ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

УсакIуэ, тхакIу экъудейтэкъым

2019-09-03

  • УсакIуэ, тхакIуэ, журналист, егъэджакIуэ, жылагъуэ лэжьакIуэ, УФ-м и ТхакIуэхэми Журналистхэми я зэгухьэныгъэхэм хэт, «КъБР-м щIыхь зиIэ и егъэджакIуэ» цIэ лъапIэр зыхуагъэфэща КIэмыргуей Анатолэ псэужамэ, шыщхьэуIум и 3-м и ныбжьыр илъэс 80 ирикъунут.

  • КIэмыргуей Анатолэ Жантемыр и къуэр Дзэлыкъуэ районым хыхьэ Малкэ (Ашэбей) къуажэм 1939 гъэм шыщхьэуIум и 3-м къызэрыгуэкI адыгэ унагъуэм къыщалъхуащ. Курыт еджапIэр къиуха нэужь, лэжьапIэ IэнатIэ зэмылIэужьыгъуэхэм пэрытащ. 1967 — 1969 гъэхэм ар Малкэ шы завод №34-м щыIэ Приречнэ курыт еджапIэм лаборанту щыIащ. ИтIанэ Малкэ курыт еджапIэм и библиотекэм и унафэщIу, иужькIэ пэщIэдзэ классхэм я егъэджакIуэу лэжьащ, бзэмрэ литературэмрэ япэ класс-хэм щригъэджащ. Анатолэ классщIыб лэжьыгъэмрэ гъэсэныгъэмкIэ унафэщIым и къуэдзэу илъэс куэдкIэ щытащ. КъБКЪУ-м и филологие факультетым адыгэбзэмрэ урысыбзэмкIэ и къудамэр 1975 гъэм къиухащ.
  • Зауэ нэужь лъэхъэнэм и сабиигъуэр хиубыдащ. Ар ящыщщ зи адэр зауэм хэкIуэдахэм. Абы и усэ куэ-дым щыпхыша закъуэныгъэм лъабжьэ хуэхъуари зэрызеиншэр зыхищIэу къызэрекIуэкIарщ.
  • Анатолэ пасэу дахьэхат и анэм, и адэшхуэм къыхуаIуэтэжу щыта хъыбарыжьхэм. И япэ усэр еплIанэ классым щIэсу итхащ. Абы макъами зэхилъхьэфырт, макъ гуакIуэ иIэт, уэрэдыжьхэр екIуу игъэзащIэрт. И псалъэхэр зыщIэлъ уэрэд зыбжанэ дунейм къытехьащ, абыхэм я нэхъыбэм макъамэ щIэзылъхьэжари езыращ. КIэмыргуейр хэтащ курыт еджапIэм Ахъмэт Щэлэуат и унафэм щIэту къыщызэрагъэпэща уэрэджыIакIуэ гупым икIи абы и фIыгъэкIэ лъэпкъ IуэрыIуатэмрэ уэрэдхэмрэ ятхьэкъуащ.
  • 1976 гъэм къыдэкIащ КIэмыргуей Анатолэ и «ЩIыгулъ IэмыщIэ» япэ усэ тхылъыр. Абы гуапэу IущIауэ щытащ критикхэри, усакIуэ, тхакIуэ нэхъыжьхэри, и къуажэгъухэри, и лэжьэгъухэри, иригъаджэхэри.
  • КIэмыргуей Анатолэ и усэхэр, сонетхэр, сонет зэхэухуэнахэр, Iуэтэжхэр, балладэхэр, басняхэр, литературэ псысэхэр, новеллэхэр, уэрэдхэр щызэхуэхьэса тхылъ щхьэхуэ зыбжанэ къыдэкIащ. Абыхэм ящыщ куэд газетхэмрэ журналхэмрэ ноби къытохуэ, радиокIи телевиденэкIи къат. Анатолэ ящыщт зи къалэмыпэр ныбжьыщIэхэми балигъхэми яхуэзыгъабзэ закъуэтIакъуэхэм. Сабийхэм яхуэгъэзауэ абы къыдигъэкIащ «Удз гъэгъахэр, жыгхэр, сэ» тхылъ цIыкIур. А тхылъым гуапэу тетхыхьауэ щытащ Москва къыщыдэкI «Сабий литературэ» журналыр.
  • Адыгэ тхакIуэхэм ящыщу новеллэ, балладэ, басня, сонет жанр лIэужьыгъуэхэм елэжьар икIи ехъулIэныгъэ щызиIар мащIэщ. Абы къыхэкIыу КIэмыргуейр пщIэ лей зыхуэфащэ тхакIуэщ. А жанрхэм иту и Iэдакъэ къыщIэкIахэм ар зэрегугъуар IупщIщ, гупсысэ жанкIэ, гурыщIэ куукIэ, жыIэкIэ шэрыуэкIэ сыт щыгъуи игъэнщIыну къызэрехъулIар къэплъытэмэ. И сатыритI, сатыриплI, сатырих усэхэр адэ-анэм, цIыхугъэм, лъагъуныгъэм, хабзэм, нэмысым, хьэл-щэным, дунейм и къэхъукъащIэхэм, гъэм и зэманхэм, нэгъуэщI Iуэхугъуэхэм теухуащ. УсакIуэм и тхыгъэ нэхъыфIхэр ягъэщIэращIэ, щIэщыгъуэ ящI абыхэм IэкIуэлъакIуэу къыщигъэсэбэпа троп зэмылIэужьыгъуэхэм, бзэм и Iэмалхэр шэрыуэу и тхыгъэхэм зэрыхиухуэнам. КъыжыIапхъэщ, пасэрей усэ гъэпсыкIэм ижь зыщIихуа и тхыгъэ зыбжанэ абы псом хуэмыдэжу къызэрехъулIар. Апхуэдэщ абы и «Хьэщокъуэ» литературэ псысэ гъуэзэджэр.
  • — Махуэ хуабэм псынэпс щIыIэкIэ зыптхьэщIам ещхьу, уи гум зегъэпсэху КIэмыргуей Анатолэ и усэхэм ущеджэкIэ, — жеIэ Хьэх Сэфарбий.
  • КIэмыргуейр усакIуэ, тхакIуэ къудейтэкъым, атIэ жылагъуэ Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэми жыджэру хэтащ. Курыт еджапIэхэм, къуажэ клубхэм ирагъэблагъэурэ щIэблэм гъэсэныгъэ-ущииныгъэ лэжьыгъэхэр ядригъэкIуэкIырт. Ар хэтащ «Лъэпкъым и гъу-джэ» псалъащхьэм щIэту республикэм щекIуэкIа телевизионнэ зэпеуэм, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и жэрдэмкIэ 1997 гъэм Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм щекIуэкIа адыгэ уэрэдыжьхэм я фестивалым, ди республикэм и уэрэджыIакIуэхэм я зэхьэзэхуэхэм. А зэхыхьэ-хэм КIэмыргуейр лауреат щыхъуащ икIи саугъэтхэр къыщыхуагъэфэщащ.
  • ТхакIуэр 2007 гъэм жэпуэгъуэм и 30-м дунейм ехыжащ. Ар щыщIалъхьэжащ къыщалъхуа Малкэ къуажэм. И Iэзагъэм хигъахъуэ зэпыту, дуней еплъыкIэ щхьэхуэ, макъ щIэщыгъуэ, хъэтI екIу зиIэж усакIуэу, тхакIуэу адыгэ литературэм хэлъхьэныгъэфI хуэзыщIа КIэмыргуейр лъэпкъым щыгъупщэнукъым. Фи пащхьэ идолъхьэ КIэмыргуей Анатолэ и Iэдакъэ къыщIэкIахэм ящыщ усэ зыбжанэ.
  • БжьыхьэлI Розэ.
  •  
  • КIэмыргуей  Анатолэ  и  усэхэр
  • Дэрэжэгъуэ
  • Зы гурыщIэ гуэр уэ къэпIущэщу,
  • Iэрэ Iуэхурэ щызэхуэпхь къудейр
  • ИкъукIэ дэрэжэгъуэщ зэфэзэщу,
  • Ар щымыпэублэми уи дей.
  •  
  • Ауэ а теплъэгъуэр щынэхъапэр,
  • И IэфIыпIэр къэпщIурэ сэтей,
  • Iуэху зэщIам нэхъ куэдкIэ бгъэнэхъапэу,
  • КъыкIэлъыкIуэр щыбубзыхум дейщ.
  •  
  • А гурыщIэ «гуэрми» зиIэтауэ,
  • И цIэ, и щхьэ къыщилъыхъуэр-щэ?..
  • Iуэхум и лъагапIэр къэбгъуэтауэ,
  • Уи щхьэм щIидзэу арщ, къуэш, пэщэщэн.
  •  
  • Сыдэсщ къуажэм зы щIалэжьу
  • Сыдэсщ сэри къуажэм зы щIалэжьу,
  • Зэныбжьэгъухэм зыкIи захэзмыш.
  • ГуащIэдэкI хьэлэлкIэ къысхуэлэжьым
  • НэмыщI си гум тыгъэ схухуэмыщI.
  •  
  • Сыдэсщ сэри къуажэм, сызыхуэдэм
  • Iуэху десхьэжьэм, зыхэзмыщIэу еш,
  • Сэ лэжьыгъэу мы щIылъэм щысIэтри
  • Си IэпщитIым щызолъагъу я деж.
  •  
  • ХызогъэщI сэр-сэру си гъуэгуанэм,
  • Жьыбгъэм зыкIэрысщIэ си мыхьэл.
  • Си IэпщитIкIэ згъэпсырщ си тэхъуанэр.
  • Си Iэдакъэр сэркIэ ирокъу щхьэл.
  •  
  • Мис абы къыщIэкIырщ си хьэлури —
  • ЩымыIэн нэхъ лъапIэ ерыскъы.
  • Мис абы къыщIэкIырщ си ежьури,
  • Си уэрэдым нобэ хуэхъури пкъы.
  •  
  • Уэрэд жызоIэ сэри
  • Дежьууэ гури псэри,
  • Уэрэд жызоIэ сэри —
  • Зы псалъэ сфIощI хущыщIэ,
  • А псалъэр щыIэщ, сощIэ,
  • Ауэ здэщыIэр дэнэ?
  • Гупсысэр зэпымычу
  • Изошыр сэ фэдэну,
  • Си нэгум щIэтщ щIэмычэу
  • Уэрэдым цIыхуу пэплъэр.
  • Мы си гур уэху зэщIэплъэу,
  • Солъыхъуэ сэ а псалъэм.
  • Ди мэзхэр щIызощыкIыр.
  • Губгъуэм гъавэ щыкIри
  • Си нитIым и хъуэпсалъэщ.
  • Къэзгъуэтхэм сахэдэжрэ
  • Къахэсхыр си Iэдэжми,
  • Чэм псалъэр схужымыIэ —
  • Уэрэдым кIэ имыIэ.
  • НэхъыфIым сыхущIокъур,
  • Насыпщ, жи ар, КIыщокъуэм.