ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Зыгъэпсэхугъуэ махуэм

2016-11-12

  • ГушыIэ
  • Ар хьэлу къыпхуэнэнщи…
  • Хъуэжэ и шы пэхужьыр щIищIэри, къалэм кIуэну ежьащ. Куэдрэ кIуа, мащIэрэ кIуа, зы псы шэд гуэрым щикIым шыр зыщIэувыIыкIри, етхауэу щIидзащ. «Но-о!» — жиIэри хъуакъым. Аргуэру «но-о!» жиIэри хъуакъым. ЧнутIкIэ фIыуэ иубэрэжьащ, арщхьэкIэ етхауэ фIэкIа шым зигъэхъейртэкъым.
  • — Ей, си шы пэхужь мыгъуэ, ар хьэлу къыпхуэнэнщи, уэри абы утекIуэдэжынщ, итIанэ уигу сыкъэгъэкIыж! – жиIэри, Хъуэжэ и чнутIыжьыр шым жьэхидзэжщ, гури шыри абдеж къыщинэри, езыр лъэсу къалэм кIуащ.
  • КъыщыкIуэжым, Хъуэжэ шыр къызыщинам бгъэдыхьэрэ еплъмэ, шы пэхужьым и къупщхьэм фIэкIа зыри игъуэтыжакъым — ар дыгъужьхэм яшхат. Хъуэжэ шым и къупщхьэм зыхуигъазэри жиIащ:
  • — БжесIатэкъэ а уи хьэлыжьым узэрытекIуэдэжынур!
  • Махуэ Iэлисэхь.
  •  
  • Дахэм блэр  гъуэм къреш
  • Хъыбар
  • Сэри сыщыхьэтIохъущыкъуейкIэ, ХьэтIохъущыкъуей хъыбар гуэрхэри щыстхыжкIэ, си гушыIэ тIэкIуи мыбы хэзгъэхьэкIэ емыкIу хъуну къыщIэкIынкъым.
  • — Щи-и… Дзэ узщ зи гугъу сщIынур. Абы нэхъ гушыIэ зыхэмызэгъэн щыIэ, зэрыжыфIэнури сощIэ, итIани… Дзэ уз къайгъэ сиIэтэкъым сэ. Илъэс хыщIым сыщIигъуами, си зы дзи зэрымыхъеяр си ныбжьэгъухэм ягъэщIагъуэрт, итIани къызэхъуапсэрт, къызэфыгъуэ гуэри къахэкIырт, «уэлэхьи, ар игъащIэкIэ жьы мыхъун…» къысхужаIэу. Пэжу, ар жызыIэр сэ нэхърэ нэхъыщIэми, нэхъыжьыфэ къытеуат, ауэ абы щхьэусыгъуэ иIэт — нэрыгъ хуэ- хъуауэ хьэл Iей хэлът. Ар нэгъуэщI псалъэмакъщ. Сэ зи гугъу сщIынур дзэ уз Iуэхущ.
  • Дзэ узкIи уеджэнкъым си Iуэхум. Си зы дзэщхьэл, гъуанэ хъуати, пщтыри щIыи езэгъыжыртэкъым. АтIэ, перестройкэ, жаIэу къыщIадзэу къыттракъутэжа мы дуней къэлыдам пщтыри щIыIи къыхэмыхуэу хуабэ защIэ дэнэ къипхынт? Дохутырым сыкIуэн хуей хъуащ. Нэгъаби зы дзэщхьэл ку гъуанэ езгъэдыжауэ и пIалъэ сщIэрт сэ мы Iуэхум. Абы щыгъуэ, насып сиIэти, Тхьэ сIуакъым дзэ дохутыр деж афIэкIа сымыкIуэжыну. Ауэ си дзэ ку гъуанэр къыщрахъукIым си нэва-гъуэр зэрыслъагъужар сщыгъупщэжатэкъым, сызэрагъэкIияри сыбзыщIыжат.
  • КIэщIу жыпIэмэ, дзэ егъэхъуэным си щхьэфэцыр игъэтэджырт. Абы ищIыIужкIэ, сэ сыкъызрихьэлIари плъагъуркъэ. СызытрагъэтIысхьа шэнтиуэм и гупэкIэ къитым тес лIышхуэр и дзэр зыхъуэ дохутыр фыз цIыкIум игъэгызырт. Нэгъабэ сагъэлъагъужа си нэвагъуэм хуэдэ иджы абы ирагъэлъагъужу къыщIэкIынут.
  • СыздэдаIуэм зэхызох:
  • — Умыдзыхэ, — жи дохутыр цIыхубз цIыкIум.
  • — Уэ сыбогъалIэ мыгъуэри, си шыпхъу цIыкIу, — мэгурым модрейри.
  • — Илъэс тIощI мэхъу дзэ зэрызугъуэнри, зыри сIэщIэлIакъым, си дэлъхушхуэ.
  • — Ахэм…
  • — Ахэм я дзэри ууейм хуэдэ дыдэу къупщхьэт, зэрызугъуэнари мы бру дыдэрщ, — жери цIыхубз цIыкIум IэщIэлъ кIапсэ кIапэр лIышхуэм хуегъэпIий.
  • — Сэ мыгъуэ…
  • — Уэ мыгъуэ улIыдзыхэшхуэщи аращ, — ар жиIэурэ, мыдэкIэ къыщысхэм нащхьэ къахуищIу пыгуфIыкIри, цIыхубз цIыкIум лIышхуэр игъэгызу щIидзэжащ.
  • Сэри, «япэщIыкIэ тIэкIу сепэщэщынщи, итIанэ дзэ ку гъуанэр здыжынщ», жиIэу сызытригъэтIысхьа шэнтиуэм зизудыгъуащ, си чэзур къыщысынум си щхьэфэцыр хуэтэджу.
  • Гызыным зэ тегъуэхъухьыжа лIышхуэм, и дзэр тэмэм дыдэу ядыжауэ къыщытэджыжым, зэрыдзыхар хигъэгъуэщэж щIыкIэу жиIащ:
  • — Си нэвагъуэ мыгъуэр сыбгъэлъагъужаи, си шыпхъу цIыкIу.
  • — КхъыIэ, гуфIэ, вагъуэбэ уэдмыгъэлъагъуу нэвагъуэкIэ узэрызэфIэкIам щхьэкIэ.
  • — Уи лIым нышэдибэ укъигъэгубжьа мыгъуэмэ, сэ сыт си лажьэ? — жи зигу къызэрыгъуэтыжа лIышхуэм.
  • — Ей, фэ лIы дзыхэжьхэри!.. Зэзакъуэ нэхъ мыхъуми, лъхуапIэ унэм фашамэ, итIанэ дыкъэфщIэнт, — жиIэри дохутыр цIыхубз гушыIэрей цIыкIур адрей пэшым щIэлъэдэжащ. ЛIышхуэм, мыбы нэгъуэщI зыгуэри зэхызимыгъэх щIыкIэ, жиIагъэнщ, и напэр иубыдыжри и щхьэр щIихыжащ.
  • «Мо лIышхуэр мо цIыхубз цIыкIум апхуэдизу щигъэгызакIэ, сэ икIи сылIышхуэкъым, мы къысщхьэщыт фызышхуэм дауэ сыкъелыну пIэрэ? Сэра хъунщ иджы вагъуэбэр зрагъэлъагъунур», — жысIэу сыздэгузавэм, си щхьэм гурыфIыгъуэ тIэкIу къищхьэрыуащ. Езым сыкъимыцIыхужми, мы дохутыр цIыхубз хэкIуэтар сэ сцIыхурт. Ар ди къуажэ нысэт. Къыщашэм и унэишэ къепхъыхым ахъшэ IэмыщIэ къыщысщыпат, и IурыцIэлъыр яфIэзыхьа зауэ нэужь щIалэ цIыкIум сахэтат. Зауэм орденыбгъэу къикIыжа Назирт ар къэзышар. ХьэгъуэлIыгъуэм щыжаIа нэгъунэ сигу къэкIыжащ: «Назир и дзэ мыузым иригъэIэзэурэ, хъыджэбз тхьэIухуд къишащ…» Иужьым къыджьэдэнэжауэ щIалэ цIыкIухэм зэпэддзыжу жытIэу щытащ: «Дзэ мыузым иригъэIэзэурэ…»
  • Пэж дыдэу, апхуэдэут ХьэтIохъущыкъуей Ипщэ щыщ лейтенант щIалэм ХьэтIохъущыкъуей Ищхъэрэм щыщ дзэ дохутыр хъыджэбз дахэр къызэришар.
  • — Си дзэр мэуз, — жиIэри Назир зэхъуэпса хъыджэбз дахэм хуэкIуащ.
  • Шэнтиуэм иригъэтIысхьэри, щIалэм и жьэ кIуэцIыр хъыджэбзым зэпиплъыхьащ:
  • — Тхьэ, уи дзэхэм лажьэ яIэу сымылъагъу, дэтхэнэра узыр, щIалэ?
  • — Сигуращ узыр.
  • — АтIэ гу узым еIэзэ дохутырым деж кIуэ. Си деж щхьэ укъэкIуа?
  • — Сэ уэращ сэбэп къысхуэхъунур.
  • — Ар дауэ? Уигу узу къыщIэкIынкъым уэ.
  • — Мэуз. ЩIэузри, сэ сыкъанэу нэгъуэщIым уишэмэ, жери аращ…
  • Илъэс щэ ныкъуэ ипэкIэ екIуэкIа хьэгъуэлIыгъуэр, зейхэм ящыгъупщэжар сигу къэзыгъэкIыжа дохутыр фыз хэкIуэтам си дзэм епэщэщын еухри, дыжыным зыхуигъэхьэзырурэ жиIащ:
  • — АтIэ, уэри укIиину нетIрей лIы дзыхэшхуэм хуэдэу?
  • — Сэ сынэхъ цIыкIущи, нэхъ цIыкIуу сыкIиинщ.
  • — Сыту хъуми, укIиинущ, жоIэ?
  • — Хьэуэ. ХьэтIохъущыкъуей кIийуэ плъэгъуа уэ?!
  • — Сэ слъэгъуа ХьэтIохъущыкъуейр кIийртэкъым, — жиIэри иджыри къэс дохутыр къызэрыгуэкIыу къысхущыта цIыхубзыр къысхуэгуфIащ.
  • Си щхьэкIэ сыкъимыцIыхужми, си цIэкIэ сыкъищIэу къызжиIащи, си гур согъэфI. Ауэ, итIани, си гум щIыIэ-щIыIэу илъщ, мыбы сыкъыщIыхьэным сыпэплъэу сыздэщысым лIы гуэрым жиIар: «Нэхъыбэрэ лэжьакIэ пщIэнукъым дзэ дохутырым и Iуэхур. Iэзэм и мызакъуэу, гущIэгъунши мэхъу. УзэримыгъэлIэнур ящIэри, мо фэжьIужь хуэхъужахэр къыпщысхьыркъым. ИтIанэ, плани ятелъщи, мыпIащIэу хъуркъым…» Арат сэри кIииным хуэхьэзыру мыбы сыкъыщIыщIыхьар…
  • Сытми, си жьэ зэтешам гъущIыпэ жанымкIэ лъэкIыху дэтIыхьауэ, иджы убруун щIэзыдзэну си дохутырыр нэхъ щабэ къызэрыхъуам сыкъегъэгушхуэри, псоми зэхахыу жызоIэ:
  • — Мы ди ХьэтIохъущыкъуей нысэ дохутырым куэд щIауэ фыдолажьэ, ауэ фэ фщIэуэ пIэрэ зауэ нэужь зэманым абы нэхъ хъыджэбз дахэ, езыр икIи дзэ дохутыру, Къэбэрдей псом зэримысар? Я дзэ мыузым ирагъэIэзэну щIалэхэр къыхуэкIуэрт. АтIэ, зэвгъащIэ, ар къэзышэфауэ щытари ХьэтIохъущыкъуей щIалэщ.
  • Си дзэ дохутырым и IитIыр и напэм Iуилъхьащ. Абы къыдэплъ и нитIыр къигуфIыкIыу къысхуеплъыхырт. Уэсу къетхъуха абы и щхьэцымрэ зауэ нэужь нысащIэ дахэм и щхьэц ухуэна фIыцIэмрэ яку дэлъ илъэс тхущI гъуэгуанэр зыхуэдэ псор сэ дэнэ щысщIэн. Ауэ нетIрей лIышхуэр зыгъэкIия дохутыр цIыхубз цIыкIум жиIари мащIэкъым:
  • — Мис апхуэдэ щытхъу къыпхужаIэри аращ уэ, жьы ухъуами, умытIысыжу дэ нэхърэ нэхъыфIу ущIэлэжьэфыр. Си Iуэхут нетIрей лIышхуэри кIийтэмэ, апхуэдэу къысщытхъуамэ.
  • Зи гуфIэ нэпсыр къытелъэда дохутыр цIыхубз хэкIуэтам си дзэ ку гъуанэр куэдрэ кърихъукIащ а махуэм. Мыузами е узу зысшыIами, сщIэркъым. Ауэ сыкIиякъым, уеблэмэ сыщэIуакъым. Дахэм блэр гъуэм къреш, щIыжаIэжари, дауи, апхуэдэ зыгуэрщ.
  • Къэрмокъуэ Мухьэмэд.
  • Псалъэжьхэр
  • ХьэщIэм  насып къыдокIуэ
  • Зы лIым щэ укъигъапцIэмэ, уделэщ, зы мащэм щэ уихуэмэ, унэфщ.
  • Гур здэплъэм уи Iэр лъоIэс.
  • Гурэ гурэ лъагъуэ зэхуаIэщ.
  • ХьэщIэм насып къыдокIуэ.
  • УщIалэмэ, щIалэ хуэдэу щыт, удадэмэ, дадэ хуэдэу щыт.
  • Гугъэр адэ щIэиныфIщ.
  • Псыр псэхэлъхьэжщ.
  • ГуфIэгъуэрэ гуIэгъуэрэ зимыIэн щыIэкъым.
  • ЦIыхухэр нэгукIэ зэрызэмыщхьым хуэдэу, ягукIи зэщхькъым.
  • Насыпыншэ щыIэми, гугъэншэ щыIэкъым.
  •  
  • Зы уэрэдым и хъыбар
  • Уи цIэр Мадинэ, хьэмэ Маринэ?
  • УсакIуэ Гъубжокъуэ Лиуан ящыщщ зи къалэмыпэм усэ купщIафIэ куэд къыщIэкIахэм. Дауи, абыхэм гу лъамытэу къэнакъым ди композиторхэми.
  • Нобэ зи гугъу тщIыну уэрэдым и псалъэр 1962 гъэм Гъубжокъуэм итхащ. Усэм макъамэ щIилъхьащ композитор Къардэн Хьэсэн.
  • Уэрэдым и хъыбарыр зэзгъэщIэну сэ зыхуэзгъэзащ Лиуан и щхьэгъусэ Гъубжокъуэ Ритэ.
  • — Мы уэрэдыр щатхам сэ Лиуан гъусэ сыхуэхъуну си пщIыхьэпIи къыхэхуэртэкъым, — жиIащ Ритэ.
  • Уэрэдыр япэу зыгъэзэщIар КIуж Борисщ. Абы ар гум дыхьэу зэрыжиIарагъэнщ дзапэ уэрэду цIыхубэм къащIыхуэнари.
  • КIУНТIЫЩ — ХЬЭПЦIЭ Аннэ.
  •  
  • Зи ныбжьэгъу пэжыр зыфIэкIуэдауэ,
  • Сэ къуажи къали къызощ.
  • Махуэл симыIэу укъызолъыхъуэ,
  • Сыщыпхуэзэнур дапщэщ?
  •  
  • Ежьу:
  •  
  • Хэтхэ узипхъур,
  • Хэт узишыпхъур,
  • Сэ си насып зыхэлъ?
  • Уи цIэр Мадинэ,
  • Хьэмэ Маринэ?
  • Зэ закъуэ уэ къысхукъуэплъ.
  •  
  • НэкIукIэ зэкIужрэ хьэлкIэ гущыкIыу
  • Тетщ хъыджэбз Iэджэ дунейм,
  • Ахэм ящыщу укъыщIэкIыну,
  • Си тIасэ, сэ сыхуэмей.
  •  
  •       Ежьу
  •  
  • Уэ укъэзгъуэтмэ, гъэмахуэ розэу
  • Мы си гум зызэIуихынщ,
  • ИгъащIэ псокIэ сыарэзыуэ
  • Гум и IункIыбзэр уэстынщ.
  •  
  • Ежьу
  •  
  • Уи гум сэр папщIэ илъу зы хъуаскIэ
  • Уэ зыкъэзгъащIэ къудей,
  • Сыарэзыщ сэ зэхэдублэнкIэ
  • Ди хьэгъуэлIыгъуэр пщэдей.
  •  
  • Жыжьэ-гъунэгъу
  • «Адыгэ псалъэ», «Советская молодёжь» газетхэм я тхьэмадэхэу ХьэфIыцIэ Мухьэмэдрэ Къардэн Мухьэмэдрэ Черкесск къалэм щаIущIащ уэрэджыIакIуэ-уэрэдус цIэрыIуэ Щауэ Тимур. 2005 гъэ.

  • Лъэпкъ шхыныгъуэхэр
  • Щэ чыржын
  • Нартыху хужь хьэжыгъэр тепщэчышхуэм иракIутэ, абы шыгъу тIэкIу зыхэлъ псывэ хакIэурэ бэлагъкIэ япщ. Бахъэ пщтырыр ягъакIуэ. Абы гуэдз хьэжыгъэ ираудурэ хупцIынэр япщ, и щхьэр трапIэри, IэфI къыщIыхьэн щхьэкIэ сыхьэти 8 — 10-кIэ щIыIапIэм ягъэув. Хьэзыр хъуа хупцIынэм щэ гъэвэжахуэ ущэба хакIутэри, фIыуэ хапщэж. А хупцIынэм къыхахыурэ чыржын яупIэпI, и Iувагъыр см 3 — 3,5-рэ, и хьэлъагъыр г 180 — 200 хуэдиз хъууэрэ. ХупцIынэр къыщыгуахкIэ Iэхэр псы щIыIэм хащIэ.
  • Апхуэдэурэ щIа чыржынхэр тхъу е кIапэ дагъэ зыщыхуа тебэм иралъхьэ зэлъэмыIэсыщэурэ, и щхьэр трапIэжри, жьэгукIэ е хьэкулъэкIэ ягъажьэ, тхъуэплъ дахэ хъуху. Чыржын жьам дагъэ къыщIэжу, мэ дахэ къыхихыу, щабэу щытын хуейщ. Iэнэм пщтыру трагъэувэ. Шэ хуабэ гъусэ хуащI. Хуабжьу ерыскъы къэуатщ, зи тхьэмбыл узхэм я дежкIи сэбэпщ.
  • Халъхьэхэр (цIыхуищ Iыхьэ):
  • Нартыху хьэжыгъэу — г 300
  • Гуэдз хьэжыгъэу — г 40
  • Псывэу — г 500
  • КIапэ жьахуэу — г 150-рэ
  • Тхъууэ е кIапэ дагъэу — г 30
  • Шыгъуу — узыхуейм хуэдиз
  •  
  • ШэкIэ щIэгъэва хугу IэфI
  • Хугур зэхадзри, псы хуабэкIэ ялъэс, псы къэкъуалъэм хакIутэ, шыгъу тIэкIу хадзэри, зэIащIэурэ, тхъурымбэр къытрахыурэ ныкъуэвэ ящI, шэ гъэпщта щIакIэри, мафIэ щабэм тету зэзэмызэ зэIащIэурэ хьэзыр хъуху, ягъавэ. Къытрахыжри, и щхьэр тепIауэ дакъикъитху-хыкIэ щагъэт. ТхъуцIынэрэ фошыгъурэ хэлъу Iэнэм трагъэувэ. ЩIакхъуэ е лэкъум и гъусэу пщтыру яшх.
  • Халъхьэхэр (цIыхуищ Iыхьэ):
  • Хугуу — г 250-рэ
  • Псыуэ — г 125-рэ
  • Шэуэ — г 500
  • ТхъуцIынэу — г 25-рэ
  • Фошыгъуу — г 15
  • Шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
  • «Адыгэ шхыныгъуэхэр» тхылъым къитхыжащ.
  •  
  • Псалъэзэблэдз
  • ЕкIуэкIыу:5. ХьэкIэкхъуэкIэ шынагъуэ. 7. Блэ … аркъэным щощтэ. 8. Гъатхэр къызэрихьэу жыгхэм … иратащ. 9. Щхьэгъубжэм Iуалъхьэ щэкI. 10. Къэбэрдей-Балъкъэрым и цIыхубэ художник. 11. Жыжьэр гъунэгъуу уэзыгъэлъагъу. 12. Шы къэпщIэнтIам къыщхьэщих бахъэ. 14. Махъсымэм щIэтIысыкIар. 15. … вы бжьакъуэм къокI. 16. Егъэлеяуэ пшэр, зэпэхъурей. 17. Члисэм фIэлъ уэзджынэшхуэ. 21. Удзым къыпокIэ: хъуа нэужь хъурей-гъуэплъыфэщ. ЦIыхум яшх. 22. Хьэм, нэгъуэщI псэущхьэхэм я щIыфэм хищIэ хьэпIацIэ. 25. Джэгум хэт щIалэм … хуищIащ игу ирихьа хъыджэбзым. 27. АбыкIэ бдзэжьей къаубыд. 28. Уафэм къех мыл тыкъыр цIыкIу. 29. Зиусхьэн лъэпкъ. 30. УнафэщIым и … къызигъэзри, къулыкъукIэ сыдригъэкIуэтеящ. 31. ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей къэрал театрым и джэгуакIуэ пажэ, Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артисткэ. 33. ХеящIэ, ефэндыхэм я нэхъыжь. 35. Фадэ гуащIэ. 37. Зи Iуэ ит нэхърэ — зи … ит. 38. Зи нэхэм фIыуэ ямылъагъу. 39. Макъ цIу зыгъэIу, пкIэ-лъэуэ къэзыкIухь псэущхьэ цIыкIу.
  • Къехыу:1. Школым щадж предмет. 2. Совет Союзым и ЛIыхъужь Иуан … 3. Уэс зэратхъу. 4. ХэкIуэтауэ ящI нэмэз. 6. Нарт лIыхъужь. I3. Пхъэщхьэмыщхьэ плъыжь цIыкIу къызыпыкIэ жыг. 14. ГъэшхэкI. 17. Уи … еплъи, уи лъэр укъуэдий. 18. Пасэрей Iэщэ. 19. Мэ дахэ къызыхих ткIуаткIуэ. 20. Гу кIуэм … къыкIэреуд. 23. Жэщ-махуэм и зы Iыхьэ. 24. ХадэхэкI. 26. Пшынауэ цIэрыIуэ, гъэсакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щIыхь зиIэ и артист. 31. Къыкъуэууэрэ къепщэ жьы. 32. МафIэр ину дэлыдеймэ, къыпех. 34. Осетинхэр къызытехъукIа лъэпкъ. 36. Джэдкъазым ятет цы щабэ.
  • Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
  •  
  • ЩэкIуэгъуэм и 4-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
  • ЕкIуэкIыу: 7. КIэрахъуэ. 8. Шордакъ. 10. Дурэш. 12. Джей. 13. ЩIэр. 15. Ныш. 17. Щхьэпс. 18. Хьет. 21. Уз. 22. Дыхьэгъ. 23. Тхъу. 26. Ибэ. 27. Хьэзаб. 29. Сом. 30. НэфI. 32. ЦIэр. 33. УнэIут. 36. Енисей. 38. Къамышы.
  • Къехыу:1. АкIэ. 2. Аргъуей. 3. Пхъу. 4. Бо. 5. АдрыщI. 6. Пкъы. 9. УриIуэхутхьэбзащIэщ. 10. Даущ. 11. Шыпс. 12. Джанэ. 14. Ротэ. 16. Шыбзыхъуэ. 18. Хьэнтхъупс. 19. Гъудэ. 20. Ягъэ. 24. Къиин. 25. Умар. 27. Хьэлу. 28. Бинт. 31. ФIарий. 32. ЦIывыр. 34. Бел. 35. Шыд. 37. Егъу. 38. Акъ.