори къызэхъулIэ, зы ролым икIыу нэ­гъуэщIым псынщIэу иувэф артистыр акъылыфIэщ, зэфIэкI иIэщ. Нэхъыщхьэращи, абы зэхуэдэу гууз, гушыIэ ролхэри къохъулIэ. Юсупов Хьэмид ящыщ зыщ Балъкъэр къэрал драмэ театрыр зэтезыIыгъэ артистхэм.
  • Театр гъуазджэм щиIэ зэфIэкIхэм къыдэкIуэу, Хьэмидрэ и щхьэгъусэ ХьэфIыцIэ Зулифэтрэ унагъуэ дахэ зэдаухуащ. Абыхэм зыпхъу — Алинэ — къащIэхъуащ. Зи пхъурылъхухэр зи куэщI къихъукIа адэ-анэшхуэр абыхэм я ­ехъулIэныгъэхэм иринасыпыфIэщ.
  • ТЕКIУЖЬ Заретэ.