ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Дуней псом пщIэ щиIэщ

2016-09-03

  • Куэд зи фэм дэкIа ди щIыналъэм и цIыхухэм илъэс 95-рэ и пэкIэ я хъуэпсапIэр къайхъулIащ. Абыхэм ягъуэтащ лIэщIы­гъуэ куэдкIэ я нэ къызыхуикIар — япэ дыдэу адыгэ­хэмрэ балъкъэрхэмрэ я лъахэм къэралы­гъуэ теплъэ игъуэтащ.
  •  
  • Большевикхэм ягъэзэщIащ къы­зэрагъэгугъар: лъэпкъ псоми щхьэхуэу щытынымкIэ, тхыбзэ яIэнымкIэ лъабжьэхэр зэтрау­хуащ. Псори хъарзынэ хуэ­дэт, арщхьэкIэ иджыри лъэпощхьэпо, зэфIэмыхьэныгъэ куэд Iуэхум хэлът. Ар къызыхэкIри гурыIуэгъуэт: щIэ псоми тыншу зэи гъуэгу ягъуэтыркъым. Апхуэдэуи ­хъуащ. Октябрь революцэр текIуа иужь къэбэрдейхэмрэ балъкъэрхэмрэ хагъэ­хьащ Бгырыс Автоном Совет Социалист Республикэм. АрщхьэкIэ а зэгухьэныгъэр емыгупсысауэ къызэрагъэпэщауэ къы­щIэкIащ. Ар иужькIэщ къащыгурыIуэжар. Псалъэм и хьэтыркIэ, парт, къэрал лэжьакIуэ цIэрыIуэ Микоян Анастас и гукъэкIыжхэм къыщегъэлъагъуэ къэбэрдейхэмрэ балъкъэрхэмрэ а зэгухьэныгъэм зэрыхагъэхьар къезэгъыу зэрыщымытар: «А зэгухьэныгъэм хэт лъэпкъхэр мус­лъымэн диным фIэкIа зыми зэпищIэртэкъым, ахэр экономикэкIи, псэуныгъэм ехьэлIа нэ­гъуэщI псомкIи щхьэхуэт. Хэбгъэзыхьмэ, къэбэр­дейхэмрэ балъкъэрхэмрэ здэкIуэр Владикавказтэкъым, атIэ Псыхуабэ бэзэрырт».
  • Псом япэу къэбэрдейхэм щIадзащ а зэгухьэныгъэм къыхэкIыным теухуа бэнэныгъэм. Ар абыхэм тыншу къайхъулIакъым. Уеблэмэ я щIыналъэм щыщ Iыхьэхэри яфIэкIуэдащ, ауэ, итIани, я мурадыр зрагъэхъулIащ: 1921 гъэм фокIадэм и 1-м Къэбэрдей автоном областыр къызэрагъэпэщащ. Куэд дэмыкIыу 1922 гъэм и мазаем балъкъэрхэми яхузэфIэкIащ Бгырыс Республикэм къыхэкIыжын. Арати, игъащIэм зэгъусэу къызэдэгъуэгурыкIуэ лъэп­къитIыр зэрыу­быдыжащ, Къэбэрдей-­Балъкъэр автоном область зэтраухуэри. Мис абдеж щIидзащ ди лъахэм лъэщу    зиу­жьу.
  • Къалмыкъ БетIал зи пашэ ди лъахэм пIалъэ кIэщIым IэнатIэшхуэхэр щызэфIагъэуващ. Ди деж щаухуащ Кавказ Ищхъэрэ псом щынэхъ ин лъэщапIэхэр. Абыхэм нэхъапэм куэдрэ дытепсэлъыхьащи, кIыхь зедгъэ­щIынкъым, ауэ къэдгъэлъэгъуэнщ псэукIэщIэ ухуэным къыщахьа ехъулIэныгъэхэм къыхэкIыу СССР-м щы­япэхэм ящыщу ди областым дамыгъэ нэхъыщхьэр — Ленин орденыр — къызэрыхуа­гъэфэщар. Бгырыс АССР-м къыдыхэтахэр апхуэдэ щIыхьым пэплъэн хуей хъуащ илъэс куэдкIэ. Ди лъахэм къыпхуэ­мыцIыхужыну пIалъэ кIэщIым зихъуэжащ. Ауэ ар япэ лъэбакъуэт. Ди къэралыгъуэр нэхъри быдэ, псыхьа хъуащ, 1936 гъэм ­КъБАО-р Къэбэрдей-Балъкъэр Автоном Совет Социалист Республикэу зэрахъуэкIа иужь. КъыкIэ­лъыкIуэ илъэсым екIуэкIа хэхыныгъэхэм ­   ди цIыхухэм зэдэарэзыуэ Iэ щаIэтри, ­КъБАССР-м и Конституцэр къащтащ, Совет Нэхъыщхьэ хахащ. Иджы ди республикэм Правительстви, суд IэнатIи иIэт. КIэщIу жыпIэмэ, мы зэманым дунейм и дэтхэнэ къэралри зезыхьэ IэнатIэхэр. Мамыр ухуэныгъэр къызэпиудащ Хэку зауэшхуэм. Абы ди лъахэм хэщIыныгъэу къыхуихьар пхужымыIэн хуэдизщ, гуауэу къытхуихьам и гугъу умыщIыххи. АрщхьэкIэ зэхэ­къутэныгъэ псори псынщIэ дыдэу зэфIагъэувэжри, ди цIыхухэр псэемыблэж лэжьыгъэм (мыбдежым мы псалъэхэм егъэлеиныгъэ гуэри щыхэлъкъым) пэры­хьэжащ. ЕхъулIэныгъэхэр апхуэдизу белджылыти, 1957 гъэм КъБАССР-м етIуанэу къыхуагъэфэщащ къэралым и дамыгъэ нэхъыщхьэр — Ленин орденыр. Совет лъэхъэнэм и сыт хуэдэ зэманми ди республикэм ехъулIэныгъэхэр иIащ, адрейхэм къахэжаныкIыу, ефIэкIыу. Нэхъапэм щIэны­гъэншэу къэгъуэгурыкIуа ди лъэпкъхэм тхыбзэ ягъуэта иужь, дэ диIэ хъуащ еджагъэшхуэ, тхакIуэ, щэнхабзэм и лэжьакIуэ цIэрыIуэхэр. Абыхэм пхаша лъагъуэм иджы ирокIуэ къытщIэхъуэ щIэблэр.
  • СССР-р лъэлъэжа иужь, абы хэта щIыналъэ псоми яхуэдэу, ди республикэри ­гугъуехь инхэм хэхуащ. Ауэ зи ­гуащIэмрэ лIыгъэкIэ цIэрыIуэ къэбэрдейхэмрэ ­балъкъэрхэмрэ абыхэми къахэкIыфащ, псэукIэщIэм зрагъэзэгъащ. Иджы ди республикэр экономикэ и лъэныкъуэкIэ Урысейм и адрей щIыналъэхэм я мыза­къуэу, нэгъуэщI къэралхэми япыщIащ. Псалъэм и хьэтыркIэ, ди лъахэм къокIуэ, зэгурыIуэныгъэхэр къращIылIэ Китайм, Италием, нэ­гъуэщIхэми я компаниешхуэхэм я лIыкIуэхэр. Ди лъэпкъыр зэрыузыншэм щыхьэт тохъуэ ди щIалэхэм дуней псом къыщахь спорт ехъулIэныгъэхэр. Иджы дыдэ дэ дригушхуэу ар ди нэгу щIэкIащ.
  • А псори ди къэкIуэнур фIыуэ зэрыщытынум и нэщэнэщ.
  •  
  • ШАЛ  Мухьэмэд,
  • КъБР-м  щIыхь  зиIэ  и  журналист.