ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

1779 гъэм Къэбэрдейм щекIуэкIа мазибл зауэр

2019-10-31

  • Нэщхъеягъуэм теухуауэ щыIэ тхыдэ лэжьыгъэхэр
  • IуэрыIуатэм «Мазибл зауэ» цIэмкIэ къыхэна лъэпкъ нэщхъея­гъуэр 2019 гъэм жэпуэгъуэм и 10-м (махуэгъэпсыжьымкIэ — фокIадэм и 29-м) илъэс 240-рэ ирикъуащ. ИлъэсищэкIэ екIуэкIа Урыс-Кавказ зауэм и кIуэцIкIэ къэбэрдейхэм я хэкур зэрахъумэжа тхыдэм хиубыдэ пэтрэ, 1779 гъэм къэхъуахэр къэзыгъэлъагъуэ лэжьыгъэхэр нобэр къыздэсым адыгэ тхыдэ щIэныгъэм хэткъым. ЩыIэр Сокъур Валерэ «Мазибл ­зауэ» зыфIища, адыгэбзэкIэ дунейм къытехьа тхыгъэ закъуэрщ, ари, ­КъБР-м епха тхыдэ лэжьыгъэхэм къы­щагъэщхьэпэн хуэдэу, иджыри къэс урысыбзэкIэ зэ­ра­дзэкIакъым.

  • Гу лъытапхъэщ 1779 гъэм Кавказ Ищхъэрэм щекIуэкIа дзэ-политикэ къэхъукъащIэхэм ятеухуауэ Бутков Пётр, Къэжэр Валерэ, Хьэкъул Люд-милэ сымэ я лэжьыгъэхэм мы­хьнэшхуэ зиIэ пычыгъуэхэм узэрыщрихьэлIэм. Ауэ ахэри, Къэбэрдейр XVIII лIэщIыгъуэм къызрикIуа тхыдэм и ­гугъу ящIурэ, къэбэрдейхэр 1779 гъэм пащтыхь зэрыпхъуакIуэ политикэм зэрыпэщIэта щIыкIэм блэкI пэтрэ тепсэлъыхьу аращ. Нало Заур «Жэщ­теуэшхуэм и гъыбзэ» уэ­рэ­дым и тхыдэр» («Из истории «Песни Боль­шого  Ночного нападения») лэ­жьы­гъэм къыщегъэлъагъуэ 1779 гъэм Къэбэрдейм къыщыхъуахэр Iуэ­­ры­Iуа­тэм, тхыдэ щыхьэт пщIын хуэдизу, зэ­рихъумар.
  • Мазибл зауэм хуэфэщэн гулъытэ щIыхуамыщIам и щхьэусыгъуэр ар Къэбэрдейм хэщIыныгъэ абрагъуэ езыта къэхъукъащIэу зэрыщытыр ара къыщIэкIынщ. Къэралым и нэIэ щIэта совет тхыдэ щIэныгъэм апхуэ­дэ ­къэхъукъащIэхэм утеп­сэ­лъы­хьых­хэ­ныр идэртэкъым, лъэпкъ зэныбжьэ­гъугъэм зэран хуэмыхъун, зыуэ щыт совет лъэпкъыр зэфIэува хъун пап­щIэ. Совет лъэхъэнэр икIа нэужьи, адыгэ тхыдэджхэм, лIыхъужьыгъэм и щапхъэхэм къа­дэ­кIуэу, нэщхъея­гъуэ­хэм епха тхы­дэри яджын Iэмалыр къы­зэIузыха ипэрей илъэсипщIыр зы­Iэ­щIагъэ­кIащ. Иджыпс­турей къэрал зэхэ­тыкIэм здиунэтIам тепщIыхьмэ, абыи зэхэгъэж имыщIу, дэтхэнэ зы лъэпкъми  и  тхыдэр  нэгъэсауэ  къи­гъэ­лъэгъуэну Iэмал ириту щыткъым. Ар наIуэ хъуащ Урыс-Кавказ зауэр илъэси 150-рэ щрикъуам щыгъуэ. Ди къэралым аргуэрыжьу тхыдэ зэхэгъэжым гъуэгу щигъуэтащ. ПсэщIэ къызыIукIэжа импер Iуэху зехьэкIэм тхыдэджхэри цIы­хубэри хуегъэсакъ я блэкIам къыхэщ нэщхъеягъуэхэм гулъытэшхуэ хуащIыным.
  • А Iуэхум ехьэлIауэ нэмыцэ фило­соф Ясперс Карл и жыIэгъуэ сигу ­къокIыж: «Зауэм къихьа гузэвэ­гъуэр зыщагъэгъупщэныр яхуэбдэ хъунукъым. БлэкIам сыт щыгъуи теп­сэ­лъыхьын хуейщ. Ар къэхъуащ, къэ­хъуну Iэмал иIащ, аращи, иджыри ­къигъэзэжынкIэ хъунущ. ЩIэныгъэм фIэ­кIа абы и  гъуэгур зэрызэ­пыбуп­щIы­­фын щыIэкъым. Шына­гъуэр ар пщIэну ухуэмеинырщ, зы­щыб­гъэ­гъупщэным ухущIэкъунырщ, ар пэж дыдэу къы­зэрыхъуар уи фIэщ мыхъу­нырщ». Абы зи гугъу ищIыр 1941 — 1945 гъэхэм екIуэкIа  ­зауэрщ,  ауэ, дэ дызэреплъымкIэ, а пса­лъэхэр XVIII лIэщIы­гъуэм и кIэм — XIX и пэщIэдзэм Кавказым щекIуэкIа гузэвэгъуэми еп­хьэлIэ хъунущ.
  • КупщIэшхуэ зыщIэлъ а псалъэхэр дигу илъу, илъэсищэкIэ (1763 — 1864) екIуэ­кIа Урыс-Кавказ зауэм и напэкIуэцI нэхъ гущIыхьэхэм яз къы­зэ­Iутхынщ.
  • Мазибл зауэм
  • щхьэусыгъуэ хуэхъуар
  • Псоми ящIэ Урысейм Кавказыр зы­IэщIилъхьэныр 1763 гъэм Тэрч и сэмэгурабгъу Iуфэм  деж Мэздэгу быда-пIэр зэ­рыIуищIыхьамкIэ зэрыщIидзар. Мэз­дэгу быдапIэр Урысейм лъэ увыпIэ лъэщу щызыIэригъэхьат Кавказым. 1768 — 1774 гъэхэм Тыркум дригъэкIуэкIа зауэм и кIэн къыщикIыу, Къэйнарджи ЦIыкIу деж мамырыгъэ зэгурыIуэныгъэр щыпхигъэкIа нэужь, Урысейм Къэбэрдейм и ипщэ щIы-пIэхэр, абы щыпсэу цIыхубэм игъащIэ лъандэм мэш гъэкIыпIэу, Iэщ зе­хуапIэу яIахэр, зыIэригъэхьэн щIи­дзащ. А Iуэхугъуэм Къэбэрдейм и социально-экономикэ щытыкIэм зэ­хъуэкIыныгъэшхуэ иритат. Къэбэр­дейхэм (балъкъэрхэми, осе­тинхэми) я дежкIэ Iэщ зехуэныр ерыскъы хэхыпIэ нэхъыщхьэт, абы къыхэкIыу щIымахуэ хъупIэу щыт Къурей губгъуэхэм мыхьэнэшхуэ яIэт.
  • Урысхэр я Хэкум и кум кърамыгъэхьэн папщIэ, къэбэрдейхэр зыхэта Iуэхухэм зыри къикIакъым. Абы ищIыIужкIэ, Урысейм 1777 гъэм щегъэжьауэ Балъкъ и Iуфэ сэмэгум, Псыжь и Iуфэ ижьым, Мэздэгу щегъэжьауэ Iузэв нэс пхыкIыу ягъэува ­гъунапкъэщIэм быдапIипщI три­щIы­хьын щIидзащ. Абыхэм ящыщу Екатериноградскэр, Павловскэр, Марьинскэр, Георгиевскэр, Александровскэр, Константиноградскэр зытращIыхьар КъэбэрдеищIрат. Абы къыхэкIыу, пщы зыбжанэм зэрымыарэзыр къыща­гъэнаIуэм, абыхэм цIыхубэри ягуэуващ. А щхьэусыгъуэрщ Къэбэрдейм Iэщэ къищтэн хуей щIэхъуар, ауэ апщIондэху зэуэн Iуэху зэрамыхуэу, я Iуэхур псалъэ къудейкIэ пхагъэкIыну иужь итахэщ.
  • Щымыхъужым, 1778 гъэм къэбэрдеипщхэр Павловскэ быдапIэм теуащ. Абыхэм къапэщIэуващ генерал Якоби зи унафэщI урысыдзэр. 1778 гъэм и кIэм къэбэрдейхэм аргуэру Урысейм зыхуагъэзащ, гъунапкъэм тращIыхьа быдапIэ псори трахыжыныр паубыду.
  • 1779 гъэм гъатхэпэм и 29-м къэбэрдей пщыуэркъхэр зэхуосри унафэ ящI, Урысейм быдапIэхэр трихыжын имы­дэмэ, Iэщэ къащтэну. Къэбэрдей пщы уэлий Тэтэрхъан Жамбот Iуэхур зауэ-банэм хуимыгъэкIуэну хэтащ. Урысейм пIалъэ кIыхькIэ зэры­пэ­щIэ­тын къару Къэбэрдейм зэримыIэр къы­­зыгурыIуэ закъуэтIакъуэхэм яз къыщIэкIынт ар. ИтIани, яфIэкIуэдынкIи хъуну щIыхэр апхуэдизкIэ куэдти, аращ нэхъыбэу Урысейм пэщIэувэныр тезыгъэкIуар. Пщы-уэркъхэм я ­нэхъыбэм мурад быдэ ящIат ипщэкIэ щылъ ящIхэр зыIэрамыгъэхьэжауэ мыувыIэну. Къэбэрдейм Iуэхур ап­хуэдизкIэ къыщызэщIэплъати, куржы пащтыхь Ираклий ЕтIуанэм Куржым Iэпхъуэну иригъэблагъэхэр щыIэт. «Куржы пащтыхь Ираклий ЕтIуанэм къэбэрдей пщы-уэркъхэм Урысейм дзыхь зэрыхуамыщIыр къигъэсэбэпри, 1778 гъэм и дыгъэгъазэм Къэбэр-деитI­ми я пщы-уэркъхэм захуигъэзащ псори Куржым Iэпхъуэну иригъэблагъэу, щIы пшэрхэмкIэ, псыхъуэ нэхъыфIхэмкIэ къигъэгугъэу…» — къы­щы­­хегъэщ и тхыгъэхэм Бутков Пётр. Абы къигъэгузэва Кавказ админист­рацэм щыщ къулыкъущIэхэм Бытырбыху ятхырт: «Зэры-Къэбэрдейуэ, я пщылIхэр я гъусэу, Куржым Iэпхъуэну загъэхьэзыр». Арати, Къэбэрдейм къы­­щыхъея зэрызехьэм теухуа хъыбарыр урыс пащтыхьым деж нагъэсащ.
  •  Зауэм
  • зыхуагъэхьэзырын щIадзэ
  • 1779 гъэм и гъатхэм щегъэжьауэ Къэбэрдейм зауэм зыхуигъэхьэзы­-рын щIедзэ. БалигъыпIэ ит цIыху­хъухэм щхьэж игъуэт Iэщэр пщIэхэлъу ипщэ щIыналъэмкIэ яунэтI, Балъкъ зэпрокIри, Къурей губгъуэ жыхуаIэ щIыпIэм деж зыщаубгъу, вэн-сэн щIэдзэгъуэр щхьэусыгъуэ ящIу зы­къыщагъэлъэгъуэну.  Абыи къыщы­мы­нэу, абыхэм зауэм зыхуагъэхьэзырын щIадзащ, ухуэныгъэ мыин ­ды­дэхэр зэтралъхьэу, быдапIэм зэребгъэрыкIуэну Iэмэпсымэр зэра­гъэпэщу. Iэщэ яIыгъыу зыкъэзыIэтахэм ­Къурей ТIуащIэ (иджырей ­Псы­хъурей) мэзым хэщIапIэ щащIри зыщагъэпщкIуащ. Сокъур Валерэ къызэрилъытэмкIэ, зауэм ­хуа­гъэхьэзыра псори абдеж дыдэращ щызэрагъэпэщар. Къэбэрдейм щызекIуэ политикэ хабзэмкIэ, зауэ къэ­хъумэ, пщы уэлийр езырезыру дзэпщу ягъэувырт. Абы унафэ ищIыфын хуэдэу щыщымытым деж (нэхъыбэм — ныбжьым къыхэкIыу), бгъэдэлъ зэ­фIэкIым елъытауэ нэгъуэщI дзэпщ къы­­хахырт. Зауэр иуха нэужь, абы а ­къалэнхэр зыщхьэщихыжырт. Мыбы щыгъуэм, ищхьэкIэ зэрыщыжытIащи, пщы уэлийр Урысейм пэщIэувэныр зыфIэмыкъабыл Тэтэрхъан Жан­хъуэтт. Ара къыщIэкIынщ и щхьэусыгъуэр дзэзешэ IэкIуэлъакIуагъкIэ цIэ­рыIуэ Бомэт Мысост дзэпщ нэхъыщ­хьэу щIыхахам. Ар дыдэр дзэ гупи-щым я зым и унафэщI хъуащ. Адрей тIум Къетыкъуэ Хьэмырзэрэ Къа­рэ­мырзэрэ трагъэуващ. Сокъур Валерэ зэрыжиIэмкIэ, иужьрейр Мысостхэ ящыщт. ТIасхъэщIэх къалэнхэр Къэ­нэмэт Елбэздыкъуэ и пщэ далъхьащ. Абы а къалэныр зыхуей хуэзэпауэ ­игъэзэщIащ. Кърымым щыщ ермэ­лы щIалэ Восканян Артемий «къищэхущ», ар Александровскэ быда-пIэм дигъэхьэри, члисэм гуэт шхапIэм мафIэ щIригъэдзащ. Теуэгъуэр къы­зэ­рысамкIэ абыкIэ къэбэрдейхэм хъыбар яригъащIэу арат.

  • Зауэм зэрыщIидзар
  • Къэбэрдейхэм накъыгъэм и кум зэуэн щIадзащ. Абыхэм къагухьащ ­беслъэнейхэр, кIэмыргуейхэр, шэшэнхэр, нэгъуейхэр. ПсыжьадрыщI шэрджэсхэр (цIыху мин 1,5-м нэс) Шэткъалэ (Ставрополь) теуащ. Шэшэнхэр Мэздэгу полкым зыщиубгъуа станицэхэм ебгъэрыкIуэрт. Зауэр къыщы­хъеят Псыхуабэ и Iэшэлъашэми. Къэ­бэрдейхэм я къару нэхъыщхьэр Ека­териноградскэмрэ Марьинскэмрэ ­ираутIыпщащ. Езы быдапIэхэм ебгъэрыкIуауэ аратэкъым адыгэхэр, — къэзакъхэр ирагъэкIуэтри, Iэщ мини 5-м нэс яхуа къудейт. ЖыпIэпэмэ, абыхэм нэхъапэIуэкIэ езыхэм трахахэр зыIэрагъэхьэжауэ арат. Урыс быдапIэхэм дэс дзэхэм захъумэжа фIэкIа, къыдэкIахэкъым.
  • Мэкъуауэгъуэм и 5-м минитхум нэб­лагъэ къэбэрдеидзэм къэзакъхэм ­ятеуэн ипэкIэ, гупищу заугуэшащ. Япэрейр генерал Якоби гухьэну ежьа къэзакъхэмрэ къалмыкъхэмрэ ­ятеуащ. ЕтIуанэр езы генерал Якоби и дзэм зыщиубгъуа лагерым теуащ. Ещанэр Марьинскэ быдапIэм ебгъэрыкIуащ. ЕтIуанэ гупым къэзакъ­хэр жыжьэрыуэ топхэмрэ фо­чы-шэкIэ къапэуври, къикIуэтын хуей ­хъуахэщ. Марьинскэ быдапIэм ебгъэ­рыкIуахэр жэщитIмахуитIкIэ зэуащ, ауэ ар я­у­бы­дыфакъым. Теуахэм цIыхуи 120-рэ хэ­щIыныгъэу ягъуэтащ.
  • Сокъур Валерэ зэрыжиIэмкIэ, ахэращ зытеухуар «Къэбэрдей жэщ­теуэшхуэм и уэрэдыр».
  • Павловскэ быдапIэм деж щекIуэкIа
  • зауэзэрылIыр
  • Мэкъуауэгъуэм и 10-м генерал Якоби Павловскэ быдапIэм дзэхэр къыдешри, «зэпэплIимэ» («каре») гупищу егъэув. Къэбэрдейхэр япэщIыкIэ зы сатырышхуэу мэув, итIанэ, бийм зэрызиукъуэдиям елъытауэ, щыуэ ­заугуэшри къапэщIэтхэм йобгъэ­ры­кIуэ. Генерал Якоби ахэр гъунэгъуу зыб­гъэдигъэхьэри, топышэрэ фо­чы­шэкIэ къахэуэн щIидзащ. Къэбэр­дейхэр къикIуэтын хуей хъуащ. ИтIанэ аргуэру зызэщIакъуэжри, урысыдзэм и сэмэгурабгъу къуапэм теуащ. Ауэ бийр зэрамыгугъауэ нэхъ лъэщу ­къы­щIэкIри, хэщIыныгъэшхуэ яIэукъикIуэтыжын хуей хъуахэщ. Марьинс­кэм дежи къыщыхагъэщIащ къэбэрдейхэр. Капитан Бес Я. и гупыр быдапIэм къыдэкIри, губгъуэ хуитым деж адыгэ зауэлIхэм щатеуащ. А зэхэуэм адыгэхэм цIыху 97-рэ щафIэкIуэдащ. Ипэ къэхъуа зэхэуищым теухуа хъы-бар щитхыжым, генерал Якоби игъэ­Iуащ «къэбэрдейхэр яукIахэмрэ ­уIэ­гъэ­хэмрэ къызэранэкIыу зэрызэт-ри­къутар, здашэжахэр мини 3-м зэ­рынэсыр». Урыс унафэщIхэм бийм хэщIыныгъэу иратар ягъэбагъуэ ­хабзэт.  Ауэ къэбэрдей жэщтеуэм ­ады­гэхэр зэрыщыхилъэфар пэжт.
  • Урыс-кавказ къаугъэхэм, зэрыхабзэу, тыркутелъхьэхэмрэ кърымтелъ­хьэ­хэмрэ къигъэбырсеящ. Къэбэрдейм хэпщIыкIыу тыркутелъхьэ гу­-къы­дэжхэр къыщызэщIэхъеящ, псом япэ — цIыхубэм я деж.  Тырку щэ­­ху­рылажьэхэм «къэбэрдейхэмрэ адрей бгырыс лъэпкъхэмрэ къадэIэпыкъуну Аджа Али бек» къежьа хуэдэу зыпхагъэIукIыу щIадзащ.
  • Екатеринэ ЕтIуанэм Къэбэрдейм щыIэ хъуа щытыкIэр апхуэдизкIэ ­къы­фIэIуэхуати, 1779 гъэм бадзэуэ­гъуэм унафэ щэху къыдигъэкIащ урысыдзэм Къэбэрдейм сыт хуейми щищIэну хуиту. «Унафэ дощI, — ды­къыщоджэ а дэфтэрым, — къэбэрдейхэр ягъэбэяужын папщIэ дзэ щхьэхуэ къызэгъэпэщын зэрыхуеймкIэ… зэ­дэ­Iуапхъэр ящIэжын щхьэкIэ». Абы ­къегъэлъагъуэ къэбэрдейхэм зыкъы­зэраIэтам сыт хуэдиз гугъуехь Урысейм къыхуимыхьами, абы Къэбэрдейр зыIэщIигъэкIыну игу къы­зэ­рымыкIыххар. Къэбэрдейхэми урыс ­тетыгъуэр зытегушхуэфынур къагу­рыIуащ.
  • Пщы-уэркъыдзэр зэрыхэкIуэдар
  • 1779 гъэм жэпуэгъуэм и 10-м ­«Къетыкъуэ ТIуащIэкIэ» зэджэ щIы­пIэм зауэлI 300-м нэс зыхэт къэбэрдей пщы-уэркъыдзэр, езыхэм нэхърэ куэдкIэ нэхъыбэ хъу, генерал-майор Фабрициан Фёдор и унафэм щIэт биидзэм уащхъуэдэмыщхъуэу къыщаухъуреихьащ. Жэщу, зауэлIхэм я зыгъэпсэхугъуэм хуэзэущ ар къызэры­хъуар. Хуэбгъэфащэ хъунущ къэбэр- дейхэм зыщагъэпщкIу щIыпIэмрэ зэ­манымрэ теухуауэ бийм зыгуэрым ­бзэгу хуихьауэ. Сокъур Валерэ абы ехьэлIауэ мыр етх: «Езы къэбэрдей­хэр жэщтеуэнкIэ Iэзэт,  мыбдежым  а ­Iэ­малым урысхэм я фейдэ нэхъ хахыфащ».
  • Генерал Фабрициан пщыхьэщхьэм, «егерь батальонитI, мэздэгу щыIэ батальоным щыщ ротитI, къэ­закъ мин, къалмыкъ мин» и гъусэу ­Павловскэ быдапIэм деж зыщызыубгъуа зауэлI хэщIапIэм къыдэкIащ. Жэщыкум Балъкъ къызэпрыкIщ, адыгэхэм яшхэр жыжьэу Iуихури, Къэбэрдей лъэныкъуэмкIэ къэуващ, абыкIэ дэ­Iэ­пыкъуэгъу къимыкIыфын хуэдэу. Генерал Якоби эскадронищ и гъусэу ­Ба­лъкъ Iуфэм бгъэдыхьэри, адыгэ ­зауэлIхэм я кIуапIэр ищхьэмкIи и ­лъабжьэмкIи къыщызэпиупщIащ, псым и жапIэр къигъэщхьэпэурэ, езыр, лъэсыдзэм я пашэу, ипщэкIэ бжьэпэ лъагэм къытеуващ. А лъагапIэм укъеплъыхыурэ зауэлIхэм тыншу топкIэ уакъыхэуэфынут.
  • Генерал Фабрициан зэрыжиIэ­жымкIэ, зауэр пщэдджыжьым сы­хьэ­тиблым щегъэжьауэ сыхьэт 12 пщIондэ екIуэкIащ. СыхьэтитхукIэ екIуэкIа а зауэзэрылIым «къэбэрдейхэм лъэ­ныкъуэ псомкIи мафIэр къащыте­лъалъэу, егъэлеяуэ гуащIэу зауэхэрт, ауэ затын Iуэху зэрахуакъым, зы къэмынэу я щхьэр халъхьащ». Бутков Пётр щхьэусыгъуэхэр къимыгъэлъа­гъуэу етх: «Iэщэ зыIыгъ къэрэхьэ­лъ­къыр вёрстихкIэ а щIыпIэм пэ­мыжыжьэу щытащ, ауэ къадэIэпыкъуакъым». Дэ дызэрегупсысымкIэ, япэрауэ, урысыдзэм абыхэм апхуэдэ Iэмал яритынутэкъым. ЕтIуанэу, псори щIэгъэхуэбжьауэ екIуэкIырти, лъэ­сыдзэр апхуэдэу псынщIэу къэ­сы­фынутэкъым зауэ губгъуэм. ИкIэм-икIэжым текIуэныгъэр топхэмрэ фоч нэхъыфIхэмрэ зыIыгъ урысыдзэм Iэрыхьащ. БжыгъэкIэ зэрынэхъыбэм нэмыщI, урысыдзэм а зауэм зэкъуэ­хуауэ бийм теуэн Iэмалыр къыщигъэщхьэпащ, губгъуэм зыщызыубгъуа зауэзэрылIми я кIэн къыщикIащ.
  • Адыгэхэм Iэщэу яIэщIэлъар нэхъыбэу закъуэрыуэ фоч, джатэ, сэш-хуэ, къамэ, шабзэ хуэдэхэрт. Закъуэ­рыуэ фочым зэ уэгъуэ фIэкIа къуитыркъым, адрейхэм джатэрэ сэш­­хуэкIэ узэуэн хуейт. А псом къа­гъэлъагъуэ урысыдзэр а зауэм куэд дыдэкIэ нэхъ хузэпэщу зэрыщытар.

Адыгэдзэр зауэм Iуохьэ.
Сурэтыр зыщIар наIуэкъым. 1849 гъэ

  • Зауэр зэриухар
  • Апхуэдиз хэщIыныгъэ зэраIэм хуэдэу, Къэбэрдейм икIуэтыпэну и ­мурадтэкъым. Къэжэр Валерэ къы­зэрилъытэмкIэ, къэбэрдейхэм «ид­жы­ри къэс зэрыщытауэ, Урысейм зэрыбгъэдэтыну зэрызагъэхьэзырыр Иван ЕплIанэм (Грознэм) и зэман лъандэрэ зэрыщытам хуэдэут, зэныбжьэгъу зэ­ху­щытыкIэм, «феодальнэ зэгу­ры­Iуэныгъэ» жыхуаIэм тетут. Къэбэрдейхэм ар щыжаIэм, урыс унафэщIхэм Къэбэрдеишхуэмрэ Къэбэрдей ЦIы­кIумрэ хъунщIакIуэ экспедицэ къау­тIыпщащ.
  • ЩэкIуэгъуэм и 28-м урысыдзэр гу­питI хъууэ Къэбэрдейм теуащ. Къэбэрдеишхуэм кIуа дзэм и пашэр генерал Якобит, Джылахъстэнейм — полковник Савельевт. Дзэ гупитIми къэбэрдейхэр псэемыблэжу къапэщIэуващ. МафIэсым хадэхэр, губгъуэхэр, унэхэр хэкIуадэрт. Адыгэхэр икIэм-икIэжым ирагъэкIуэтащ. АфIэкIа бийм къы­зэ­рыпэувын къару зэрамыIэж закъуэращ къызыхэкIар пщыи уэркъи яхэту, цIыху мини 3-м нэс зыфIэкIуэда къэ­бэрдейхэр мамырыгъэм щIэлъэ­Iу­нымрэ бийм къапиубыда зэгурыIуэ­ныгъэ езыхэр зыхилъафэр къабыл щIынымрэ.
  • 1779 гъэм дыгъэгъазэм и пэщIэ­дзэм урыс генералхэу Якобирэ Фаб­ри­цианрэ я текIуэныгъэм и хъыбар тетыгъуэм лъагъэIэсащ: «Къэбэрдеиш­хуэмрэ Къэбэрдей ЦIыкIумрэ … уна­фэм щIэдгъэуващ». Къэбэрдейр ап­хуэдизкIэ къарууншэ хъуат икIи зэ­хэкъутати, Кавказ дзэ администра- цэм абы зыкъезыгъэIэтыжын Iэмал щымыIэу къилъытэрт.
  • Мазибл зауэр
  • зэриухар
  • 1779 гъэм екIуэкIа зауэм къэбэрдейхэр къызэрыщыхагъэщIам Урысеймрэ Къэбэрдеймрэ я зэхущыты­-кIэр къэгъазэ имыIэу ихъуэжащ. Къэбэрдейхэм ирагъэта тхьэрыIуэм ипкъ иткIэ, Кавказ линиер щаухуэм ящIхэр зэрызэрапхъуам теухуауэ яIэ гукъанэ псори IуагъэкIуэту, Балъкъ ­гъунапкъэу къалъытэу, Къэбэрдейм и ипщэ  Iыхьэр  зэрыпачамкIэ арэзы хъун хуейхэт. «Къэбэрдеймрэ Урысеймрэ я зэхуаку дэлъ гъунапкъэр Къэбэрдеиш­хуэм — Балъкъ, Къэбэрдей ЦIыкIум — Тэрч тету ирикIуэу къэлъытапхъэщ. А псыежэххэм я Iуфэ сэмэгухэм Iэщ щызэрахуэнуи мэш щащIэнуи къэ­бэрдейхэр хуиткъым», — етх абы теу­хуауэ Бутков Пётр.
  • ТхьэрыIуэщIэм ипкъ иткIэ, ипэкIэ «бгъэдэтыныгъэ» («подданство») зэ­хущытыкIэм тета Къэбэрдеймрэ ­Уры­сеймрэ зэрызэпыщIа щIыкIэми ­зихъуэжат. Иджы «бгъэдэтыным» ­кърагъэкIыр къэбэрдеипщхэм урыс пащтыхьым и лъагагъыр къабыл ящIын зэрыхуей къудейм деж щиу-хыртэкъым, атIэ унафэщI нэхъыщ-хьэм къиубыда щIыналъэм исхэр и IэмыщIэ зэрилъым хуэдэут зэхущы­тыкIэр къызэралъытэр, абы кърикIуэ псори и гъусэу.
  • ТхьэрыIуэм ипкъ иткIэ, иджы Къэ­бэрдейм и щхьэ и унафэ ищIыжу Урысейм, Тыркум, Кърым хъаныгъуэм политикэ IуэхукIэ екIуэлIэну хуимытым и закъуэтэкъым, Кавказ Ищхъэрэм ис адрей лъэпкъхэми запищIэныр къы­хуамыдэнт. Къэбэрдеишхуэр хуит­тэкъым КъухьэпIэ Кавказым щыщ адыгэхэм запищIэну, Къэбэрдей ЦIыкIум  ардыдэр  шэшэнхэм ятеу­хуауэ къыхуадэртэкъым. Кавказ къу­лыкъущIэхэм унафэ къыхуащIат: «Псом нэхърэ бгырысхэр зэкъуэувэным хуэсакъын, зэрыхъукIэ, абыхэм я зэхуакум къаугъэ къыщыгъэхъеин».
  • ТхьэрыIуэм пщы-уэркъхэм я уна-    фэ щIэт мэкъумэшыщIэхэр я тепщэ-хэм зэрепха быдагъри къигъэлэлащ. Иужьрейхэр щыхуей дыдэм деж къыщхьэщыжакIуэ лъыхъуэу Урысейм кIуэну хуитт. «Къэрэхьэлъкъыр хуитщ  я тепщэхэм къабгъэдэкIыу Кавказ ­линием и кум Iэпхъуэну, хэхыпщIэкIэ е нэгъуэщI IуэхукIэ къыхагъэзыхьмэ, е Урысейм пэщIэувэну къыхураджэ­мэ», — укъыщоджэ тхьэрыIуэм. Ауэ ­щыхъукIэ, мэкъумэшыщIэхэр «я теп­щэхэр зыгуэркIэ нэгъуэщIыпIэ Iэп­хъуэмэ, абыхэм я ужь иту мыIэпхъуэ-ну, емыдэIуэну, урыс къыщ­хьэ­щы­жы­ныгъэмрэ унафэмрэ я жьауэ щIэувэ-ну гукъыдэж зэраIэр къагъэнэIуэну» хуит ящIырт. ИужькIэ а унафэм ипкъ иткIэ къэбэрдей адыгэхэр Кавказ ­линием Iэпхъуэжрей хъуахэщ, пщы­лIыгъэм IэщIэкIын мурадкIэ. А псом къигъэлъагъуэрт Къэбэрдейм нэхълъапIэ дыдэу щызекIуэ пщы-пщылI зэхущытыкIэм и лъабжьэр щIиудыну Урысейр зэрыхуежьар. Ауэ щыхъукIэ, пщылIыпIэ ит мэкъумэшыщIэхэр ­гъэр­­хэм хуэдэут езы Урысейм зэры­щагъэупсэур. Пащтыхьыгъуэм гу­щIэгъу Iуэху зэрихуэххэртэкъым. Абы и политикэр зыхуэунэтIар, езыхэм ­къапэщIэувэн къару къэмынэжын хуэдэу, Къэбэрдейм щыIэ цIыхубэ зэ­хэ­тыкIэр зэтекъутэнырт. А мурад ды­дэр и плъапIэт мэкъумэшыщIэхэм ­чы­ристан диныр къащтэну хуит зэ­ращIами.
  • ТхьэрыIуэр къэбэрдеипщхэр зэ­рыхагъэзыхь Iэмал ткIий хъуат, и мурадри къэбэрдей цIыхубэр зэкъуэу­дынырт, урысыдзэр къытеуэ хъумэ, ­зимыхъумэжыфын хуэдэу. «Урысейм ибзыщIын хуейуэ къилъытэжыртэкъым Кавказ Гупэм (Центральное Предкавказье) ис лъэпкъхэм я Iуэху щыхэIэбэкIэ зыIэрагъэхьэну зыхуэ­пабгъэ дыдэр — «зэфIэгъэнауэ, зырадрейм пэщIэгъэувэжын», — етх Къэжэр Валерэ.
  • ТхьэрыIуэм и кIэм къыщыкIуэ уна­фэм Кавказ линием тес адыгэхэм ­къахуидэртэкъым дяпэкIэ хуит къамы­щIауэ Кавказ линием ихьэну. Билет яIэми, Къэбэрдейм и ипщэ Iыхьэхэм щызекIуэныр абыхэм я дежкIэ шынагъуэншэтэкъым.
  • Къэжэр Валерэ пэжу гу лъитащ: «Къэбэрдей пщы-уэркъхэм я IуэхущIафэхэр и нэIэ щIигъэува, цIыхубэр политикэрэ я псэукIэкIэ гуп-гуп ири­щы­кIыу зэныкъуэкъун хуэдэу зэпэ­щIигъэува, лъэпкъым и кIуэцIкIэ ­къаугъэ къэгъэхъеипIэхэр къыщы­зэ­щIигъэста, зэрыхъукIэ Къэбэрдейр ­нэгъуэщI хэкухэм зэралъимыгъэIэ-сын Iуэху зэрихуа, и щIым и нэхъыфI-хэр зэщIикъуэу хъупIэ нэхъ пшэрхэр зэрипхъуа нэужь, Урысейм лъэбакъуэ закъуэ ичыжамэ зэфIэкIат Къэбэрдейм урысей унафэр щиукъуэдиипэу военно-административнэ кIэлъып­лъы­ныгъэм щIигъэувэн щхьэкIэ».
  • Апхуэдэ лъэбакъуэ Урысейм ичын пап­щIэ, иджыри илъэс 40 дэкIын ­хуейт. А зэманым къриубыдэу, пащтыхьы­гъуэм пэщIэувэн мурадкIэ, XVIII лIэ­щIыгъуэм Къэбэрдейм Iэджэрэ зыкъыщаIэтащ. Абы и ужь къиуващ 1804 гъэм Глазенап, 1810 гъэм — Булгаковым, 1822 — 1825 гъэхэм Ермоловым ира­гъэкIуэкIа зэрыпхъуакIуэ экспедицэхэр. А зэманым хеубыдэ Къэбэрдейм илъэс 20-м нэблэгъэнкIэ щызекIуа шэрихьэт лъэхъэнэри. Ермо­ловым и закъуэщ зыхузэфIэкIар 1822 гъэм Къэбэрдейр Iэщэм и къарукIэ зыIэщIилъхьэу, зэрыщыту Урысейм и унафэм щIигъэувэныр.
  • Иджы Iуэхур къэбэрдейхэм я тхьэрыIуэ къудейкIэ зэфIэкIыжынутэкъым. Генерал Якоби ахэр хигъэзы­хьащ зауэм къатригъахуэ щIыхуэу (контрибуцэ) сом мини 10, шыуэ мини 2,  Iэщышхуэу  мини 5, мэлу мини 4,5-рэ ятыну. Апхуэдизу мылъку-былым­-кIэ лъэпкъым уетхьэкъуныр хъун­щIэ­ным мащIэт къызэрыщхьэщыкIыр.
  • А псор илъэс 62-м и кIуэцIкIэ Къэ-бэрдейм и щIыналъэмрэ и политикэ щхьэхуэныгъэмрэ лъэкI къимы­гъанэу зэрихъумэжам щыщ теплъэ­гъуэ къудейт. А Iуэхугъуэхэр зэрекIуэкIа дыдэм и щыхьэтхэр, Къэбэрдеишхуэмрэ Къэбэрдей ЦIыкIумрэ импер Iуэху зехьэкIэм ипкъ иткIэ пристэв унафэм зэрыщIагъэува щIыкIэр нэгъэсауэ къыщыбогъуэтыф урыс пащ­тыхьым и унафэ щIэта генералхэм я тхыгъэхэмрэ къулыкъу дэфтэрхэмрэ. УщрохьэлIэ абыхэм адыгэхэм я IуэрыIуатэми, псалъэм папщIэ: «Къэ­бэрдей жэщтеуэ», «Пащтыхь зэрыпхъуакIуэ» уэрэдхэм.
  • Зауэм и
  • лIыхъужьхэр
  • Мазибл зауэм и тхыдэр нэгъэса ­хъунукъым, абы нэхъ жыджэру хэтахэм я цIэр къидмыIуэмэ. Абыхэм ящыщщ пщIэ зиIэу щыта пщыхэу: ­Мысост Кургъуокъуэ, ХьэтIохъущокъуэ Мысост, Къарэмырзэ Кургъуокъуэ, Хьэмырзэ Беслъэн, Хьэмырзэ КIэщI, Хьэмырзэ Исмэхьил; лIакъуэлIэшхэу Къундетхэ Сэлэтджэрий, Къэрэшей, Къаншокъуэ сымэ, Тамбийхэ Къа­рэмырзэрэ Къазийрэ.
  • «Къэбэрдей жэщтеуэ» уэрэдым IупщIу къыхощ хэкIуэда зауэлIхэм я цIэхэр: Къетыкъуэхэ Хьэмырзэрэ Ис­мэхьилрэ (зэадэзэкъуэт); ХьэтIохъущокъуэхэ ХьэтIохъущыкъуэрэ Мысострэ, Хьэмырзэ Ажджэрий (Хьэмырзэ Ис­мэхьил и къуэ), Бжьэкъуоукъуэ зэ­къуэшиблыр, зи унэцIэ кърамыIуэхэу Муса, Хьэсанш, Долэтыкъуэ, КъазийцIыкIу сымэ. IуэрыIуатэм къыхэщзауэлIхэм щыщщ Ахэмынхэ, Елчэпархэ ящыщхэр, н.
  •  … Ахэмынхэ фи дыщэ пхъэвым
  •  лъыр щIож,
  • Елчэпархэ фи дыгъэ-мазэр
  • къухьэжщ,
  • Бжьэкъуоукъуэр зэшибл
  • фыхъурти фикIуадэщ,
  • Хьэдиблри гуиблкIэ къашэжщ.
  • А лIыхъужьхэм щIэблэм и пщIэ мыухыж къудейкъым къалэжьар, къэбэрдей лъэпкъым ягу имыхужын хуэдэу, фэеплъ яхуэфащэщ.
  • КЪАЛМЫКЪ Жылэбий,
  • тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат.