ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Зыгъэпсэхугъуэ махуэм

2019-11-16

  • Тхыгъэ кIэщIхэр
  • Бзэр псэухущ лъэпкъыр зэрыпсэур
  • «Фыфейм зыщывмыдзей, ауэ хамэщ жыфIэу, фызыхуеджэ хъунур къэвмыгъанэ», — жиIэгъащ Шевченкэ Тарас. Дэ къытхэтщ зыфIэмызахуэ нэгъуэщI литературэхэм щыщ тхыгъэхэр адыгэбзэкIэ зэдзэкIыныр. Ар щыуагъэшхуэщ. Къэплъытэ хъуну пIэрэ дэ дызыхуей псори ди адыгэ литературэм иIэу? Е щыIэу пIэрэ дэ зыхуей хъугъуэфIыгъуэ псори зиIэ, зыми хуэмыныкъуэж литературэ? Дауи, щыIэкъым. Аращи, зэдзэкIын Iуэхур зэи IэщIыб пщIы хъунукъым. Ар дэтхэнэ литературэри нэхъ къулей зэращI Iэмалщ.

  • * * *
  • Есениныр игукIэ, и псэкIэ, и гупсысэкIэкIэ, и псэлъэкIэкIэ апхуэдизкIэ «урыс усакIуэщи», хуабжьу гугъущ нэгъуэщIыбзэкIэ зэбдзэкIыну. А Iуэхум утегушхуэн папщIэ е Iэзагъышхуэ зыхэлъ зэдзэкIакIуэу, урысыбзэри уи лъэпкъыбзэри фIы дыдэу пщIэуэ щытын, е, ар къыбгурымыIуэу, Есенинри адрей усакIуэхэм ещхь къыпфIэщIу, гугъущэ удемыхьу зэбдзэкIыфыну къыпщыхъуу щытын хуейщ. Сэ иджыри къэс срихьэлIакъым абы и усэхэр дахэ-дахэу, яфIэмыкIуэдIауэ, яхэлъ гупсысэри къэIуэтэкIэри хъума хъуауэ зэрадзэкIауэ. Дауи, ар зэрыгугъур къагуроIуэри аращ ди усакIуэ пажэхэм а Iуэхум зратыну дзыхь щIамыщIыр. ИтIани тегушхуэн хуейщ ар зэдзэкIыным: къэгъуэтыгъуейщ Есениным хуэдэу зи усэхэм псэ зэIухарэ гурыщIэ къабзэрэ хэзылъхьэфа усакIуэ.
  • * * *
  • Шекспир щыпсэуар зэман жыжьэу щытми, абы тэмэму къыгурыIуат тхылъым иIэ мыхьэнэшхуэр. «Сэ тхылъыр нэхъ сфIэлъапIэщ пащтыхь тахътэм нэхърэ», — жиIэгъащ драматургышхуэм. Абы лъандэрэ къэрал дапщэм пащтыхь дапщэ щытрадза, я пащтыхьыгъуэхэри зэхэщэщэжу! Ауэ Шекспир и тхылъыр къызэтенащ, къэсащ ди деж. Ахэр псэунущ иджыри лIэщIыгъуэ куэдкIэ, абы щыгъуэми къэхъуну щIэблэхэми, нобэ дэ къызэрыдэпсалъэм хуэдэу, пщIэшхуэ хуащIу Шекспир и цIэр яIэту щытынущ.
  • * * *
  • Къулыкъушхуэ зезыхьэм зыкъыфIэмыщIыжмэ, гулъытэ нэс зыхуищIыжу, си Iуэхухэр дауэ щыту пIэрэ жиIэу, адрейхэр къызэрыхущытыр зригъэщIэну хуеймэ, абы хуэфащэщ зэрихьэ къулыкъур. Франджым и президент цIэрыIуэу щыта Шарль де Голль зэгуэрым гушыIэ хэмылъу жиIауэ щытащ: «Газетхэм тетыжкъым сэ стеухуа карикатурэ. Абы къикIыр си цIэрыIуагъэр нэхъ лъахъшэ хъуауэ аращ». Къэрал унафэщI куэдым пхужаIэну пIэрэ апхуэдэу езыхэм я щхьэм ехьэлIауэ.
  • * * *
  • Iэмал имыIэу ди бзэм хэдзын хуейщ ди цIыхухэм (нэхъыжьхэм) къамыпсэлъыф икIи къагурымыIуэ хамэбзэ псалъэхэр. КъызыфIэвгъэщIыт къуажэ фызыжь щIэныгъэншэм, «дэнэ укIуэрэ, нанэ?» — жиIэу зыгуэр еупщIауэ. КъыжриIэфыну пIэрэ «муниципалитетым сокIуэ» жиIэу? «Гупсыси псалъэ» жыхуаIэм ещхьщ угупсысэу псалъэр бзэм хэбгъэхьэныр.
  • * * *
  • Сэ адыгэбзэкIэ зэздзэкIащ илъэсищэкIэрэ зэпэщIэха, дунейм и щIыпIэ куэдым щыпсэуа усакIуэхэм я тхыгъэхэм щыщхэр. Ауэ ахэр зы тхылъ, тхылъитI сщIыуэ къыдэзгъэкIыну мы зэманым Iэмал сиIэкъым, итIани си фIэщ мэхъу абыхэм я псалъэ зэгуэр си лъэпкъым езым и бзэкIэ зэрызэхихынур.
  • * * *
  • Пщэдджыжьыр хэкIуэтауэ адэр щIыхьащ фIыуэ хэжея и къуэр зыщIэлъ пэшым.
  • — Уа, щIалэ, сыту умыукIытэрэ?! — жиIащ абы. — Зэхэпхыркъэ лэжьакIуэ дэкI мо уи ныбжьэгъу къомым я шыгу макъхэр: Хэт иджыри къэс хэлъыр, зиунагъуэрэ?!
  • Къуэм, и фыз къэшэгъуэ зэрыхъуар и адэм ириIуэкIыу, и щIыбыр къэгъэзауэ здэщылъым, жеIэ:
  • — Уэри, дадэ, зэхэпхыркъэ пщыхьэщхьэ къэс я къуэхэм хьэгъуэлIыгъуэ хуэзыщIхэм я Iэуэлъауэр?
  • Адэм, и щхьэм щIэтIахъуэурэ, пэшым зыкъыщIригъэхыжащ.
  • Къагъырмэс Борис.
  • СэвкIуий Хьэмид и сурэтхэр
  • Батэрэз и анэм деж къекIуэлIэжащ

  • Къэхъугъэ гъэщIэгъуэнхэр
  • Хьэл-щэныр зэлъытар
  • КъуэкIыпIэмкIэ щыIэ къэрал щхьэхуэхэм цIыхур бгъэкIылу щадэртэкъым, а Iуэхум ар и пIэм къришу, къызэщIигъаплъэу къалъытэри.
  • * * *
  • Пасэрей Мысырым (Египетым) дохутырым операцэ щищIкIэ сымаджэр къыIэщIэлIамэ, и Iэр паупщIырт.
  • * * *
  • Психологхэм къызэралъытэмкIэ, шхыныгъуэм и IэфIагъыу, сырагъыу цIыхум нэхъ къищтэмкIэ къыпхуэщIэнущ абы и хьэл-щэныр: — гуащIэ нэхъ къэзыщтэр нэхъ къэгубжьыгъуафIэщ. Ауэ апхуэдэу куэдрэ екIуэкIмэ, щIэх дыдэу псантхуэхэр зэтемысыж мэхъу;
  • — IэфI нэхъ къэзыщтэри къэгубжьыгъуафIэщ, ауэ нэхъ гупцIанэщ, сыт хуэдэ псалъэри и гум ежалIэу, и жагъуэ хъууэ;- шыугъэ зыфIэфIым и хьэлым гутIщхьитIыгъэ хэлъщ, фIэщщIыгъуейхэу щытщ икIи Iуэхум тегушхуэгъуейщ; — сыркIэ ерыщым и гъащIэр зы жыпхъэм иту екIуэкIыу аращ, абы зэшынри къытоуэ.
  • * * *
  • Зэманыр, дунейм и щытыкIэнур къыбжиIэу, уэшх къригъэшхыу, шэ, шыгъу къуиту, макъ гуэрхэр игъэIуу, и тхьэмпэхэмкIэ Iэгу еуэу жыг зэрыщыIэм фыщыгъуазэ? Апхуэдэ жыгхэр Латин Америкэми Африкэми къыщокI.
  • * * *
  • Франджы инженер Ленуар Этьен (1822-1899) япэ дыдэ зэпкърилъхьат газкIэ лажьэ мотор зэрыт автомобиль. Ар уэрамым дэ-ту цIыхухэм зэрамыдэм къыхэкIыу, псалъэмакъышхуэ къэхъеят. Абы ипкъ иткIэ, 1865 гъэм «Бэракъ плъыжь» унафэр къыдэкIат. А машинэр гъуэгум щрижэкIэ, бэракъ плъыжь зыIыгъ цIыху абы япэ иту жэн хуейт.
  • * * *
  • Тунгус метеоритыр къыщехуэха щIыпIэм километр зэбгъузэнатIэ минитIым нэсым зыри къримынэу иригъэкъэбзыкIат. Ауэ а щIыпIэм абы и зы къутахуи къыщагъуэтакъым. ЗэрыхуагъэфащэмкIэ, ар щIым къэмысу, хьэуа Iувым къызэрыхыхьэу къэуащ икIи щIыр изыхар щIихуа жьыращ.
  • * * *
  • Алыдж астрономхэм къызэрахутамкIэ, уафэм вагъуэбэ 48-рэ щыIэщ. Ауэ абыхэм я ужькIи нэгъуэщI астрономхэми вагъуэбэ 40 къагъуэтащ. А щIыкIэхэмкIэ, нобэ къахутауэ уафэм вагъуэбэ 88-рэ щыIэщ. Вагъуэбэхэм яхэтщ гъэм и лъэхъэнэ хэхахэм деж фIэкIа уафэм щумылъагъухэр. Иджыри къамыхутэфауэ нэгъуэщI вагъуэбэхэри щыIэнкIи хъуну къалъытэ щIэныгъэлIхэм.
  • Дол Iэминэ.
  • ГушыIэ
  • Алмэсты къыдолъыхъуэ
  • Гъэмахуэ дыгъэр жьэражьэу щхьэщыгум итт, ЕкIэпцIэкъуэ мэзыжьым къыщIэкIыжауэ къакIуэ гупыр Сэрмакъ къуажапщэм къыщысам.
  • Чэрими фызым игъэгубжьарэ и пхъэ гуахъуэмкIэ мэкъу къыхуашэжар зэригъэзахуэу пщIантIэкум здитым, къаплъэри къыхуэкIуэ гупыр къилъэгъуащ. И Iуэху зэпигъэущ, хабзэр япэ иригъэщри, гупым япежьащ.
  • — Фыкъеблагъэ! ХьэщIэ фытщIынщ.
  • — Уи еблагъэ куэд ухъу! Деблагъэнри хэт ищIэн, ауэ псы щIыIэ дебгъафэмэ, ди гуапэ хъунт, — жиIащ зы щIалэ къэпсалъэри.
  • Псы пэгун, зы фалъи и гъусэу, къахуихьащ жыг жьауэм щIэтIысхьа гъуэгурыкIуэхэм.
  • Хуабэм зэфIигъэмэха гупыр гурыхьу псы щIыIэм ефэрти, я нэкIу къызэщIэплъахэми щIакIэжырт, загъэщIыIэтыIэну.
  • — Феша хуэди, — зыхуигъэзащ Чэрим жэуап къезытыжа щIалэм.
  • — ДешакIэ, Тхьэ соIуэ. Уешынкъэ, махуэ псом улъэуджыджэу къуршыгу уитрэ мэзым ущIэтмэ?
  • — Хэт фыхъуну?
  • — Си гъусэхэр Мэзкуу къикIащ. Алмэсты долъыхъуэ.
  • — Алмэсты жыпIа? А зиунагъуэрэ, апхуэдизыр къэвмыджэдыхьу, сэ къыфхуэзгъуэтынти алмэсты. — Ей фыз, мыбы зыгуэрхэр къэкIуауэ къыплъохъу! — джащ Чэрим…
  • Думэн Мурадин.
  • ЖыIэгъуэхэр
  • Жыпрэ щхьэрэ зэпыщIащ
  •  Псэ узыншэм къеуэлIамэ фIыгъуэ, псэ тхьэмыщкIэр магъыр — ехьыр фыгъуэм.
  •  Псори хъарзынэу йокIуэкI, ауэ ар ди щхьэм къыблокI.
  •  ПIащIэ-тхъытхъыр мащIэщ щытхъэр.
  •  ЦIыху хьэлэлри мэхъу къузгъун, щимыIэжкIэ зэдзэгъун.
  •  Iуэху еплъыкIэ уимыIэху — псэм зегъафIэ, зегъэпсэху.
  •  ГушыIэр къызыгурыIуэм и насыпщ…икIэрауэ — губзыгъафэ къытоуэ.
  •  ГъащIэм Iущ дещIыр, ауэ ди делагъэм хигъэщIыркъым.
  •  Жагъуэгъу уимыIэмэ, уи нэм щIэлъ ласкIэр хэт уигъэлъагъужын?!
  •  Жыпрэ щхьэрэ зэпыщIащ: зым имылъмэ, адрейри нэщIщ.
  •  Зи бгъэ теуIуэжым и щыщIэныгъэ гуэр щIихъумэну хэтщ е езым зыгуэр къыхуэтщ.
  •  Зи усэ бубхэм уэ птхыхэр ямыубу уи мыгугъэ; птхы псор псоми ягу ирихьу къыпщыхъужмэ — зыгуэр уи лажьэщ.
  •  Зы бадзи дунейм теткъым пылу зыкъызыщымыхъуж.
  •  Иджырей зэманым напэ уиIэн жыхуэпIэр — уафэм укъеха пэлъытэщ: уакъыгурыIуэнукъым.
  •  КIуэ пэтми къатыр фIейкIэ кърамыутыкIа псэр нэхъ гъуэтыгъуей мэхъу.
  •  МывэкIэ къоуэм щIакхъуэкIэ пэджэжыныр философие хъарзынэт, ауэ апхуэдиз щIакхъуэ дэнэ къипхын?!
  •  ПсэкIэ зыбужьыху, нэхъ лъагъугъуафIи уохъу.
  • Хьэту Пётр.
  •  
  • Псалъэжьхэр
  • Нэгум щIэхур гум йохуж
  •  Напэм техуэр жьэм жеIэф.
  •  ПащIэр инми, жьакIэр щIиуфэркъым.
  •  ЛIыхъужь и лъэужь кIуэдыркъым.
  •  Нэмысыр лъэIукIэ къахьыркъым.
  •  Нэрылъагъу щытхъу щIыбагърыубщ.
  •  Псалъэ бутIыпщам аркъэн кIэлъумыдзыж.
  •  Пхуэмыфащэ щауэгъу умыщI.
  •  Псалъэ гуапэ гугъэдахэщ.
  •  Псы Iуфэм Iут дзэлыр мэхъуапсэ.
  •  Псыр псэхэлъхьэжщ.
  •  Псэр ящэри, напэ къащэху.
  •  Псы къэмыжэм псыхьэлыгъуэ хыумыш.
  •  Псымрэ мафIэмрэ IэубыдыпIэншэщ.
  •  Нэгум щIэхур гум йохуж.
  •  ПцIым лъакъуэ щIэткъым.
  •  Пхуэмыфащэ хьэлъэщ.
  •  
  • Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
  • Джэд лыбжьэ
  • Шыуаным тхъу иралъхьэри къагъэплъ. ИтIанэ тыкъыр цIыкIуурэ упщIэта бжьын халъхьэри зэIащIэурэ дакъикъи 2-2,5-кIэ ягъэлыбжьэ, шыбжий сыр плъыжь хьэжа хадзэ, аргуэру зэIащIэурэ дакъикъи 2 хуэдизкIэ ягъэлыбжьэ. Яшыури, джэдыщIэ зэпкърыхар халъхьэ, зэIащIэ, мафIэ мыиным тету, и щхьэр тепIауэ, ягъажьэ, вэгъу дахэ трищIэху. ИтIанэ шатэ щIакIэри шыуаныщхьэр тепIауэ дакъикъи 5-7-кIэ ягъэбэкхъ, зэзэмызэ зэIащIэурэ. Абы, зэIащIэурэ, хакIэ шатэпскIэ зэхэщIа гуэдз хьэжыгъэ ухуэнщIа, шыгъу хадзэри и щхьэр ныкъуэтепIэу ягъэбэкхъ, дакъикъэ 18-19-кIэ, шыпсым тхъу къытридзэху. Абы иужькIэ, мэ гуакIуэ къищтэн щхьэкIэ, джэдгын траудэри шыуаныщхьэр тепIауэ дакъикъи 5-6-кIэ щагъэт.
  • Iэнэм щытрагъэувэкIэ, лыр япэщIыкIэ тепщэчым иралъхьэ, абы джэдылым щIащIыхьа шыпсыр щIакIэж. Яшх пщтыру. ПIастэ, щIакхъуэ дашх.
  • Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ): джэдылу — г 190-рэ, тхъууэ — г 30, бжьыныщхьэ укъэбзауэ — г 15, гуэдз хьэжыгъэу — г 10, шатэу — г 260-рэ, шатэпсу — г 50, шыгъуу, шыбжийуэ, джэдгыну — узыхуейм хуэдиз
  • ФокIэ гъэжьа адыгэ къэб
  • Къэбым и фэр трах, плIимэу, щимэу, хъурейуэ, я Iувагъыр зы сантиметр хъууэ пIащIэ цIыкIуурэ яупщIатэ, ахэр фо гъэткIуам щIигъанэу халъхьэри, зэIамыщIэу дакъикъи 5-6-кIэ ягъажьэ, итIанэ зэрагъэдзэкIри, дакъикъи 4-5-кIэ мафIэм трагъэт. Къэб жьар гуахъуэкIэ фом къыхахыжри тепщэч цIыкIум иралъхьэ, зэрагъэжьа фори тракIэж. ХьэкулъэкIэ зыгъажьи щыIэщ. Ари хъунущ. Пщтыру яшх. Шэи, шхуи докIу. ЦIыхубз, сабий шхынуи ябж.
  • Халъхьэхэр: къэб упщIэтауэ — г 120-рэ, фоуэ — г 160-рэ.
  • «Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
  •  
  • Сабийхэм жаIэ
  • Зыри жумыIэ
  • — Мамэ, мамэ, папэ ебгъэшхыну Iэнэм къытебгъэува шатэр искIутащ.
  • — АтIэ сыт иджы уи адэм жесIэнур?
  • — Зыри жумыIэ, мамэ, ету зытебдза и гъуэншэджым тездзащи, езым илъагъунущ.
  • Хьэм ишхакъым
  • ХьэщIэ къэкIуам сабийр бгъэдыхьэри, зы кIэнфет иритащ. Ишхыху ежьэри, еупщIащ:
  • — IэфI?
  • — IэфIщ, — жиIащ хьэщIэм.
  • — ГъэщIэгъуэнщ, а кIэнфет дыдэр нетIэ ди хьэм естати, схуишхакъым.
  • ИщIэу щытамэ…
  • — Ди егъэджакIуэм зыри ищIэркъым.
  • — Апхуэдэу щхьэ жыпIэрэ, Мышэ?
  • — ИщIэу щытамэ, сыт щыгъуи дэ къыдэупщIынтэкъым.
  • Лыхь Людмилэ.
  •  
  • Псалъэзэблэдз
  • ЕкIуэкIыу: 1. ЩIым гъуэ куу щызыщI, хьэпIацIэхэр, хьэмбылухэр зи шхыныгъуэ псэущхьэ цIыкIу. 3. Къэбыр IэфI щыхъур … теха нэужьщ. 5. «Ныкъусаныгъэ», «сэкъат», «щыщIэныгъэ» псалъэхэм я «къуэш». 7. Нартыху е гуэдз хьэжыгъэм къыхэщIыкIа адыгэ шхыныгъуэ. 8. Лъэпщ и Iэмэпсымэхэм языхэз. 10. Нартыху щхьэкIэм къыдидз гъэгъа. 11. Адыгэ псалъэжьым зэрыжиIэмкIэ, фо нэхърэ … нэхъ IэфIщ. 12. Сэшхуэ, джатэ, … . 15. НэщI исым и пщэдджыжьышхэ. 16. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ театрым и джэгуакIуэ Iэзэу щыта, РСФСР-м и цIыхубэ артисткэ. 19. ХадэхэкI. 20. … и уасэу зы уэстын хьэмэрэ зы и уасэу … уэстын? 21. … хъунур шкIэ щIыкIэ къыбощIэ. 22. Бдзэжьей зэрещэ. 25. Къэрэгъул, плъыр, … . 26. Псы IуфитIыр зэпызыщIэ. 30. Тхы зиIэ псэущхьэхэм я Iэпкълъэпкъ зэрытыпIэхэр зэрызыгъэIыгъ, къупщхьэмрэ лымрэ зэпызыщIэ. 32. Ар уи пашэмэ, вэнвейм ухешэ. 33. … и пIэ … къокIэж. 34. Аушыджэр къыщалъхуа тхакIуэ. 36. Гъэгъахэр Iэрамэ хужь дахэу къызыпидзэ, бжьэхэм фо къызыпах жыг. 37. ЩэкIым къыхэщIыкIа хъуржын цIыкIунитIэ, тутын иракIутэу. 38. Джыдэм нэгъуэщIу зэреджэ. 39. Шым и теплъэ, и фэ.
  • Къехыу:1. Ди къэралым и бюджетыр зыгъэнщIхэм ящыщ, щIым къыщIаш хъугъуэфIыгъуэ. 2. Бгы нэпкъ е псы Iуфэ лъагэ. 3. Iэщ. 4. ЕуэкIыпIэ. 5. Мэз джэдышхуэ, лъатэу. 6. Зы бзэкIэ ятхар нэгъуэщIыбзэм хуэзыгъакIуэ. 9. Ику иту тонн 60-80 къэзышэч псэущхьэ. 13. Ар нэгъуэщIым хуэптIмэ, уэ уихуэжынкIэ мэхъу. 14. Нартхэм я ныкъуэкъуэгъу лъэпкъ. 15. Зи щхьэм темылъ тезылъхьэ цIыху. 17. Лейуэ зыгуэрхэм гъусэ захуэзыщI, закIэрызыщIэ. 18. Удыным е уIэгъэм и лъэужьу щIыфэм, нэкIум къытенэ. 23. Псэлъэным хуэIэзэ. 24. ГушыIэр … и щIасэщ. 27. Макъамэ къызэрыкI адыгэ Iэмэпсымэ. 28. Мэ гуакIуэ къызыхих ткIуаткIуэ. 29. Купкъ зэрылъ пхъэщхьэмыщхьэ. 31. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ тхакIуэ. 33. Къэушырыба, къэпща. 35. Къэбэрдей-Балъкъэрым и профсоюзхэм я IуэхущIапIэ нэхъыщхьэм и унафэщIу илъэс куэдкIэ лэжьа … Пщыкъан. 36. ГъукIэм и лэжьапIэ унэ.
  • Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
  • ЩэкIуэгъуэм и 9-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
  • ЕкIуэкIыу:1. Медан. 3. Аслъэн. 7. Мастэпэбдз. 8. Джатэ. 9. Кхъулэ. 10. Чырэ. 13. Шэд. 14. Бэдж. 15. ПцIэгъуэплъ. 17. Тхьэзэплъ. 20. Афэ. 21. Гын. 25. Ерыщ. 27. Быф. 28. Уэркъ. 29. Къэбардокъуэ. 30. Лэдэх. 31. Шэджэм.
  • Къехыу:1. Мэжаджэ. 2. Абазэ. 4. Сибэч. 5. Налмэс. 6. Хьэблэ. 11. НэпцI. 12. Лэгъуп. 16. Гъуэз. 18. Хьэфэ. 19. Плъыр. 22. Бейгуэл. 23. Шыдрэ. 24. Акъылым. 26. Щхьэпэ. 28. Уэкъулэ.