ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Илъэси 100 ирокъу

2020-03-12

  • Илъэс къэс гъатхэпэм и 12-м ди къэралым щагъэлъапIэ Урысейм и Уголовнэ-гъэзэщIакIуэ IэнатIэм (УИС) и лэжьакIуэм и махуэр. Ар абы щIытрагъэхуам и щхьэусы­гъуэ иIэжщ. Урысей император Алек­сандр II 1879 гъэм а махуэм ­  Iэ щIи­дзауэ щытащ лъэхъуэщ ­де­пар-тамент къызэгъэпэщыным теухуа унафэм, Урысейм Тезырхэр егъэп­шынынымкIэ зыуэ щыт къэрал IэнатIэм лъабжьэ хуэ­хъуам.
  • Уголовнэ-гъэзэщIакIуэ IэнатIэм и тхыдэм зыужьыныгъэ, зэ­хъуэ­кIыныгъэ гъуэгуанэшхуэ къы­зэ­пи­чащ, и теплъэри ихъуэжащ. Иужьрей илъэсхэм гулъытэ хуащI Урысей Федерацэм и пенитенциар системэм зиужьыным. Ар къри­кIуащ Урысей къэралым къэралыгъуэ хуитыныгъэ гъуэгуанэр къы­зэрыхихам.
  • Абы нэхъри утрегъэгушхуэ УИС-м зегъэужьыным. Къыхэдгъэ­щынщи, 2020 гъэм илъэси 141-рэ ирокъу Уго­ловнэ-гъэзэщIакIуэ IэнатIэр къы­зэрызэрагъэпэщрэ. Урысей ФСИН-м и управленэу КъБР-м щы­Iэм илъэси 100 гъуэгуанэ къи­кIуащ.
  • Къэралым и уголовнэ-суд поли­тикэр нэхъыбэу хуокIуэ админист­ративнэ тезырхэм икIи абы къегъэ­лъагъуэ тезырыр щапшыныж колониехэмрэ лъэхъуэщхэмрэ пэ­кIуэ Iуэху­щапIэхэри лэжьэныр. Къапщ­тэмэ, апхуэдэхэм хуэкIуащ уголовнэ-гъэзэщIакIуэ инспекцэхэмрэ ягъэ­тIысахэр гъуэгу захуэм щытрагъэувэж центрхэмрэ, ягъэлажьэу те­зы­рыр щрахьэкIыу. Псори зэхэту Уры­сей Федерацэм къыщызэрагъэ­пэщащ апхуэдэ центру 15-рэ щIыпIэ 67-рэ.

  • УФ-м Тезырхэр егъэпшынынымкIэ и федеральнэ къулыкъущIа­пIэм и ­управленэу КъБР-м щыIэм Прохладнэ къалэм щиIэ гъуэгу тэмэмым щытрагъэувэж центрым фIэкIыпIэ имыIэу ягъэлэжьэну суд зытращIы­хьа япэ цIыхур къыщыхутащ ­2019 гъэм и щIышылэм. 2020 гъэм щIы­шылэм и 1-м ирихьэлIэу, цIыхуи 100-м хуэщIа мы IуэхущIапIэм щаIыгъхэр 93-м нэсащ.
  • Тралъхьа тезырым и Iыхьэ ямып­шыныжар текъузауэ гъэлэ­жьы­ным­кIэ зэхъуэкIыным кърикIуахэм къы­зэригъэлъэгъуащи, абы къегъэув мыпхуэдэ тезырхэр ирахьэ­кIыну суд зытращIыхьахэм папщIэ хэщIапIэ къы­зэгъэпэщыныр. Абы къыхэкIыу УФСИН-м къыхилъхьащ «Тезырхэр щапшыныж колоние №4» федераль­нэ кIэзонэ IуэхущIапIэм цIыху 50-м хуэщIа, гъуэгу захуэм щытрагъэувэж центру лажьэ, щIыпIэ щхьэхуэ къы­щызэгъэпэ­щыныр. Республикэм щы­Iэ тезы­рыр щапшыныж колониехэм­рэ след­ственнэ изоляторымрэ я къалэнхэр ягъэзащIэ — щIэпхъаджагъэ зылэжьахэр, ягъэтIысыну суд зыт­ращIыхьахэр, шэч зыхуащIхэу, ягъэ­­къуаншэхэу яубыдахэр яIыгъы­ныр.
  • Суд зытращIыхьахэмрэ яIыгъ­хэм­рэ, абыхэм я криминоген щы­тыкIэм ехьэлIа статистикэм къегъэлъагъуэ лъэхъуэщ зэхъуэкIыныгъэхэр ехъу­лIэныгъэ пылъу зэ­рекIуэкIыр. Къапщтэмэ, апхуэдэхэм я бжыгъэр нэхъ мащIэ щохъу зэрыщытыу Урысейми хуэдэу, ­УФСИН-м и щIыналъэ IуэхущIапIэхэми. Ауэ абыхэм ялэжьа щIэпхъаджагъэхэр нэхъ хьэлъэхэм хуе­быдэ.
  • КIэлъыплъыныгъэмрэ хъумэ­ным­рэ зегъэужьынымкIэ УФСИН-м къы­щыдогъэсэбэп иженертехникэ Iэ­мэп­сымэхэр, видеокIэлъыплъыныгъэр. Тезырыр зыпшыныжхэм ар яфIэфIкъым къемызэгъ хьэп­шып­хэмрэ пкъыгъуэхэмрэ хабзэм щхьэ­дэхыу зыIэрагъэхьэныр къазэремы­хъулIэм, апхуэдэхэр къызэрызэпаудым къыхэкIыу. КъыщIагъэщ а хабзэншагъэм пэплъэхэри ахэр зы­гъэзащIэхэри.
  • Хаб­зэхъумэ IэнатIэхэм дазэры­дэ­лажьэм Iэмал къет къалэнхэр псын­щIэу зэфIэхынымкIэ. КъБР-м щыIэ Урысей УФСИН-м 2019 гъэм абыхэм яIэригъэхьа хъыбархэмкIэ къахутащ хабзэншагъэкIэ зэра­гъакIуэ Iэщэхэр, абыхэм я пкъы­гъуэхэр, наркотикхэкIхэмрэ акылыр зыгъэутхъуэ пкъыгъуэхэмрэ.
  • УФСИН-м пыщIэныгъэ яхуиIэщ граждан жылагъуэм, КъБР-м ЦIыху­хэм я хуитыныгъэхэмкIэ и уполномоченнэмкIэ институтым, жылагъуэ кIэлъыплъакIуэ комиссэм, цIыхубэ хъыбарегъащIэ IэнатIэхэм.
  • Мыхьэнэшхуэ иIэщ адэ-анэ коми­тетхэмрэ УФСИН-мрэ зэры­зэдэ­ла­жьэм. «Бжэ зэIухам и махуэ» щедгъэкIуэкIкIэ тезырыр зыпшыныжхэу зыIыгъыкIэ тэмэм къэзыгъэлъа­гъуэхэм я Iыхьлыхэм Iэмал яIэщ тезырыр щрахьэкI колониехэм къа­кIуэу абы къыщыхута я бынхэм, щхьэгъусэхэм, дэлъхухэм, шыпхъухэм, языныкъуэхэр я анэхэм яIущIэну, щаIыгъ хэщIапIэм и щытыкIэр зы­хуэдэр зрагъэлъагъуну.
  • Дэ ди къалэнщ тезырыр зыпшы­ныжхэм гъэсэныгъэ лэжьыгъэ ядедгъэкIуэкIыну, социальнэ, психологие дэIэпыкъуныгъэхэр яхуэтщIэну, тутнакъэщым икIыжа нэужь цIыхухэр гъащIэ узыншэм тэмэму зэрыхэзэгъэжыным хуэгъэхьэзырын и лъэныкъуэкIэ.
  • Къапщтэмэ, Тезырхэр егъэпшыны­нымкIэ федеральнэ къулыкъущIапIэм ахэр пхыгъэкIыным яужь иту ­IэнатIэщIэхэр къызэIуех, лэжьыгъэкIэ къызэригъэпэщу. Абы и лъэ­ныкъуэ­кIэ Iэмэпсымэхэр щIэкIэ дохъуэж, зыдогъэубгъу трикотаж, яда хьэп­шып­хэу, мэкъумэшхэкI продукцэхэу, ухуэ­ныгъэ материалхэу, гъущIым­рэ пхъэмрэ къыхэщIыкIа-хэу ­нэхъыбэ къыщIэдгъэкIыным, ремонт-ухуэныгъэ лэжьыгъэхэр идогъэкIуэкI. Къапщтэмэ, нэ­щIысауэ зыхуей хуагъэзащ тезырыр щIэгъэткIияуэ щапшыныж колоние №3-м и щIыпIэм щыIэ сымаджэщым и соматикэ къудамэм и пэшхэр, абы операцэ щащI блокыр, дохутыр пэш­хэмрэ палатэхэмрэ хыхьэу. Сымаджэщыр къызэрызэрагъэпэщрэ, иджы япэу Iэмал дгъуэтащ иджырей зэманым декIуу сыт и лъэныкъуэкIи едгъэфIэкIуэну. Соматикэ къудамэм и пэшхэр медицинэ Iэмэпсымэхэм-рэ унэлъащIэхэмкIэ къызэгъэпэщын лэжьыгъэр йокIуэкI.
  • Пенитенциар системэр зытещIы­хьар уголовнэ тезырхэр гъэзэщIэныр, суд зытращIыхьахэмрэ яIыгъхэмрэ я хуитыныгъэхэмрэ я сэбэп зыхэлъ­хэмрэ хъумэныр гъэзэщIэным, дунейпсо пщалъэм тету ахэр къызэгъэпэщыным и закъуэкъым, атIэ хуэунэтIащ УИС-м и лэжьакIуэхэр хъумэным, абыхэм я бжыгъэмрэ ­фIагъымрэ къыхэгъэхъуэным, я Iэ­щIагъэм хагъэхъуэнымрэ хуэхьэзы­ры­нымрэ къызэгъэпэщынми.
  • Къыхэдгъэщынщи, щIалэгъуалэр гъэсэныр зэфIэкIыркъым ущиякIуэ­хэмрэ ветеранхэмрэ хэмыту. КъБР-м щыIэ УИС-м и Ветеранхэм я советым къыдигъэкIащ тхылъитху: Урысей ФСИН-м и управленэу КъБР-м щыIэм и «Вулкан» къудамэ хэхам и къежьапIэмрэ зыужьыныгъэмрэ ­теухуа «Вулкан» в формате живой легенды», «Наш генерал» фIэщыгъэр зиIэ КъБР-м щыIэ УФСИН-м, Урысей ФСИН-м и управленэ нэхъыщхьэу Волгоград областым щыIэм я уна­фэщI къулыкъур езы­хьэкIа къэрал кIуэцI къулыкъум и ­генерал-майор Абыдэ Ахьмэд и ­гъащIэмрэ и лэжьыгъэмрэ теухуа документальнэ къы­дэкIыгъуэр, я къалэн ягъэзащIэу хэкIуэда ­УФСИН-м и лэжьакIуэхэм ятеухуа «Книга памяти» тхылъыр, республикэ МВД-мрэ УФСИН-мрэ я лэ­жьакIуэхэу Социалист Лэжьыгъэм­рэ Совет Союзымрэ я лIы­хъужь-хэм, Хэку зауэшхуэм и илъэсхэм нэмыцэ-фашист зэрыпхъуакIуэхэм япэщIэту лIыгъэрэ хахуагъэрэ къэ­зыгъэлъэгъуа хабзэхъумэ IэнатIэхэм щIыхь зиIэ я лэжьакIуэхэм ятеухуа «Добрый след в истории», «Солдаты Победы» тхылъитIыр.
  • Управленэр ирогушхуэ нобэ къалэныр езыхьэкI, щIэблэщIэм щапхъэ яхуэхъу и лэжьакIуэхэм: гуп ­хэхамкIэ къудамэм и инструктор ­нэхъыжь Мамий Ислъам, а къудамэм и инструкторхэу зэуэкIэ зэхэ­тымкIэ Урысей чемпионатым етIуа­нэ, Европэ чемпионатым япэ увы­пIэхэр къыщызыхьа Къущхьэ Андемыркъан, самбэмкIэ Урысей ФСИН-м и чемпионатым щытекIуа Нанэ Азэмэт, апхуэдэуи дзюдомкIэ урысейпсо зэхьэзэхуэм бжьы­пэр щызыубыда Щоджэн Алимрэ етIуанэ увыпIэр къэзыхьа Хьэгъэ-жей Къазбэчрэ.
  • Ди лэжьакIуэхэм я гъэсэныгъэр нэхъри егъэфIэкIуэным, пенитенциар системэм и лэжьыгъэм хуаIэ еп­лъыкIэр зэтеухуэн мурадкIэ къызэдгъэпэщащ УИС-м и тхыдэм ухэзышэ, щыгъуазэ узыщI музей экспозицэ. Абы щыболъагъу сурэтхэр, униформэм и хьэпшыпхэр, персональнэ дэфтэрхэр, фэеплъ дамыгъэ цIыкIу­хэр.
  • Илъэс къэс, жэпуэгъуэм и 13-м, Зи къалэн зыгъэзащIэу хэкIуэда хабзэхъумэхэм я фэеплъ махуэм, управленэм щокIуэкI фэеплъ пэкIухэр, хэкIуэда ди лэжьэгъухэм я Iыхьлыхэм яIуощIэ, Фэеплъ мемориалым деж удз гъэгъахэр щагъэтIылъ.
  • Урысей ФСИН-м и IуэхущIапIэу ­КъБР-м щыIэм и ехъулIэныгъэхэм мызэ-мытIэу гулъытэ къыхуащIащ Тезырхэр егъэпшынынымкIэ федеральнэ къулыкъущIапIэм, Урысей Федерацэм ЮстицэмкIэ и министерствэм я унафэщIхэм.
  • УФСИН-м щекIуэкI зэхъуэкIыныгъэфIхэр епхащ хьэлэлу я лэжьыгъэр зыгъэзащIэ ди лэжьакIуэхэм. ЗыIэрагъэхьэ ехъулIэныгъэхэм папщIэ абыхэм ящыщ куэдым къыхуагъэфэщащ къэрал дамыгъэхэр, Урысей ФСИН-м, КъБР-м щыIэ УФСИН-м я ведомствэ медалхэмрэ щIыхь, фIыщIэ тхылъхэмрэ.
  • БлэкIам дриплъэжмэ, долъагъу КъБР-м щыIэ УФСИН-м уголовнэ-гъэзэ­щIа­кIуэ IэнатIэм и зыужьыныгъэмрэ ефIэкIуэныгъэмрэ хэлъхьэ­ныгъэш­хуэ зэрыхуищIар. Дэ къытпэщылъщ иджыри лэжьыгъэшхуэ. Дыхуэ­хьэ­зырщ къытхуагъэува къалэнхэр гъэ­зэщIэным, щыIэ гугъуехьхэр зэфIэ­хыным, адэкIи хабзэмрэ шына­гъуэншагъэмрэ гъэбыдэным, законым тетыным, апхуэдэуи екIуэкI зэхъуэкIыныгъэхэм тещIыхьауэ уголовнэ-гъэзэщIакIуэ IэнатIэм и зыу­жьыныгъэм хэлъхьэныгъэфI хуэт­щIыну, властым и къэрал, гъэзэ­щIакIуэ IэнатIэхэм, жылагъуэ IуэхущIапIэхэм дапыщIауэ.
  • Лыхь Аслъэн,
  • Урысей ФСИН-м  и  IуэхущIапIэу
  • КъБР-м  щыIэм  и  унафэщI.