ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Театрхэм я щIэгъэкъуэн быдэ

2022-04-23

  • Режиссёр пщэрылъ гугъум хуэIэкIуэлъакIуэ, зи лэжьыгъэм фIыуэ хэзыщIыкI IэщIагъэлIт Урысей-Федерацэм, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм гъуазджэхэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, КъБР-м и Къэрал саугъэтым и лауреат, спектакль куэд лъэпкъ театрым и сценэм щызыгъэува, актёрхэм я гъуэгугъэлъагъуэ пажэ, зыдэлэжьахэми гъуазджэм и лэжьакIуэхэми пщIэ зыхуащI Теувэж СулътIан.

  • «Кавказ джэгухэр» фестивалым сыщри-хьэлIат. 2012 гъэ

  • Теувэж СулътIан артистхэм ядолажьэ. 1976 гъэ

  • Ди лъэпкъ театрым и мызакъуэу, зэман зэхуэмыдэхэм ар щыIащ Музыкэ, Урыс театрхэми, зэми режиссёр нэхъыщхьэу, зэми зы спектакль игъэувыну ирагъэблэгъауэ. Къыхэгъэщыпхъэщ УФ-м и цIыхубэ артист Ерчэн Леонидрэ Теувэж СулътIанрэ я гуащIэм зэпэщхьэхуэу я гугъу зэрыпхуэмыщIынур, сыту жыпIэмэ а тIур IэнатIэ зыпэрытахэр зэщхьщ, зэрылэжьа щIыкIэри зэтохуэ, зэблахъуу зэрыщыIам театр- хэм фIы куэд къахуихьащ. Псалъэм и хьэтыркIэ, абыхэм зы спектаклыр урыс театрми адыгэ театрми я утыкухэм зэгъусэу кърахьэрти, цIыхуу Къэбэрдей-Балъкъэрым исым лэжьыгъэр зэуэ зрагъэлъагъуфырт. Теувэж СулътIан мызэ-мытIэу къызжиIащ ар зи фIыщIэр а зэманым КъБР-м щэнхабзэмкIэ и министру лэжьа Ефэнды Джылахъстэну къызэрилъытэр. Абы я Iуэхур ядиIыгъырт, зэфIэкI зэраIэр, я IэщIагъэм зэрыхуэIэижьыр ищIэрти. Иужьрей зэманым, илъэс ипэкIэ, дунейм ехыжыху, Теувэжыр Горький Максим и цIэр зезыхьэ Урыс драмэ театрым и режиссёр нэхъыщхьэу щытащ.
  • Спектаклыр нэхъыбэм гуригъэIуэн, нэхъыбэм егъэлъагъун гуращэм тригъэгушхуэри, Къэбэрдей театрым щигъэува «Эдип»-р урысыбзэкIэ утыку кърихьат Теувэжым. Абы кърита гупсысэмкIэ, арэзы къэзыщIахэмрэ къемыхъулIауэ къыщыхъухэмкIэ сыщеупщIам (премьерэр щыщыIа 2010 гъэм и мэлыжьыхь мазэм) СулътIан къызжиIат:
  • — ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей драмэ театрым «Эдип» спектаклыр щыщызгъэувым си лэжьыгъэр псынщIэ сщищIу егъэлеяуэ къыздэIэпыкъуат пьесэр зи IэдакъэщIэкI тхакIуэшхуэ IутIыж Борис. Спектаклыр Борис и фэеплъу щIэзгъэувари тхыгъэр зэрейм и закъуэкъым, дызэгурыIуэу дызэрызэдэлэжьари абы хэтщ. Къапщтэмэ, а тIум ящыщу нэхъыфI-нэхъ Iейм и гугъу схуэщIынукъым, тIури си гуащIэщи. Еплъахэращ ар къызытехуэр. Ауэ урысыбзэ «Эдип»-м адыгэбзэ спектаклым къыщыдмыгъэлъэгъуа Iуэхугъуэ зыбжанэ хэтлъхьат нобэрей гъащIэм нэхъ къызэрезэгъыным яужь ситу. Япэми етIуанэми сызыхуея, си гум илъа псори щызэзгъэхъулIэфауэ схужыIэнукъым…
  • Узыпэрыхьэ сыт хуэдэ Iуэхуми, пхузэфIэкI псори епхьэлIауэ къыпщыхъуж пэтми, зэман дэкIа иужь ухэплъэжыныр, зэбгъэзэхуэжыныр дунейм щыхабзэщ. ЩIэ, щIэщыгъуэ лъыхъуэ зэпыту псэу цIыхум и гъащIэм егъэлеиIуауэ пIэрэ жыпIэным хуэдизу а хьэлыр хэлъщ. Апхуэдэ цIыхут Теувэж СулътIан. ИщIамкIэ зыхуэарэзыжу, дэщIыгъужын хуейIауэ къимылъытэу тIысыжхэм ар ящыщтэкъым. Абы и щыхьэтщ «зэ анэдэлъхубзэкIэ згъэуващи куэдщ» жиIэу «Эдип»-р IэщIыб зэримыщIар.
  • Теувэж СулътIан Къэбэрдей драмэ театрым япэ дыдэу щигъэуващ IутIыж Борис и «Тыргъэтауэм» къытращIыкIа спектаклыр. Къапщтэмэ, IутIыжым и пьесэ нэхъыбэ дыдэ зыгъэувар СулътIанщ. Абы и щыхьэтщ «Эдип»-р, Теувэжым щригъэджа ГъуазджэхэмкIэ Кавказ Ищхъэрэ къэрал институтым и студентхэм ядигъэува «Хьэцацэ дахэр» (ар театрми щагъэлъэгъуат),
  • IутIыжым Теувэжым теухуа и тхыгъэхэм ящыщ зым щитха гуэр сигу къэкIыжащи, ахэр зэрызэхущытар къызэригъэлъагъуэм къыхэкIыу мыбдежым къыщысхьмэ, си гуапэщ. «Талант зиIэ дэтхэнэри апхуэдэ-къэ, — итхырт Борис. — СулътIан цIыху IэтIэлъатIэкIэ уеджэнкъым, дэшэхыгъуафIэхэм ящыщкъым, и жыIэм уедаIуэурэ, зыдэпщIурэ укIуэмэ, нэхъ узыдэгъуэгурыкIуэфыну режиссёрщ. Апхуэдэ режиссёрымрэ гунэмыс хьэл зиIэ драмытургымрэ зэрыгъэтыншу пхужыIэнукъым. Дэри — аращ: пьесэр ди гуэрэныгуу дыщызэхуэзэ зэзэмызэхэм деж, ди акъыл зэтехуэу, щхьэж и гъунапкъэр ищIэжу нэхъыбэм дызэдэлажьэурэ, режиссурэмрэ драматургиемрэ я бжьыпэхэр щытфIызэрыни мызэ-мытIэу къэхъуащ. ЩIихьауэ репетицэм хэт актёрхэм я дежкIэ, дауи, гуапэкъым зэпэувауэ а зэтехуа-пIэр къэзылъыхъуэ режиссёрымрэ драматургымрэ я зэхуаку къыдэхутэныр. Къаздэхъу СулътIан мыгъуэм апхуэдэхэм деж жиIэрейт: «ФызэгурыIуэ, фызэгурыIуэ, фызэгурыIуэ…» ИкIи сытым дежи дызэгурыIуэжырт, а зытехуапIэри къызэдэдгъуэтырт».
  • Музыкэ театрым и репертуарым илъэс куэд дыдэ хъуауэ хэтщ Теувэжым игъэува «Летучая мышь», «Ханума», «Фиалка Монмартра» спектаклхэр, Теувэж СулътIан и IэдакъэщIэкIщ Айтматов Чингиз, Кайтов СулътIан, Мурат Чапай сымэ я тхыгъэхэм къытращIыкIа «Материнское поле», «Анэм игу», «КъулыкъущIэкъухэр» спектаклхэр. Теувэж СулътIан лъэпкъ театрым хуищIа IуэхуфIхэм, шэч хэмылъу, хэббжэ хъунущ Адыгэ Республикэм и театрым ирагъэблагъэу абы щигъэувауэ щыта спектаклхэр, Нало Заур и «Хьэбалэ и пхъэ гуащэ» новеллэмрэ IутIыж Борис и «Жьэмыгъуэ — Африкэм» пьесэмрэ къытрищIыкIахэр.
  • Теувэж СулътIан и цIыху хэтыкIэр, и Iуэху зехьэкIэр, гумызагъэу и лэжьыгъэм зэрыпэрытыр ар зыцIыхуу щытахэм фIыуэ ящIэ. Апхуэдэу щыт пэтми, сэ нэхъ гъунэгъуу СулътIан къыщысцIыхуа зэманым и гугъу кIэщIу сщIынут. И IуэхущIафэхэм мащIэ-куэдми сыщыгъуазэу екIуэкIми, ДыщэкI КIунэ къыщалъхуа махуэм ирихьэ-лIэу зыгуэр жезгъэIэну Сулъ-тIан деж сыщыпсэлъа 2007 гъэрщ и Iуэху еплъыкIэ къэсщIэну си насып къыщрихьэкIар. Ди зэпсалъэр ткIыбжь сфIэхъу пэтащ а махуэм. «КIунэ и лэжьыгъэм, и цIыху хэтыкIэу щытам теухуауэ упщIэ зыбжанэ уэстыну арат», — щыжысIэм, сыкъэзыгъэуIэбжьа жэуап къызитащ. «Сэ экзамену хъуар стащ, уи упщIэхэм жэуап естын хуейуэ къэслъытэркъым», — жиIащ СулътIан. Нобэр къыздэсым къызгурыIуэркъым, щIэх-щIэхыурэ согупсыс ар къызыхэкIам: зэуэ дзыхь къысхуимыщIауэ арат, зыгуэрым къигъэгубжьат е гушыIа… ИтIанэ жесIащ фIыуэ зэрицIыхуу щытам щхьэкIэ и Iуэху еплъыкIэ, и псалъэ газетым тетмэ си гуапэу зэрыарар. Сытми ифI зыкъришэжри, КIунэ къысхутепсэлъыхьу хуежьащ. ЖиIэнур жиIэри, «мис ахэр птхамэ, зы тхыгъэ кIэщI ирокъу. Апхуэдизу сыкъэзыгъэва Залинэр хэтхэ ящыщ?» — къызэупщIащ ар. ЖесIащ, тхыгъэр хьэзыр хъуа иужь езгъэджэжри (дапщэрэ дызэпсэлъами, а зэращ зэреджэжар, и дзыхьыр къэзлэжьагъэнщ) абдежым щежьащ «ди зэныбжьэгъугъэр». ИужькIэ куэдрэ дызэпсэлъащ, студентхэм ядигъэува спектаклхэм сеплъащ, театритIми утыку къыщрихьа лэжьыгъэхэр слъэгъуащ. А псом тесщIыхьу схужыIэнущ сыткIи къыбдэIэпыкъуну хьэзыр, чэнджэщ щхьэпэхэр къозыхьэлIэфын, зэчий зыбгъэдэлъ, и IэдакъэщIэкIымкIэ адрейхэм къахэщ цIыхуу ар зэрыщытар. Утемызашэу зыгуэрым и лэжьыгъэм уеплъыфынумэ, — абы зи «дамыгъэ» телъыр режиссёр IэщIагъэм къыхуигъэщIа Теувэж СулътIанщ.
  • Нэхъыщхьэр цIыху хэтыкIэ екIу зиIа, гуащIафIэу зи Iуэхум пэрыта IэщIагъэлIыр, и IэдакъэщIэкIхэр цIыхухэм зэращымыгъупщэрщ. Абы и лэжьыгъэхэм ди театрхэм зрагъэужьащ, лъабжьэ быдэ яхуэхъуащ, цIыхубэм гуимыхуж ящыхъуащ.
  • ИСТЭПАН Залинэ.