ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Зэхуэдэныгъэр и лъабжьэу

2013-08-08

  • Иджырей дунейм къэралхэм я гъунапкъэхэр зытещIыхьар цIыхухэр зэкIэлъыкIуэным икIи хъыбархэмкIэ зэхъуэжэным я закъуэкъым. Къэбэрдей-Балъкъэрым къигъэ­лъэгъуащ кавказ республикэ мыиныр къэралышхуэ дыдэхэми зэрадэлэжьэфынур. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, зэхуэдэныгъэр и лъабжьэу.
  •  
  • Лъэныкъуэхэм я фейдэ зыхэлъ
  •  
  • КъБР-м и Iэтащхьэ Къанокъуэ Арсен жеIэ республикэм щыпсэухэм Урысейми нэгъуэщI къэралхэми щагъэхьэзыра хьэпшып нэхъыфIхэ­ри щащIэ Iуэхутхьэбзэхэри хуиту къалъэIэсын хуейуэ.
  • Республикэм и унафэщIхэм псом япэу зызрагъэужьыр егъэджэныгъэмрэ щэнхабзэмрэ я IэнатIэхэм щызэдэлэжьэным хуэгъэза унэтIыны­гъэ­хэрщ. ЩIыналъэм туристхэр къыдихьэхынымкIэ щыIэ Iэмалхэри къагъэсэбэпын ­хуейщ: Къэбэрдей-Балъкъэрыр Iуащхьэмахуэ и лъапэм деж щысщ. Ар и дахагъ­кIэ дуней псом щыцIэрыIуэщ.
  • Республикэр УФ-м и щIы­налъэхэми нэгъуэщI къэралхэми быдэу ядолажьэ. Москва, Санкт-Петербург къалэхэр, Тэтэрыр, Красноярск крайр, нэгъуэщIхэри хэту, Урысейм и щIыпIэ 23-м ира­щIы­лIа зэгу­рыIуэныгъэхэм тету сату, экономикэ зэпы­щIэ­ныгъэхэм заужь. 2012 гъэм ахэр сом мелард 1,7-м нэсащ. Республикэм сатур щыпхызыгъэкI и IуэхущIа­­пIэхэр щIыналъэ 23-м ящыщу дэтхэнэми щыIэщ.
  •  
  • НэхъыфIхэр хъумэн
  •  
  • ЩIыналъэм дунейпсо утыкум щыпхигъэкI политикэр къанэ щымыIэу зытещIыхьар УФ-м зыуэ щыт и къэрал щIыб политикэрщ. ХъыбархэмкIэ зэхъуэжэным, тхылъхэр зэгъэкIуным, делегацэхэр нэ­гъуэщI къэралхэм гъэкIуэным, нэгъуэщI Iуэху куэдхэм­кIи республикэр куууэ долажьэ Хамэ къэрал IуэхухэмкIэ министерствэм.
  • Иужь илъэсхэм мыхьэнэшхуэ зиIэ унэтIыныгъэ мэхъу СНГ-м хыхьэ къэралхэм ядэлэжьэныр. Дэ Совет Союзым и ужькIэ къэунэхуа къэралхэм я деж урысыбзэм щигъэзащIэ къалэным и мызакъуэу, зэб­лэ­­кIыгъуэ зэманым ди экономикэхэр зэхуэдэ гугъуехьхэм зэрыхэхуами дызэкъуегъэувэ.
  • СССР-м и дэнэ щIыпIи нэ­хъапэм къыщыпщэхуфыну щыта хьэпшыпхэм ящыщ языныкъуэхэр иджы щагъэхьэзырыр Урысейм и щIыбкIэщ. СНГ-м и къэралхэм сэбэп пылъу ядэлэжьэн папщIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым хузэ­фIэкI къигъанэркъым. Делегацэхэр зэкIэлъокIуэ, абыхэм яубзыху езыхэм я фейдэ зыхэлъ унэтIыныгъэхэр.
  •  
  • Уэ дэнэ ущымыIами
  •  
  • НэгъуэщI къэралхэм ядри­гъэкIуэкI лэжьыгъэм увы­пIэшхуэ щаубыд абыхэм щыIэ диаспорэхэм яхуиIэ пыщIэ­ныгъэхэм. Къэбэрдей-Балъкъэрыр хэтщ езым и хэкуэгъу­хэм дунейм и щIыпIэ псоми щрагъэкIуэкI зэIущIэхэм. Апхуэдэ зэIущIэхэр республикэми щокIуэкI. Иджы я адэжь хэкум, КъБР-м, къэзыгъэзэжахэр мащIэкъым, илъэс куэд­кIэ нэгъуэщI къэралхэм щыпсэуауэ. Республикэр хьэзырщ КъБР-м и вузхэм IэщIагъэ щызэзы­гъэгъуэтыну хуей ныбжьыщIэ­хэм ядэIэпыкъуну.
  • «Дэ илъэс къэс республикэм и еджапIэ нэхъыщхьэ нэхъ пажэхэм квотэхэр щахухыдох нэгъуэщI къэралхэм къикIыу къытхуэкIуа ныбжьыщIэхэм, я адэжь щIыналъэм пщIэншэу щIэныгъэ нэхъыщхьэ щызэрагъэгъуэтыфын папщIэ, — жеIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Iэтащхьэм. — Ди вузхэр къэзыухахэм жыджэру зыкъыщагъэлъагъуэ Иорданием, Сирием, Тыркум — ди хэ­куэгъухэм я диаспорэхэр щынэхъ ин къэралхэм я щэнхабзэ, щIэныгъэ, экономикэ, политикэ гъащIэм. Псалъэм и хьэтыркIэ, Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и медицинэ факультетыр къэзыухауэ 11 Иорданием и «Аль Башир» пащтыхь сымаджэщым щолажьэ, инженер 16-м я гуащIэ халъхьэ Сирием и «Касьюн» компанием. Ди еджапIэ нэхъыщхьэхэр къэзыуха куэдым фIыкIэ зыкъыщагъэлъэ­гъуащ США-м, Канадэм, Франджым, Хьэрып Эмират Зэгуэтхэм, Сауд Хьэрыпым. Абыхэм езыхэм я клиникэхэмрэ компаниехэмрэ къызэ­Iуахащ, дзэм къулыкъушхуэхэр щаIыгъщ, щIэныгъэ-егъэджакIуэ лэжьыгъэ жы­джэру ирагъэкIуэкI, политикэ гъащIэм щыхохьэ. А псоми, дауи, Къэбэрдей-Балъ­къэрми Урысей Федерацэми я пщIэр дуней псом и пащхьэм къыщеIэт. АрщхьэкIэ Урысейм и щIыналъэм къинэжахэри мащIэкъым».
  •  
  • Зи хуэдэ щымыIэ
  •  
  • Дунейпсо пщалъэхэм езэгъ турист кластер Iуащхьэмахуэ лъапэ щаухуэну къыхилъхьащ Инджылызым и Flame Group инвестицэ компанием. Бгы лыжэ курортхэр, зыгъэпсэхупIэ-спорт IуэхущIапIэхэр нэсу къызэрагъэпэщынущ Iуэху­тхьэбзэщIапIэхэмкIэ. Ахэр зэпищIэнущ Бахъсэн аузымрэ Клухор щхьэдэхыпIэмрэ зэпрыкI Минводы — Iуащхьэмахуэ — Сыхъум гъуэгу бгъуфIэшхуэм. АэропортыщIэм дунейм и дэтхэнэ щIыпIи къришынурэ бгы лъагэ курортхэм хуей псори къишэфынущ.
  • Шхай-Ты щIыпIэр тенджыз щIыIум нэхърэ метр 1520-кIэ нэхъ лъагэщ. Апхуэдэ лъагагъыр хуабжьу къезэгъыу къа­лъытэ спортым и олимп лIэужьыгъуэхэмкIэ спортсменхэр зэхьэзэхуэхэм хуагъэхьэзырын папщIэ. Инвестпроектым тепщIыхьмэ, абдеж щаухуэну я мурадщ къат 35-уэ зэтет спорт-нэгузыужьыпIэ IуэхущIапIэ. Апхуэдэ иджыри Урысейм щыIэкъым.
  •  
  • Дызэгъусэу, дызэдэIэпыкъуу
  •  
  • Мы гъэм Къэбэрдей-Балъкъэрым щылэжьащ математикэм и щIэныгъэ унэтIыныгъэ нэхъ гугъу дыдэхэм хуэгъэза Япэ Урысей-Индие гъэмахуэ школ. КъБКъУ-м щекIуэкIа а зэIущIэм хэтащ студентхэр, аспирантхэр, IэщIагъэлI ныбжьыщIэхэр. Зэрырагъэджар инджылызыбзэкIэщ. Индием и делегацэм студентибгъурэ профессориблрэ хэтащ. УФ-м и лъэныкъуэкIэ егъэджэныгъэ Iуэхур зэтраухуащ КъБКъУ-м, Москва физико-техникэ институтым я егъэ­джакIуэхэм, РАН-м геофизикэмкIэ и институт нэхъ пажэхэм я IэщIагъэлIхэм. Щрагъаджэм студентхэм къагъэсэбэпащ Къэбэрдей-Балъкъэр университетым и супер компьютеру Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ округым щынэхъ лъэщ дыдэр. Еджэным къыщыдэхуэ зэманым хьэщIэхэм ира­гъэлъэгъуащ Iуащхьэмахуэ лъапэ и щIыпIэ дахэхэр. Къы­кIэлъыкIуэ гъэмахуэ школыр Индием щызэхагъэхьэнущ. Абы хэтынущ КъБР-м и студент 15.
  •  
  • Мэкъумэш IэнатIэ.
  • Италиер пэгъунэгъущ!
  •  
  •    КъБР-м и мэкъумэш IэнатIэм и лэжьэгъу нэхъыщхьэу щыуващ Италиер. Илъэс куэд лъандэрэ лъэныкъуэхэр зэрызэпыщIар хуабжьу сэбэп мэхъу. Теплицэхэм хадэхэкIхэр щыщIэным, иджырей дыдэ технологиехэм тету жыгхэр гъэкIыным теухуа инвестпроект инхэр республикэм щагъэзэщIащ. 2008 гъэм къыщыщIэдзауэ 2012 гъэр къэ­сыху хамэ къэрал IэщIагъэлIхэр жыджэру хэту икIи иджырей IэмалыфIхэр къагъэсэбэпу, республикэм жыг хадэ гектар минитI щыхасащ. Италием къикIа IэщIагъэлIхэм апхуэдэу я мурадщ иджырей зэманым сыт и лъэныкъуэкIи къезэгъ хадэхэкI хъумапIэхэр яухуэну. ХадэхэкIхэмрэ пхъэщхьэ­мыщхьэхэмрэ зэрагъэIэпхъуэ пластик кумбыгъэхэр щащI заводым хуэдэ Урысейм нэгъуэщI иджыри щыIэкъым. Ар лъэ­ны­къуитIыр зэрызэдэлажьэм и Iэужьщ.
  •  
  • Щэнхабзэм щIыналъэхэр зэпещIэ
  •  
  •    Кулиев Къайсын и цIэр зезыхьэ Балъкъэр къэрал драмэ театрыр иджы япэу хэтащ тыркубзэрыпсалъэ лъэпкъхэм я «Зы макъкIэ» къэрал зэхуаку фестивалым. Абы кIуэн папщIэ щIэгъэкъуэн къахуэхъуащ УФ-мрэ Къэбэрдей-Балъ­къэрымрэ щэнхабзэмкIэ я министерствэхэр. Театрым Тыркум и Конье къалэм ишащ Токумаев Жэгъэфар и «Чонай фыз къызэришар» комедиер. Спектаклым роль нэхъыщхьэ­хэр щагъэзэщIащ республикэм и артист цIэрыIуэхэм. Театрым и унафэщI Жангуразов Мэжит фестивалым хэтхэм я пащхьэм къыщыщыпсалъэм къыхигъэщхьэхукIащ театрыр лъэпкъхэм я зэныбжьэгъугъэмрэ зэкъуэтыныгъэмрэ зэрыхуэлэжьэфынур икIи хуэлэжьэни зэрыхуейр.
  •  
  • ЖытIэнщи
  •  
  •    2013 гъэм и япэ кварталым КъБР-м и сатущIэгъу нэ­хъыщхьэу уващ Китайр (ди деж къаша хьэпшып псоми я процент 16,45-р абы хуозэ), Италиер (процент 15,98-рэ), Тыркур (процент 12,64-рэ), СНГ-м и къэралхэм ящыщу Украинэмрэ (процент 38,31-рэ) Азербайджанымрэ (проценти 5,22-рэ). Республикэм нэгъуэщI къэралхэм къыщищэху хьэпшыпхэм щIитым и процент 20-м щIигъур Европэм, США-м, Китайм щагъэхьэзыра промышленнэ машинэхэмрэ Iэмэпсымэхэмрэ яхуозэ.
  •  
  • «Аргументы и факты — Кавказ Ищхъэрэ»
  • 31, 2013 гъэм бадзэуэгъуэм и 31-м.