ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Яшэрт, здашэр ямыщIэу

2020-03-07

  • Илъэс 76-рэ и пэкIэ 1944 гъэм и гъатхэр тхыдэм къыхэнащ советыдзэхэм Хэку зауэшхуэм и IэнатIэ псоми къыщахьа ехъулIэныгъэ инхэмкIэ. Ди зауэлIхэм нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэм къыIэщIагъэкIыжат Совет Союзым щыщу иубыда щIыналъэхэм я нэхъыбэр. Псоми къагурыIуат текIуэныгъэр зэрымыжыжьэжыр. Ауэ ар икIи уващ игъащIэ лъандэрэ ди гъусэу къэгъуэгурыкIуэ балъ­къэрхэр щыпсэу щIыналъэм щраша зэману. Сыт хуэдэ щхьэусыгъуэ ящIами, абы лъабжьэ гуэри иIэтэкъым, бийм къызэримыгъэзэжынур белджылы къэ­хъуауэ зэрыщытам къыхэкIыу. Нацистхэм ядэлэжьа, лей зезыхьа яхэтами, зэдэщIэкIыу лъэпкъ псор бзаджащIэу къыщIебгъэдзыныр цIыхугъэм къемызэгъ егъэ­леиныгъэт. АрщхьэкIэ псори ябзри ядыжакIэт.
  • Гъатхэпэ мазэм зэрыщIидзэу балъкъэр къуажэхэм дыхьащ ди зауэлIхэр зэрыс «студебеккерхэр». ЖаIащ я узыншагъэмрэ къарумрэ зэфIагъэувэжын, жьы къабзэ­кIэ ягъэбэуэн папщIэ ахэр къашауэ.

  • Жьэгъум щIэс жылагъуэхэм щыпсэухэм дунейр пасэу уэфI зэрыхъуар къагъэсэбэпауэ я хадэ тIэкIухэр ягъэкъабзэт. Зэрылажьэншэр къагурыIуэжырти, гузавэртэкъым, нэхъапэм нэгъуэщI лъэпкъхэр — къэрэшейхэр, шэшэнхэр, ингушхэр — я лъахэ ира­шауэ хъыбар къэIуа пэтми. АрщхьэкIэ жьыр щы­пэмыплъамкIэ къыкъуэуащ…
  • Пщыхьэщхьэм цIыхухъухэр клубхэм щызэхуашэсащ, зыгуэрхэр щхьэусыгъуэу къагъуэтри икIи нэху щыху абыхэм щаIыгъащ. Пщэдджыжьым псоми жраIащ гъуэгу зэ­ры­техьэнур, икIи загъэхьэзырыну сыхьэтитI иратащ. ИкIэ­щIыпIэкIэ ябгынэн хуейт я адэ лъапсэжьхэр. Зэхэгъэж яIэ­тэкъым: зауэм ныкъуэдыкъуэ щыхъуу къэзыгъэзэжахэри, сабийхэри, зи ныбжьыр хэкIуэта лIыжь-фызыжьхэри я зэхуэдэт. Япэ ита ди нэхъыжьхэм къаIуэтэжырт автомаши­нэ хьэлъэхэм зэщIэгъуагэу ису блаш цIыхухэр ща­лъагъу­кIэ, езыхэми я гур къызэрызэфIэнэр.
  • Налшык гъущI гъуэгу вокзалым Iэщ зэрагъэIэпхъуэ ­вагонхэм щрагъэтIысхьэри ирашэжьащ. Гъуэгу куэдрэ ­тетынуми, здашэри къыжраIэтэркъым. Гужьея цIыхухэм ­хуагъэфэщат тенджыз Iуфэм Iуашэу псым ирагъэтхьэлэну я мураду: апхуэдэ гурыщхъуэ езыгъэщIыр фочхэр яп­щIэхэдзауэ зыхъумэ сэлэтхэр хуабжьу гущIэгъуншэу къа­зэрыхущытырт. Мыбыи гу лъумытэу къанэркъым: щрашэжьар гъатхэпэм и 8-м — ЦIыхубзхэм я дунейпсо махуэм — ирагъэхьэлIат. Берие Лаврентий и гупым апхуэдэ щIы­кIэкIэ гуфIэгъуэр яIэту къыщIэкIынут…
  • Гъуэгу техьэри, мыгувэу цIыху куэд сымаджэ хъуащ, зы­хэхуа гугъуехьхэр яхуэмыхьу. Къыргъызым, Къэзахъ­с­та­ным, Сыбырым нэсыхукIэ лIахэм я бжыгъэм теухуауэ тхы­дэджхэм жаIэхэр зэтехуэркъым, ауэ ар зы щэ-щитIу зэ­рыщымытыр гурыIуэгъуэщ. Зэрынэсу дунеягъэр зыбгынахэр щыIэщ.
  • ЩIыпIэм щыпсэухэр шыгухэмкIэ станцхэм къекIуалIэу­-рэ я колхозхэм, совхозхэм щагъэлэжьэну балъкъэрхэр ­хашырт. Ахэр зыхуейр нэхъ узыншэхэрати, мыбдежми ­щыхилъафэр лъэрымыхьхэрт. Езыхэри нэбгъузкIэ къеп­лъырт «Хэкум епцIыжахэм». Зэман дэкIащ балъкъэрхэр укъэзымыгъэпцIэну лэжьакIуэшхуэу зэрыщытыр къагурыIуэхукIэ.
  • Апхуэдэурэ илъэс 13 дэкIащ. 1953 гъэм Сталин Иосиф лIа иужь комендатурэм и кIэлъыплъыныгъэ ткIийм щIэ­тыжакъым ягъэIэпхъуахэр (иджыри къэс абы хуит зыкърагъэщIын хуейт зы щIыпIэм икIыу адрейм кIуэн ­папщIэ). 1956 гъэм КПСС-м и ХХ съездым къыщаIэтащ зэрахьа залымыгъэхэм я Iуэхур икIи захуагъэр зэфIэгъэувэжын зэрыхуейри абы щыжаIащ. Мыгувэу, 1957 гъэм, СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым Указ ­къыдигъэкIащ Къэбэрдей АССР-р Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-у зэхъуэкIыным теухуауэ.
  • Балъкъэрхэм къагъэзэжащ илъэс 13-кIэ япэIэщIэу щыта я адэжь лъахэм. Абыхэм псэукIэ тэмэм яIэ хъужащ, ауэ, дауи, лъэпкъым и тхыдэм напэкIуэцI фIыцIэу къыхэнащ а лъэхъэнэ хьэлъэр.
  • Шал  Мухьэмэд.