ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Хьэгъэщагъэхэмрэ зэпэщIэувэныгъэхэмкIэ псыхьа зэман

2017-11-04

  • Къэралыр къезыгъэлар цIыху къызэрыгуэкIхэм я лIыгъэрщ
  • Илъэс 400 хуэдиз и пэкIэ Урысейр щытыкIэ хьэлъэм къихутащ. Псори зэхэзэрыхьат: дин Iуэхухэри, политикэри, псэуныгъэ и лъэныкъуэкIэ цIыхухэм я мыарэзыныгъэри. Мыпхуэдэущ ар зэрыщытар.
  •  
  • …Иван Грознэр дунейм щехыжам пащтыхьыгъуэр Iэрыхьащ абы и къуэ Фёдор. Ауэ ар зэфIэкIыншэти, властыр ипэжыпIэкIэ яубыдащ боярхэм. 1598 гъэм ар лIа иужькIэ Рюриковичхэ я лIакъуэр иухащ (Фёдор быныншэт, и къуэш нэхъыщIэ Дмитрий пасэу лIат, къызыхэкIар ямыщIэу). Арати, пащтыхьу хахащ хуабжьу сакъ икIи хьилэшы Годунов Борис.
  • Мис абдеж щIидзащ Зэрыхьзэрий лъэхъэнэм. ЗэкIэлъыкIуэу илъэсищкIэ — 1601 гъэм къыщыщIэдзауэ 1603-м нэсыху гъейуэ щытащ. Гъаблэ шынагъуэм цIыху минищэхэм я гъащIэр ихьащ. ЦIыху мэжэщIалIэхэр бандэу зэхыхьэрт.
  • Ар дыдэм ирихьэлIэу Польшэм къыщыкъуэкIащ Москва щыщ монах гъэпцIакIуэ Отрепьев Григорий, телъыджэ гуэр къэхъуу ямыукIыу къела пащтыхьыкъуэ Дмитрийуэ зызыгъэIуар. Ар даIыгъащ Урысейм и лъэр щIаудыным щIэхъуэпс поляк къулеижьхэм.
  • А къэралым щыщ бзаджащIэ гупышхуэм я гъусэу ДмитрийнэпцIым Урысейм и гъунапкъэр къызэпиупщIащ, Годуновым и политикэмкIэ мыарэзы къалэ куэдым абы зратащ. Зауэм и гуащIэгъуэу, Годунов Борис къытехуэри лIащ. Боярхэр занщIэу епцIыжащ абы и пIэ иува, илъэс 16 зи ныбжь Фёдор, ар традзри, яукIащ, 1606 гъэм яукIащ Москва зыубыда ДмитрийнэпцIри.
  • ИужькIэ пащтыхьыгъуэр Iэрыхьащ бояр зыкъизых Шуйский Василий. АрщхьэкIэ щытыкIэр нэхъри зэIыхьэрт. Ипщэ лъэныкъуэм къыщыхъеящ Болотников Иван зи пашэ мэкъумэшыщIэ зэщIэхъееныгъэр. Москва къиухъуреихьащ Иван Грознэм и къуэ псэууэ къелауэ апхуэдэ дыдэу зызыгъэIуа ДмитрийнэпцI ЕтIуанэм. Ар зи Iэтащхьэ полякхэм къэралыр зэхафыщIэрт. КъыкIэрыхункIэ пIащIэу, ищхъэрэ лъэныкъуэмкIэ Урысейм и щIыналъэм къихьащ шведхэр. 1610 гъэм и гъэмахуэм полякхэм Клушинэ къалэм и деж урысеидзэр къыщыхагъэщIащ.
  • Ар зэрызэхахыу, Шуйскэр трахуащ, Москва щыщ боярхэм тхьэ яIуащ поляк пащтыхьыкъуэ Владислав хуэпэжыну. А илъэсым и фокIадэм Польшэм и дзэхэр Урысейм и къалащхьэм дыхьащ. Властыр ипэжыпIэкIэ яIэщIыхьащ бояр епцIыжакIуэхэу блым — Урысейр къызэрымыкIыжыфыну щытыкIэ къихута хуэдэт.
  •  А зэманым Новгород Ищхъэрэм цIыхухэр щызэщIигъэуIуащ дин лэжьакIуэ Минин Кузьма, пщы Пожарскэм диIыгъам. Абыхэм дзэ къызэрагъэпэщын мурадкIэ ахъшэ зэхуахьэсу щIадзащ. Литературэ тхыгъэхэм къахэщми, урысей тхыдэджхэм къагъэлъагъуэркъым пщы, адыгэхэм къахэкIа Бекович-Черкасский (Къанщауэ) мыбдеж щигъэзэщIа къалэнышхуэр. Зауэ IуэхущIафэ псори зезыгъэкIуар аращ. Уеблэмэ, абы и унафэм щIэту полякхэм къыIэщIагъэкIыжащ Москва и Китай-городыр — бийм и быдапIэ нэхъ лъэщ дыдэр. Ар къыщыхъуар 1612 гъэм щэкIуэгъуэм и 4-рщ. Нобэ дгъэлъапIэ гуфIэгъуэм къежьапIэ хуэхъури аращ. Хуабжьу ди жагъуэщ адыгэлIым къигъэлъэгъуа хахуагъэмрэ зэфIэкIымрэ зыгуэрхэм зэращыгъупщэжар.
  • Хуэм-хуэмурэ хуит къащIыжащ бийм иубыда къалэхэр. ЗэрыпхъуакIуэхэр ирахужьэжащ, гъэру зыкъэзытахэр ямыукIыу яутIыпщыжащ.
  • Къэралыр хуит къэхъуа иужь зэрыхьзэ-рий лъэхъэнэр иухащ. АрщхьэкIэ къэрал зэхэфыщIар зэфIэгъэувэжын хуейт. Пащтыхьу ягъэувынухэр къагъэлъэгъуащ. Гупым щыпашэт лIыгъэшхуэ дыдэ зезыхьа Бекович-Черкасский Дмитрий (Къанщауэ). Ар абы идакъым, урыс лъэпкъым зэрыщымыщыр щхьэусыгъуэ ищIри. Арэзы хъуамэ, Урысейм и тхыдэм нэгъуэщI теплъэ игъуэтынут. 1913 гъэм Земский соборым пащтыхь ищIащ илъэс 16 зи ныбжь Романов Михаил. А лъэпкъым щыщхэм тетыгъуэр яIыгъащ. 1917 гъэм иужьрей пащтыхь Николай ЕтIуанэр трахуху.
  • Зауэм и Iэужьри гугъуу щытащ Урысейм и дежкIэ. 1617 гъэм шведхэм, къыкIэлъыкIуэ илъэсым полякхэм иращIылIа мамыр зэгурыIуэныгъэхэм япкъ иткIэ, япэхэм ялъысащ Фин псы дэжыпIэр къанэ щымыIэу, етIуанэхэм яIэрыхьащ Смоленск пасэрей урыс къалэр.
  • Мис аращ Iуэхухэр къызэрекIуэкIар. Мыбдеж щынэхъыщхьэр езыхэм я Хэкур кърагъэлын папщIэ цIыху къызэрыгуэкIхэр зэрызэкъуэуварщ, мылъкукIэ яку дэлъа зэхуэмыдэныгъэри, зэрызэгурымыIуэхэри лъэныкъуэ ирагъэзу.
  • Псоми я фIэщ хъурт Урысейм зыкъызэриужьыжынур. Апхуэдэуи хъуащ. ЛIэщIыгъуэ ныкъуэ нэхъ дэмыкIыу, Урысейм, Смоленск и мызакъуэу, Киеви зыIэригъэхьэжащ. Аргуэру илъэс щэ ныкъуэ дэкIри, Пётр Езанэм шведхэр Нева и Iуфэхэм Iуихужащ, империем и щыхьэрыщIэ хъуа Санкт-Петербург яухуащ.
  •  
  • Шал  Мухьэмэд.