ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Усэ тхыным къищыщIидзэри…

2019-12-21

  • Сталин (Джугашвили) Иосиф къызэралъхурэ илъэси 140-рэ ирокъу нобэ. Абы къэрал абрагъуэм и тхыдэм зыми емыщхь увыпIэ щхьэхуэ къыщигъэнащ.

  • 1879 гъэм дыгъэгъазэм и 21-м Куржым и Гори къалэм дунейм къыщытехьащ иужькIэ «дунейпсо пролетариатым и вождь» хъуа сабийр.
  • И анэр щIэхъуэпсырт Иосиф дин лэжьакIуэ хъунуи, пэщIэдзэ члисэ еджапIэм щIигъэтIысхьащ. АрщхьэкIэ щIалэщIэр поп лэжьыгъэм хуабжьу пэIэщIэт. Пасэу щIидзат усэ итхыу. Ар къызэрехъулIэм и щыхьэтт и IэдакъэщIэкIхэр газетхэмрэ журналхэмрэ къызэрытрадзэр. Уеблэмэ, и усэхэм ящыщ зы сабийхэр школым зэрыщрагъаджэ тхылъым ихуауэ щытащ. Угугъэ хъунут литературэм зритыну. АрщхьэкIэ къызыхэкIа унагъуэр къулейсызти, абы къилъытащ къызытехъукIа лIакъуэм и зэранкIэ поэзием жыжьэ щымыкIуэтэфыну — усакIуэхэм я нэхъыбэр унагъуэ цIэрыIуэхэм къахэкIат. Ауэ щыIэт цIэрыIуэ узыщыхъуфыну нэгъуэщI IэнатIи — революцэ лэжьыгъэр.
  • Мыгувэу Джугашвили революционер къэмылэнджэж къыхэкIащ. Ар ягъэтIысащ, къаутIыпщыжащ, иужькIи лъэхъуэщхэр игъэунэхуащ. КъыщIэпхъуэжауи щытащ. Мис ар и къекIуэкIыкIауэ Сталин хъуа Джугашвили Ленин Владимир IущIащ. Иужьрейм хуабжьу игу ирихьащ а цIыхум и Iуэху еплъыкIэхэр. Жэпуэгъуэ революцэм иужькIэ Сталин Иосиф Лениным и лэжьэгъу нэхъ гъунэгъу дыдэхэм ящыщ хъуащ. Абы дзыхь хуащIащ лъэпкъ IуэхухэмкIэ цIыхубэ комиссариатым и Iэтащхьэм и къулыкъур. Мыбдеж къыщыхэдгъэщынщи, 1921 гъэм Налшык зыщигъэпсэхуу ар щIэгъэкъуэн хуэхъуащ Бгырыс АССР-м къыхэкIыу Къэбэрдейм япэ дыдэу автономие зригъэгъуэтыным. Ар Сталиным езым къиIуэтэжауэ щытащ.
  • 1922 гъэм Сталин Иосиф большевикхэм я партым и ЦК-м и Секретарь нэхъыщхьэ хъуащ. Апхуэдэ щIыкIэкIэ а цIыхум ипэжыпIэкIэ IэщIыхьат къэралышхуэ дыдэм и унафэщIым и къулыкъур. ИпэIуэкIэ Ленинымрэ Сталинымрэ яку къыдэхъуауэ щытащ щIызэгурымыIуэ Iуэхухэри. Сталиным къигъэувырт лъэпкъ республикэхэр автономием и хуитыныгъэхэр яIэу РСФСР-м хыхьэн хуейуэ. АрщхьэкIэ Лениныр зыхуейр а зэгухьэныгъэм хэкIыжынуи хуитыныгъэ яIэу а союзым республикэ щхьэхуэхэр хыхьэнырт. Дауи, зытрищIыхьыр а зэманым Европэм щызекIуэ лъапIэныгъэхэрт. Сталиным абы и жыIэм зыдримыгъэкIуу хъуакъым.
  • Граждан зауэм зэхифыщIа къэралыр хуабжьу етIысэхат. АрщхьэкIэ лъэпощхьэпо гугъу дыдэхэр къызэринэкIыурэ, псынщIэ дыдэу зыкъиужьащ. Индустриализацэм и гъуэгум лъэщу зэрытеувам и фIыгъэкIэ етIощIанэ лIэщIыгъуэм и щэщI гъэхэм СССР-р яхыхьащ дунейм щынэхъ лъэщ дыдэ къэралхэм. Гидроэлектростанцхэр, гъущI гъуэгухэр, промышленностым и лъэщапIэ куэд дыдэ яухуащ.
  • 1936 гъэм дыгъэгъазэм и 3-м конституцэщIэ къащта иужь, къалъытащ Совет Союзым социализмэр нэсу щытекIуауэ. А псори екIуэкIащ Сталин Иосиф и унафэм щIэту. Пэжщ, иужькIэ щыуагъэхэри IэщIэкIащ, псалъэм папщIэ, фашист Германиер СССР-м къызэрытеуэным теухуауэ тIасхъэщIэххэм къат хъыбархэм едэIуакъым: ар щыгугъырт а зэманым Инджылызым пэщIэт Гитлер апхуэдэ лъэбакъуэм темыгушхуэфыну. Абы къыхэкIыу зауэм зыхуэгъэхьэзырыныр кIыхьлIыхь хъуащ. Апхуэдэ дыдэу Хэку зауэшхуэм и япэ илъэсым ди къэралым хэщIыныгъэ хьэлъэ зэригъуэтами абы и зэран хэлъу къыщIэкIынущ. АрщхьэкIэ, иужькIэ зауэ IэнатIэм къыщахьа текIуэныгъэ псори Сталиным и цIэм быдэу епхащ. ТекIуэныгъэ къэзыхьар, дауи, совет цIыхубэрщ, ауэ ахэр зэщIэзыгъэуIуар Сталинырщ. Совет цIыхухэр мафIэм хыхьэрт «Хэкум папщIэ! Сталиным папщIэ!» жаIэурэ.
  • Рейхстагыр къащта иужь, Европэм щытыкIэщIэм иту къэрал ухуэкIэхэм зыщегъэхъуэжыным хуэгъэзауэ къыпхуэмылъытэн хуэдиз къалэнышхуэ зэфIигъэкIащ Сталиным. Езы СССР-ми хуабжьу зригъэужьащ. 1949 гъэм Совет Союзым щагъэунэхуащ япэ атом Iэщэр. Апхуэдэ щIыкIэкIэ США-р къыттеуэнымкIэ щыIэ шынагъуэр нэхъ мащIэ хъуащ. Езы цIыхухэм я псэукIэр егъэфIэкIуэнми зэпымыууэ и нэIэ тетт. ЖыпIэну ирикъунщ Хэку зауэшхуэм иужькIэ СССР-м хэнейрэ (!) ерыскъыхэмрэ хьэпшыпхэмрэ я уасэм зэрыкIэрагъэхуар. Зыужьыныгъэшхуэ ягъуэтащ щIэныгъэмрэ спортымрэ.
  • СССР-р нэхъ къэрал лъэщ дыдэхэм яхыхьэн папщIэ куэд дыдэ зэфIигъэкIами, Сталиным и пщIэр хэутэн ящIащ лIа иужькIэ. Ар ягъэкъуэншащ «лажьэ зимыIэ цIыху куэд дыдэ зэрыригъэукIамкIэ». Горбачев и зэманым «Мемориал» зэгухьэныгъэм хэтхэм цIыху мелуан 12, Яковлев Александр — мелуан 32-рэ, Медведев Рой — мелуан 40, Солженицын Александр — мелуан 55-рэ зэхэзехуэн ящIауэ жаIэрт. Ауэ, тхакIуэ икIи публицист Щепоткин Вячеслав и псалъэхэм ятепщIыхьмэ, пэжыр зэхэгъэкIыным теухуауэ 1989 гъэм къызэрагъэпэща комиссэм къызэрихутамкIэ, илъэс 32-м — 1921 гъэм къыщыщIэдзауэ 1953 гъэм нэсыху «къэралым и дежкIэ шынагъуэ зыпылъ щIэпхъаджагъэхэмкIэ» ягъэкъуаншэу суд зытращIыхьар мелуаниплIым щIигъущ. Псом хуэмыдэу цIыху куэд щагъэтIысар 1950 гъэм щIышылэм и 1-м ирихьэлIэущ. Абыхэм я нэхъыбэр епцIыжакIуэ Власовым и дзэм хэтахэрт, полицейхэрт, Прибалтикэм щыщ националистхэрт.
  • Дунейм ехыжыным куэд имыIэжу езы Сталиным жиIэгъащ: «Сэ сощIэ сылIа иужькIэ си кхъащхьэм фIей куэд къызэрытрапIэнур. Ауэ тхыдэм и жьапщэм ар трихыжынущ».
  • Апхуэдэуи мэхъу. Статистикэм къызэригъэлъагъуэмкIэ, мы зэманым Сталиным и IуэхущIафэхэр захуагъэ зыхэлъу щытауэ къалъытэ урысейхэм я процент 52-м.
  • ШАЛ Мухьэмэд.