ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Махуэку. Маршал Чуйковым и уэсятыр

2020-02-13

  • Абы и гум къыхуидакъым лIа иужькIи а щIыналъэр ибгынэн
  • Сталинград» псалъэр зэхэзымыха цIыху балигъ къэгъуэтыгъуейщ. И пщIэр апхуэдизкIэ инщи, Европэм и къалэ зыбжанэм я уэрамхэм фIащащ и цIэр. Сыт ар апхуэдизу зыIэтар? Хэку зауэшхуэм и зэманым ар зыхъумахэм къыпхуэмылъытэн хуэдизу зэрахьа лIыгъэрщ. Нобэ ди тхыгъэр тыдоухуэ абы и деж къыщахьа ехъулIэныгъэ иным и къызэгъэпэщакIуэхэм ящыщ дзэзешэ Чуйков Василий.
  • Ар 1900 гъэм мазаем и 12-м Тульскэ губернэм бын куэд щапI унагъуэм (зэкъуэши 8-рэ зэшыпхъуи 4-рэ хъурт) къыщалъ­хуащ. И ныбжьыр илъэс 12 фIэкIа мы­хъуауэ лэжьэн щIидзащ, пасэу 1917 гъэм, Кронштадт къулыкъу щищIащ, 1919 гъэм РКП (б)-м хыхьащ.
  • Граждан зауэм и лъэхъэнэм IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм пэрыту плIэнейрэ уIэгъэ къыщащIащ. Илъэс 19 зи ныбжь Чуйковым уIэгъэ хъуар зэрихъуэкIри 1921 гъэр иухыхукIэ 5-нэ фочауэ дивизэм и ­43-нэ полкым и унафэщIу щытащ. Ипщэ, Ищхъэрэ, КъухьэпIэ фронтхэм щызэуащ, зэрихьа лIыгъэм папщIэ Бэракъ Плъыжь орденитI, дыщэ сыхьэт, дыщэ Iэщэ къы­хуагъэфэщащ.

  • Хэкур хъумэным зи гъащIэр тезыухуа щIалэм 1925 гъэм РККА-м и Дзэ академиер къиухащ. ИлъэситI дэкIри, Китайм чэнджэщэгъуу ягъэкIуащ, 1929 гъэм Блюхер и КъуэкIыпIэ Жыжьэ армэ щхьэ­хуэм и штабым и къудамэм и унафэщI ­хъуащ. Ауэрэ къулыкъукIэ дэкIуэтеящ.
  • 9-нэ армэм и Iэтащхьэу совет-фин ­зауэм хэтащ. 1940 — 1942 гъэхэм Китайм дзэ атташеуэ икIи Чан Кайши и чэнджэ­щэгъу нэхъыщхьэу щыIащ.
  • Хэку зауэшхуэм зэрыщIидзэу Чуйков Василий лъэIуащ ар фронтым ягъэкIуэну. 1942 гъэм фокIадэм и 12-м 62-нэ армэм и Iэтащхьэ хъуащ. КъулыкъущIэм пэрыхьам къалэну хуагъэуващ сыт къэ­хъуами Сталинград бийм яримытыну. ­Генерал-лейтенантым и зауэлIхэм ма­зихым щIигъукIэ яхъумащ бийм зэтри­къута къалэр. Зэхэуэхэр уэрамхэм, унэ щхьэхуэхэм щекIуэкIырт. Дэтхэнэ щIы Iыхьэри унэри зэпэубыдат. Псалъэм и хьэтыркIэ, къарукIэ быдэу къефIэкI пэтми, нэмыцэхэм къахуэщтакъым иужькIэ «Павловым и унэ» зыфIащар. А сержантым и гупым ар яхъумэфащ.
  • Гъэмахуэу Волгэ и Iуфэхэм къы­щы­Iухьам зэрыпхъуакIуэхэм я гугъащ зэре­сам хуэдэу дяпэкIи псори тыншу екIуэ­кIыну: хьэуам тепщэныгъэр щаIэт, танк­хэмрэ артиллериехэмкIи къебэкIырт, ­лъэ­сырыкIуэдзэхэм я гугъу умыщIыххи. Ерыскъы хэплъыхьакIэ ягъашхэ гитле­ровцхэр нэщхъыфIэт, щыгъын пIащIэкIэ хуэпат (сытыт нэгъуэщI зэребгъэщIынур къалэр тыншу икIи псынщIэу къащтэну я мурадт). АрщхьэкIэ мазэ бжы-гъэ фIэкIа дэмыкIыу абыхэм къатепсыхащ емынэ. Мис 1941 гъэм и пэ­щIэдзэм нэмыцэ сэлэтым езыр зыпылъ хъыджэбзым хуитха письмом щыщ Iыхьэ: «Сэ иджыри къэс сщIакъым дэ дызыхэхуам хуэдэ гузэвэгъуэ мы дунейм щыIэу. Мы-­бы елъытауэ жыхьэнмэр зырикIыу къы­щIэ­кIынущ. Ерыскъы пщытыр тлъа­гъу­жы­ххэркъым, щIыIэм дес. Мазэм нэсауэ жэщи махуи зыттIэщIыркъым. Псом хуэ­мыдэу схуэмыхьыр цIэхэрщ. Апхуэдизу къыдэжащи, дэ тхуэдэу мэжалIэ хуэдэщ. СытIахъуэурэ къисфыщIы­кIащи, си Iэпкъ­лъэпкъым сеIусэж хъуркъым!»
  • Ауэ ар къыщыхъуар иужькIэщ. ЗэкIэ, ипэкIэ зэрыжытIащи, нэмыцэхэм IэнатIэ псоми ефIэкIыныгъэр щаIыгът. Генерал Чуйков Василий хэкIыпIэ къигъуэтащ: абы ди зауэлIхэм я окопэхэр нэмыцэхэм   я щIытIхэм гъунэгъу яхуищIащ метр 40 нэхърэ нэхъыбэкIэ нэхъ пэмыжыжьэу. Абы и фIыгъэкIэ зэрыпхъуакIуэхэм я артиллерием и зэфIэкIыр куэдкIэ нэхъ мащIэ хъуащ: езыхэм я зауэлIхэм къатехуэнкIэ шынагъуэти, къеуэ хъуртэкъым. Ардыдэр яхужыпIэ хъунут бийм и авиа­цэми. АпщIондэхукIэ Сталинград зыхъу­мэхэм я къарум хэхъуэ зэпытт.
  • Хэку зауэшхуэм зэрыщIидзэрэ лъэныкъуитIми къару нэхъыбэ щызэщIагъэу­Iуат мы щIыпIэм. ИпэIуэкIэ Гитлер жи­Iат: «Баку и бензинымрэ Грознэ и щIы­дагъэмрэ симыIэмэ, сэ зауэр згъэувыIэн хуей хъунущ». ХэкIыпIэу ялъагъури Сталинград яубыдынырт: итIанэ СССР-м и ипщэ лъэныкъуэр зэIуха хъуну къалъы­тэрт.
  • Дауи, совет унафэщIхэми къагурыIуэрт Сталинградым и мыхьэнэр. Абы къы­дэкIуэу дуней псор кIэлъыплъырт Волгэ и Iуфэхэм щекIуэкI зэхэуэхэм.
  • Ауэрэ белджылы хъуащ нэмыцэхэм ­къалэ зэхэкъутар къазэрыхуэмыщтэнур. Генерал Паулюс Гитлер елъэIуащ къа­мыухъуреихьыпэ щIыкIэ и дзэр Iуишыну ­хуит ищIыну. АрщхьэкIэ а ебгъэ­ры­кIуэныгъэм апхуэдизу къарууушхуэрэ мылъкушхуэрэ езыхьэлIа фюрерым къыхуидакъым. Ар иджыри щыгугъырт телъыджэм. РадиограммэкIэ Паулюс унафэ къыхуищIащ зиIыгъыну икIи хъыбар къригъэщIащ фельдмаршал цIэр къызэрыфIащамкIэ. — «Иджыри къэс а цIэр зезыхьэ зы нэмыцэ дзэзеши къикIуэтакъым икIи зитакъым».
  • АрщхьэкIэ Малиновский Родион и Резерв армэр Iуэхум хаша иужькIэ нацистхэр кIуапIи жапIи ямыIэжу къаухъуреихьащ. Нэмыцэ зауэлIхэу минищэм щIигъум гъэру зыкъатащ фельдмаршалыщIэ Паулюс я пашэу.
  • А текIуэныгъэм и курыкупсэм хэтащ нобэ зи гугъу тщIы Чуйковыр. Зихуэдэ щымыIа зэхэуэ гуащIэм и хьэлъэхэм я нэхъыбэр зытещIар абы и къарухэрщ.
  • АрщхьэкIэ дыщэ вагъуэкIэ ягъэлъэ­гъуами, Чуйков Василий абы и пIэкIэ къыхуагъэфэщар Суворовым и орденым и япэ нагъыщэрщ: Сталиным щыгъупщэжатэкъым езым хуит имыщIу Малиновскэм и армэр зауэм зэрыхашар. Пэжщ, иужькIэ яхуигъэгъуащ.
  • Зихуэдэ щымыIэ лIыгъэ къызэригъэлъэгъуам папщIэ 1943 гъэм и мэлы­жьыхьым 62-нэ армэр щIыхь зиIэ 8-нэ гвардие армэу зэрахъуэкIащ. Абы и пашэу зауэр яухыху щытащ Чуйков Василий. А зэманым къриубыдэу ар тIэунейрэ Совет Союзым и ЛIыхъужь хъуащ — япэ Дыщэ вагъуэр Украинэм и щIыналъэм щыщ Iыхьэшхуэ хуит къызэращIыжам папщIэ, етIуанэр — Познань зэребгъэры­кIуам икIи къызэращтам къыхэкIыу.
  • Зауэм иужькIэ Чуйковым унафэщI ­къу­лыкъу зэмылIэужьыгъуэхэр иIыгъащ, 1955 гъэм Совет Союзым и Маршал ­хъуащ, КПСС-м и ЦК-м хагъэхьащ, ­СССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату хахащ.
  • 1981 гъэм КПСС-м и ЦК-м итхащ: «Си лIэгъуэр къызэрыблэгъар зыхызощIэри, сыволъэIу, сылIэмэ, Мамай Iуащхьэм сыщыщIэфлъхьэну, 1942 гъэм фокIадэм и 12-м си хэщIапIэр къыщызэзгъэпэща а щIыпIэ дыдэм и деж. Абы ­лъандэрэ сэ зэхызох топышэхэм Волгэ ипсхэр къызэрагъэкъуалъэр, шэхэм я фий макъыр.  А щIыпIэм щIэлъщ ди зауэлI минхэр».
  • Чуйковым и лъэIур хуащIащ.