ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Мы махуэхэм

2019-03-16

  • Гъатхэпэм и 16,
  •  щэбэт
  • Урысейм Къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ и министерствэм экономикэ ­шынагъуэншагъэмкIэ и IэнатIэхэр къы­щызэрагъэпэща махуэщ. ­СССР-м и НКВД-м хыхьэу 1937 гъэм щытащ.
  • Къэзахъстаным и республикэ гвардием и махуэщ
  • 1870 гъэм Урысейм щыяпэу Новгород Ищхъэрэ къалэм хыхьэ Сормовэ районым щаутIыпщащ гъущI щагъавэ хьэку.

  • 1895 гъэм Москва трамвай зрикIуэн япэ гъуэгур ухуэн щыщIадзащ.
  • 1921 гъэм РСФСР-мрэ Тыркумрэ зэныбжьэгъуным, зэдэлэжьэным ­теу­хуа зэгурыIуэныгъэ зэращIылIащ.
  • 1936 гъэм Горький автозаводым япэ автомобиль псынщIэр — «М-1»-р — къыщIигъэкIащ.
  • 1962 гъэм Хрущёв Никитэ хэIу­щIыIу ищIащ СССР-м километр 5500-кIэ пэжыжьэ щIыпIэми лъэIэсыфы­-ну, ядернэ Iэщэ зэрылъ ракетэ зэ­риIэр.
  • 2014 гъэм Кърымым референдум щекIуэкIащ, хытIыгуныкъуэмрэ Севастополь къалэмрэ я унафэр ящIы­ным теухуауэ. ХэхыпIэхэм а махуэм екIуэлIащ а щIыналъэм щыпсэухэм я процент 80-р икIи абыхэм я про­­цент 90-р щIыналъэр Урысей Федерацэм ей хъужыным и телъхьэу къы­щIэкIащ.
  • США-м и еплIанэ президент, а къэралым и конституцэр зэхэзылъ­хьахэм ящыщ зы Мэдисон Джеймс къызэралъхурэ илъэс 268-рэ ирокъу.
  • Урыс физик, электротехник цIэры-Iуэ, радиор къэзыгупсысахэм ящыщ ­Попов Александр къызэралъхурэ илъэси 160-рэ ирокъу.
  • Урыс тхакIуэ-фантаст, «Голова профессора Доуэля», «Человек-амфибия», нэгъуэщI роман цIэрыIуэхэр зи IэдакъэщIэкI Беляев Александр къы­зэралъхурэ илъэси 135-рэ ирокъу.
  • Совет космонавт, Совет Союзым тIэунейрэ и ЛIыхъужь Комаров Владимир къызэралъхурэ илъэс 92-рэ ирокъу.
  • Урысей актёр цIэрыIуэ, режиссёр, тхакIуэ, РСФСР-м и цIыхубэ артист Юрский (и адэм и унэцIэ дыдэр ­Жихаревщ) Сергей къызэралъхурэ илъэс 84-рэ ирокъу.
  • УФ-м, КъБР-м, КъШР-м, АР-м, Дагъыстаным я цIыхубэ дохутыр, медицинэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор, ЩIДАА-м и академик Лий Адэлджэрий и ныбжьыр илъэс 77-рэ ­ирокъу.
  • Дунейм и щытыкIэнур
  • «pogoda.yandex.ru» сайтым зэритымкIэ, Налшык пшэр техьэ-текIыу щы­щытынущ, уэшх мащIэ къыщешхынущ. Хуабэр махуэм градуси 10 — 11, жэщым градуси 5 — 6 щыхъунущ.
  • Гъатхэпэм и 17,
  •  тхьэмахуэ
  • Адыгэ Республикэм и парламентаризмэм и махуэщ
  • 1770 гъэм Ингушыр Урысей къэралыгъуэм хыхьащ.
  • 1805 гъэм Дельпоццэ Иван Къэбэрдейм пристав нэхъыщхьэу къагъэ­кIуащ.
  • 1845 гъэм инджылыз Перри Стивен хьэфэтегъэкI къызэригупсысам, ар зэрищIам щыхьэт техъуэ тхылъ иратащ.
  • 1861 гъэм Италием пащтыхьыгъуэ къэунэхуащ — абы и ипщэ, ищхъэрэ щIыналъэхэр зы къэралыгъуэу зэгу­хьащ.
  • 1918 гъэм къызэIуахащ Тэрч щIыналъэм ис лъэпкъхэм я II съездыр.
  • 1922 гъэм Пушкин Александр и щIапIэу Михайловскэм щыIэмрэ абы ­къедза щIыналъэхэмрэ Къэрал заповедникыу къалъытащ.
  • 1941 гъэм Вашингтон (США) къыщызэIуахащ Лъэпкъ художественнэ галерее. Иджыпсту ар дунейм щынэхъ къулей дыдэхэм ящыщу къалъытэ.
  • 1950 гъэм радиоактивнэ пкъыгъуэ­щIэ — Калифорний зыфIащар — зэ­халъхьащ.
  • 1960 гъэм Инджылызым и банкым къыдигъэкIащ къэралым и пащтыхь гуащэм и сурэтыр зытет, зы фунт стерлинг хъу ахъшэр.
  • 1960 гъэм дунейм щыяпэу Японием и тыкуэнхэм къыщIалъхьащ щхъуэ­кIэплъыкIэу тхэ фломастерхэр.
  • 1991 гъэм Совет Союзым щекIуэ-кIащ СССР къэралыгъуэр къызэте-гъэ­нэным е ар зэбгрыгъэкIыжыным теухуа референдум. СССР-м и телъ­хьэу къэуват цIыхубэм я процент 77-м щIигъур.
  • Урыс сурэтыщI цIэрыIуэ Врубель Михаил къызэралъхурэ илъэси 163-рэ ирокъу.
  • Совет журналист, тхакIуэ, Сталиным и цIэр зезыхьэ саугъэтым, Мамырыгъэм и дунейпсо саугъэтым я лауреат, 1967 — 1981 гъэхэм «Юность» журналым и редактор нэхъыщхьэу щыта ­Полевой (и унэцIэ дыдэр Камповщ) Борис къызэралъхурэ илъэси 111-рэ ирокъу.
  • Адыгэ Республикэм и цIыхубэ су­рэтыщI Дыгъужь Мыхьмуд и ныбжьыр илъэс 81-рэ ирокъу.
  • Урысей актёр, УФ-м и цIыхубэ ар-тист Ливанов Аристарх и ныбжьыр илъэс 72-рэ ирокъу.
  • США-м щыщ киноактёр, про­дюсер, сценарийхэр зытх Рассел Курт и ныбжьыр илъэс 68-рэ ирокъу.
  • Урысей режиссёр, УФ-м гъуазджэ­хэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Аст­рахан Дмитрий и ныбжьыр илъэс ­62-рэ ирокъу.
  • Дунейм и щытыкIэнур
  • «pogoda.yandex.ru» сайтым зэритымкIэ, Налшык пшэр техьэ-текIыу, ­къешх-къесу щыщытынущ. Хуабэр махуэм градуси 6 — 7, жэщым градуси 2 щыхъунущ.
  • Гъатхэпэм и 18,
  • блыщхьэ
  • Кърымыр Урысейм къыщыхы­хьэжа махуэщ. 2014 гъэм Урысейм и Президент Путин Владимир Феде­ральнэ Зэхуэсым и палатитIми хэт­-хэм захуигъэзащ Кърымыр  ди къэралым щыщ зэрыхъужам теухуауэ. ХытIыгуныкъуэм и лIыкIуэхэм ящIыгъуу абдежми Iэ щытрадзащ Кърым Республикэмрэ Севастополь къалэмрэ Урысей Федерацэм къыхэгъэ­хьэ­жы­ным теухуа зэгурыIуэныгъэм.
  • Белоруссием и къэрал кIуэцI дзэхэм я махуэщ
  • 1662 гъэм Париж дунейм щыяпэу лэжьэн щыщIидзащ жылагъуэ транспортым, «Омнибус»-кIэ зэджэм. Ар цIыхуи 8 зэуэ зэрыхуэ, щхьэ зытелъ, къэуфыхьа шыгу зэщIэщIат.
  • 1871 гъэм Франджым Париж коммунэр къыщызэрагъэпэщащ.
  • 1892 гъэм США-мрэ Канадэмрэ я хоккей командэ нэхъыфIхэм хуагъэфащэ саугъэтыр — Стэнли и Кубокыр — ягъэуващ.
  • 1913 гъэм Налшык къыщызэIуахащ округым и лъэпкъхэм я I съездыр.
  • 1931 гъэм США-м къыщыщIагъэ­кIыу щIадзащ электрокъарукIэ лажьэ жьакIэупсыр.
  • 1965 гъэм СССР-м и летчик-кос­монавт Леонов Алексей «Восход-2» кхъухьым икIри, хьэрш зэIухам япэ дыдэу хыхьащ.
  • 1980 гъэм «Восход-2М» ракетэр ­Плесецк космодромым щаутIып­щы­ным щыхуагъэхьэзырым къэуащ икIи абы мафIэсышхуи къишащ. А на­сыпыншагъэм цIыху 48-рэ хэкIуэдащ, 40-м щIигъум фэбжьышхуэхэр хаха-уэ щытащ.
  • Урыс композитор цIэрыIуэ, дирижёр, жылагъуэ лэжьакIуэ Римский-Корсаков Николай къызэралъхурэ илъэси 175-рэ ирокъу.
  • Филологие щIэныгъэхэм я доктор, КъШКъУ-м и профессору щыта, ­КъБР-м, КъШР-м, АР-м щIэны­гъэ­хэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, ЩIДАА-м и академик, «Хэкум и пащ­хьэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» орденым и 4-нэ, 3-нэ нагъыщэхэр зы­хуа­гъэфэща Хъупсырокъуэ Хъызыр къызэралъ­хурэ илъэс 89-рэ ирокъу.
  • КъБР-м и цIыхубэ тхакIуэ Шэ­джы­хьэщIэ Хьэмыщэ къызэралъхурэ илъэс 87-рэ ирокъу.
  • Кинорежиссёр, сценарийхэр зытх, Урысейм гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ Грачевский Борис и ныбжьыр илъэс 70 ирокъу.
  • Урысей фигурист, Олимп чемпион, дунейм плIэнейрэ и чемпион хъуа, ­Европэм и чемпионатым щэнейрэ щытекIуа Ягудин Алексей и ныбжьыр илъэс 39-рэ ирокъу.
  • Дунейм и щытыкIэнур
  • «pogoda.yandex.ru» сайтым зэритымкIэ, Налшык уфауэ щыщытынущ, уэшх мащIэ къыщешхынущ. ­Хуабэр махуэм градуси 5 — 6, жэщым градус 1 — 2 щыхъунущ.
  • Зыгъэхьэзырар
  • ЖЬЭКIЭМЫХЪУ Маринэщ.