ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Нобэми тщыгъупщэркъым

2019-02-07

  • «Адыгэ псалъэ» газетым и япэ номерыр къызэрыдэкIрэ илъэс
  • 95-рэ щрикъум ирихьэлIэу
  • Нартан (Къылышбийхьэблэ) къуажэм цIыху щэджащэу куэд къыдэкIащ. Абыхэм дэ дрогушхуэ, тхыгъэ щхьэхуэ зыхуэмыфащи яхэткъым. Дэтхэнэ зы жылэм и дежкIи щIыхьышхуэкъэ ПащIэ Бэчмырзэрэ ТIыхъужь Алийрэ хуэдэ къыдэкIыну?! Апхуэдэ нэхъыжьхэм ядэплъейуэрэ, къыдэкIуэтей щIэблэр къэралыр зэрыгушхуэ мэхъу. Апхуэдэ щапхъэ дахэхэм къыщIэтэджащ зи гугъу фхуэтщIыну Бекъан Чыланий Машэ и къуэр.

  • Журналист гъуэзэджэу щыта, гу щабэ, псэ хьэлэл зиIа, цIыкIуми инми, жьыми щIэми екIуу къадэгъуэгурыкIуа — апхуэдэ псалъэ гуапэ куэд хуэфащэщ а нэхъыжьыфIым. Бекъаным и сабиигъуэр тыншакъым, и къэжэпхъыгъуэр Хэку зауэшхуэм хиубыдэри, и ныбжьым ит адрейхэми хуэдэу, хьэлъэ куэд къытещIащ. Ар ящыщщ Налшык къалэм фашистхэм я танкхэр къыдамыгъэхьэн щхьэкIэ Щхьэлыкъуэ псым къыщыщIэдзауэ Налшыкыпс нэсу кIэнауэ къэзытIахэм. ЩIалэ цIыкIум и жыджэрагъым колхоз унафэщIым гу лъетэ икIи унафэ къыхуещI 10-нэ бригадэм учётчикыу кIуэну. Апхуэдэу, зыри зыхимыщIыкI лэжьыгъэм пасэу пэрыувэн хуей мэхъу Чыланий.
  • — А зэманыр сигу къэкIыжмэ, си щхьэфэцым зеIэт, — жиIэжу щытащ Бекъаным. — Пшапэр зэхэуэмэ, мэз лъапэм дыщыплъырыну дыкIуэн, пщэдджыжьым цIыхухэр зэщIэдгъэуIуэу IэнатIэхэм едгъэувэлIэн, махуэ къэс трудодену кърахьэлIэнур зыхуэдизыр яжетIэн хуейт. Ар зэрымыIэтыгъуафIэр пщIэуэ, апхуэдэ хьэлъэ ятеплъхьэныр къалэн тынштэкъым.
  • Зауэ нэужьри нэхъ тыншакъым. Нэмыцэ фашистхэм зэтракъутахэр зэфIэзыгъэувэжахэм яхэтащ Чыланий. Абы къищынэмыщIауэ, щIэблэр езыгъэджэн ямыIэжу, ирагъэджэн хуейхэри школхэм екIуэлIэну апхуэдэ Iэмал ямыIэу щытащ а зэманыр. ЕпщIанэ класс къэзыухахэр зыпэрыт IэнатIэхэм къыIуашурэ егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыр институтым щIагъэтIысхьэрт. Бекъаныр абыхэм яхэхуащ. ИлъэситхукIэ ирагъэщIэн хуеяхэр илъэситIым хэкъузауэ ирагъэджри, Чыланий зыхэса гупым 1948 гъэм ар къаух. Бекъаныр фIы дыдэу еджати, Совет районым щыIэ Аушыджэр къуажэм лэжьакIуэ ягъакIуэ. Абы дэт школым а зэманым зы егъэджакIуи щыIэтэкъым и IэщIагъэм хуеджауэ икIи гурыIуэгъуэщ Бекъаным жэуаплыныгъэшхуэ и пщэ къызэрыдэхуар. Адыгэбзэмрэ литературэмрэ дахэ-дахэу зрамыгъэджахэм ахэр тэмэму ебгъэщIэжыныр мытыншми, Чыланий хьэлэлу, и къару емыблэжу пэрытащ а IэнатIэм.
  • Нартан дэт курыт еджапIэм игъэзэжа нэужь Бекъаным и зэфIэкIым нэхъри хигъахъуэу щIидзащ икIи щапхъэу къахьхэм ящыщ хъуащ. Ар щытащ егъэджакIуэхэм я комсомол зэгухьэныгъэм и секретару, еджакIуэхэм я комсомол организацэми и нэIэ тетащ. ЩIэблэр егъэджэным къыдэкIуэу, абыхэм гъэсэныгъэ дахэ яхэлъхьэнми егугъурт Бекъаныр. 1955 — 1957 гъэхэм ар яхэтащ Акмолинскэ областым кIуауэ щыта щIалэгъуалэ гупым, къэралым илъэс куэдкIэ къимыгъэсэбэпа щIыхэр гъавэ щIапIэ зыщIахэм. Япэ илъэсым Чыланийрэ нэгъуэщI егъэджакIуиплIымрэ ВЛКСМ-м и ЦК-м и дамыгъэхэмрэ медалхэмрэ къыхуагъэфэщауэ щытащ.
  • Бекъаным Нартан курыт школым къыщигъэзэжа зэманыр игу къегъэкIыж абы щыгъуэ 8-нэ классым щIэса, иужькIэ ди республикэм цIэрыIуэ щыхъуа журналист Мэрем Задин: «Дэ нэхърэ куэдкIэ мынэхъыжьу, и щхьэцыр вындым хуэдэу фIыцIэрэ Iуву, дахэу дэжьеяуэ щIалэ нащхъуэ мыцIыкIу-мыин егъэджакIуэу къытхуагъэкIуат. ЩыпсалъэкIэ и макъым зримыгъэIэту, жиIэм купщIэ хэлъу, гум дыхьэу, екIуу хуэпауэ, сытым дежи и нэгур зэлъыIухарэ нэщхъыфIэу апхуэдэт ар. Си мызакъуэу, школым щIэс псоми занщIэу гу лъатащ абы и Iущагъым, и дерсхэр Iэзэу, гурыIуэгъуэу зэритым. Псом хуэмыдэжу Бекъаныр ПащIэ Бэчмырзэрэ ЩоджэнцIыкIу Алийрэ щатепсэлъыхькIэ, и усэхэм къыщеджэкIэ еджакIуэхэр я тхьэкIумэ тегъэхуауэ едаIуэрт. Чыланий егъэджакIуэ къудейтэкъым, атIэ абы и статьяхэр, очеркхэр, фельетонхэр «Къэбэрдей пэж» (иджы «Адыгэ псалъэ»), «Советская молодежь» газетхэм, «Iуащхьэмахуэ» журналым щIэх-щIэхыурэ къытехуэрт».
  • Бекъаныр журналистикэм щыхыхьа зэманыр сэри фIыуэ сощIэж. ЯпэщIыкIэ штатым хэмыт корреспонденту, иужькIэ корреспонденту ящтэри, «Къэбэрдей пэж» газетым лэжьэн щыщIидзауэ щытащ. Куэд дэмыкIыу, Чыланий газетым и IэнатIэ нэхъ гугъу дыдэхэм ящыщ зым — мэкъумэшымкIэ къудамэм и унафэщIу ягъэув. Абы и тхыгъэ, очерк купщIафIэхэр, мэкъумэшыщIэхэм, жэмышхэм, Iэщыхъуэхэм, бригадирхэм, пщафIэхэм ятеухуахэр щIэх-щIэхыурэ газетым къытехуэрт.
  • Чыланий езэш жыхуэпIэр ищIэртэкъым, гъэмахуэ хъуамэ, колхозхэтхэм ящIыгъуу губгъуэм итт, махуэр уэлбанэми, дыгъэ жьэражьэр уэгум итми емылъытауэ. Къущхьэхъу куэдрэ кIуэрт, Iэщыхъуэхэм я лэжьэкIэр, я псэукIэр зригъэщIэну.Ахэр зыхуэныкъуэхэр къигъэлъагъуэрти, ар зи къалэнхэм икIэщIыпIэкIэ а Iуэхум унафэ тращIыхьырт — апхуэдэ щIыкIэкIи лэжьакIуэ къызэрыгуэкIхэм ядэIэпыкъурт.
  • Чыланий газетым и редколлегием илъэс куэдкIэ хэтащ, тхыгъэхэр егъэфIэкIуэным, журналист ныбжьыщIэхэр я IэщIагъэм хуэгъэсэным и гуащIэ хилъхьэу. Илъэс 50-м нэскIэ Бекъаныр Урысейм и Журналистхэм я зэгухьэныгъэм хэтащ. И лэжьыгъэфIхэм къапэкIуэу абы къыхуагъэфэщащ «ЩIыхьым и дамыгъэ» орденыр, медаль зыбжанэ, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым, КПСС-м и ЦК-м, СССР-м и Министрхэм я Советым, ВЦСПС-м, ВЛКСМ-м и ЦК-м я ЩIыхь тхылъхэр, «КъБАССР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» цIэ лъапIэр къыфIащащ.
  • Лъэпкъ журналистикэм хьэлэлу илъэс куэдкIэ хуэлэжьа нэхъыжьыфIыр 2016 гъэм мэкъуауэгъуэм и 18-м дунейм ехыжащ. ЦIыху гуапэу дунейм тета, лъэужь дахэ къэзыгъэна Бекъан Чыланий ящыгъупщыркъэм ар зыхэта гупми къыщалъхуа и къуажэми.
  • ПЩЫБИЙ СулътIан,
  • УФ-м и Журналистхэм я союзым хэт.