ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Зи зэфIэкIыр лъагэ еджагъэшхуэ

2022-04-23

  • Ди республикэм и щIэныгъэлI пашэхэм хабжэ КIуэкIуэ Валерэ и цIэр зезыхьэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал мэкъумэш университетым и егъэджакIуэ, абы и профессор, техникэ щIэныгъэхэм я доктор Балъкъэр Руслан Аслъэнбий и къуэр. ЩIэныгъэлIым и къэхутэныгъэ купщIафIэ-хэр я лъабжьэу зэпкъралъхьа техни- кэ лIэужьыгъуэхэм ящыщ куэд хагъэхьащ Мэкъумэш щIэныгъэхэмкIэ Урысей академием (РАСХН) къыдигъэкI «ЖыггъэкI IэнатIэм къыщагъэсэбэп техникэр» каталог цIэрыIуэм. ЗэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ лэжьакIуэ емышыжым а унэтIыныгъэмкIэ иригъэкIуэкI къэхутэныгъэхэр зэрыкупщIафIэм къыхэкIыу, пщIэ инрэ гулъытэ лъагэрэ ноби щагъуэт щIэныгъэм и дунейм. Ахэр къыщагъэсэбэп ди щIыпIэми нэгъуэщI щIыналъэхэми пхъэщхьэмыщхьэ жыг гъэкIыным, жыг хадэхэр зехьэным зи лэжьыгъэр епха мэкъумэш IэнатIэхэм. Еджагъэшхуэм и фIыгъэ куэд хэлъщ а щIэныгъэ унэтIыныгъэм ди лъахэм зэрызыщиужьым, абы щIалэгъуалэр зэрыдихьэхым.
  • ЩIэныгъэлI щыпкъэм и ныбжьыр иджыблагъэ илъэс 70 ирикъуащ. Абы щыщу 40-м щIигъуауэ Балъкъэр Руслан щIэныгъэ-къэхутэныгъэм пэрытщ.

  • Балъкъэр Руслан Бахъсэн щIыналъэм хыхьэ Кыщпэк жылэм 1952 гъэм и мэлыжьыхь мазэм къыщалъхуащ. Абы и адэ Аслъэнбийрэ и анэ Шэризэтрэ (ар Мыдхэ япхъут) зэгурыIуэрэ зэдэIуэжрэ, пщIэрэ нэмысрэ зэрылъ унагъуэ дахэ яухуат. Быних зэдапIащ абыхэм, адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ я гъуэгугъэлъагъуэу, гъащIэм къапигъэтIылъ лъэпощхьэпохэм щымышынэу, щIэныгъэ нэхур я плъапIэу. Хэку зауэшхуэр къэхъея нэужь, коммунист Балъкъэр Аслъэнбий яхэхуащ фрон-тым япэу Iухьахэм. Кавказым къыщыщIэдзауэ Венгрием нэс зауэ гъуэгуанэ хьэлъэр зэпичащ абы, хахуагъэ- рэ лIыгъэрэ хэлъу бий ерум пэщIэту. Мызэ-мытIэу уIэгъэ хъури, госпиталым щIэлъащ. 1946 гъэращ Аслъэнбий щалъхуа щIыналъэм къыщигъэзэжыфар. ТекIуэныгъэ Иныр совет къэралыгъуэм къыхуэхьыным зи къару куэд езыхьэлIа зауэлI хахуэм и бгъэгум щылыдырт «Вагъуэ Плъыжь» орденыр, «Зауэм къыщигъэлъэгъуа зэфIэкIхэм папщIэ», «Кавказыр зэрахъумам папщIэ», зи лъэ зытеува европей къэралхэр хуит къызэращIыжам щхьэкIэ ягъэува, «Германием зэрытекIуам папщIэ» медалхэр, нэгъуэщI дамыгъэ лъапIэхэри. Хэкум къигъэзэжа нэужь, Аслъэнбий и къару псори ирихьэлIащ фашист зэрыпхъуакIуэхэм зэтракъута цIыхубэ хохяйствэр зэтегъэувэжыным.
  • Шэризэти ящыщащ Хэку зауэшхуэм и бэлыхьхэр зышэча адыгэ бзылъхугъэхэм. Бынихым я анэ гумащIэм лъэкI къигъэнакъым бийр ди щIыналъэм щита илъэсхэми. ЩIытIхэм яхэту, фронтым и щIыбагъ къыдэту советыдзэм сэбэп яхуэхъуа цIыху минхэм хуэдэу лэжьащ ар. Шэризэт къыхуагъэфэщащ «Хэку зауэшхуэм и илъэсхэм ирихьэкIа гуащIэдэкI лэжьыгъэ хьэлэлым папщIэ» медалыр.
  • Апхуэдэ нэхъыжьыфIхэр зи гъуэгугъэлъагъуэу щыта Руслан гъащIэр фIыуэ илъагъуу, дунейр фIэхьэлэмэту, щIэныгъэ зэгъэгъуэтыным хуэнэхъуеиншэу къэхъуащ. Курыт школым фIы дыдэу щеджэ щIалэр апхуэдэ дыдэуи хуэжыджэрт жылагъуэ Iуэху-хэм. Жэуаплыныгъэ зыхэзыщIэ комсомолецыр я унэтIакIуэт пионер ныбжьым ит школакIуэхэм, абыхэм сыткIи щапхъэ дахэ яхуэхъуу. Кыщпэк дэт курыт школым щызэхэт комсомол зэгухьэныгъэм и секретару щытащ Балъкъэрыр. ВЛКСМ-р къызэрызэрагъэпэщрэ илъэс 50 щрикъум ирихьэлIэу, комсомолец пашэм къыхуагъэфэ- щауэ щытащ комсомолым и Къэбэрдей-Балъкэр обкомым къыбгъэдэкI щIыхь тхылъ. Зи пашэ зэгухьэныгъэм щызэфIих лэжьыгъэ купщIафIэм къыпэкIуат апхуэдэ гулъытэ лъагэр.
  • Щалъхуа жылэм дэт курыт еджапIэр къиухри, куэд дэмыкIыу Руслан дзэм ираджащ, Хэкум къулыкъу хуищIэну. ИлъэситIкIэ ар щыIащ Германием, абы щыIэ советыдзэ гупым (ГСВГ) и танкыдзэм хэту. Дзэ къулыкъум къыпэрыкIыжа офицер цIэр иIэу, Балъкъэрым 1972 гъэм Хэкум къигъэзэжащ. ЩIэныгъэ зэгъэгъуэтыным зи нэ къыхуикI щIалэщIэм а мурадыр зригъэхъулIащ. А илъэс дыдэм ар щIэтIысхьащ КъБКъУ-м механизацэмкIэ и факультетым.
  • Студент илъэсхэр купщIафIэу ирихьэкIащ Руслан. ФIыуэ зэреджэм къыдэкIуэу, зэрихабзэу, ар а зэманми жыджэру хэтащ республикэм щекIуэкI жылагъуэ гъащIэм. Хабзэхъумэ IэнатIэхэм я IэщIагъэлIхэм я дэIэпы- къуэгъу дружинникыу (а лъэхъэнэм апхуэдэ пщIэ зылъагъэсыр зи дуней тетыкIэкIэ щапхъэ зытрах щIалэгъуалэрат) ар яхэтащ хабзэр къызэпемыгъэудыным кIэлъыплъыну Налшык къыщызэрагъэпэщауэ щыта зэгухьэныгъэм. А жылагъуэ лэжьыгъэр гудзакъэ иIэу зэрызэфIигъэкIым папщIэ, Балъкэрым мызэ-мытIэу къратауэ щытащ къалэ унафэщIхэм къабгъэдэкI фIыщIэ тхылъхэр.
  • Зыхуеджа инженер IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзыгъэгъуэта IэщIагъэлI щIалэм 1978 гъэм лэжьэн щыщIидзащ «Мэкъумэштехникэ» зэгухьэныгъэм Бахъсэн щIыналъэм щи- Iэ къудамэм. ЗэфIэкI лъагэ бгъэдэлъу, и пщэрылъ къалэнхэмкIэ жэуаплыныгъэ лъагэ зыхищIэу гу зылъата Балъкъэрыр къыкIэлъыкIуэ илъэсым ирагъэблэгъащ КъБАССР-м Мэкъумэш техникэмкIэ и къэрал комитетым Тракторхэмрэ автомобилхэмрэ я техникэ щытыкIэм кIэлъыплъынымкIэ и управленэм и инженер нэхъыжьу.
  • Дзыхь къыхуащIа IэнатIэм ехъулIэныгъэхэр щиIэу, зыхэт гупым пщIэ къыщыхуащIу лажьэми, Балъкъэрым и псэр хуеIэрт и IэщIагъэмкIэ бгъэдэлъ щIэныгъэм адэкIи хигъэхъуэну. Ар щIэхъуэпсырт Iуэхур езыгъэфIэкIуэну къэхутэныгъэщIэхэр иригъэкIуэкIыу ахэр техникэ IэмэпсымэщIэхэр щIыным лъабжьэ яхуищIыну. А мурадыр и гъуазэу, Руслан щIэтIысхьащ Москва дэт, мэкъумэш IэнатIэм и инженерхэр щагъэхьэзыр институтым (МИИСП), иджы Москва къэрал мэкъумэш университетым (МКъМУ) и аспирантурэм. Зэреджэм хуэдэурэ, абы заулкIэ щригъэджащ а институтми.
  • 1987 гъэм ирихьэлIэу Балъкъэр Руслан хьэзыр ищIащ илъэс зыбжанэкIэ иригъэкIуэкIа къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр тегъэщIапIэ зыхуищIа и щIэныгъэ лэжьыгъэр. Ар ехъулIэныгъэкIэ МИИСП-м щыпхигъэкIри, Балъкъэрым къыфIащащ техникэ щIэныгъэхэм я кандидат цIэр.
  • Бгъэдэлъ зэфIэкIми щIэныгъэми хэзыгъэхъуа IэщIагъэлI щыпкъэм куэд дэмыкIыу ди республикэм къигъэзэжащ. Жыг гъэкIыным епха техникэр щагъэунэху лабораторэу Къэбэрдей-Балъкъэр щIыналъэ жыггъэкI станцым епхам и унафэщI къалэныр пщэрылъ зыщащIа щIэныгъэлIыр пIалъэ къыхимыгъэкIыу иужь ихьащ гъэунэхуныгъэ, къэхутэныгъэ хьэлэмэтхэр егъэкIуэкIыным. А IэнатIэм зиужьу Кавказ Ищхъэрэм и бгылъэ, бгы жьэгу щIыпIэхэм пхъэщхьэмыщхьэ жыгхэр щыгъэкIынымкIэ щIэныгъэ-къэхутакIуэ институт хъуа нэужьи, Балъкъэр Рус-лан ягъэуващ абы механизацэмкIэ и къудамэм и унафэщIу. 2005 гъэм къыщыщIэдзауэ ар а институтым и щIэныгъэ лэжьакIуэ пашэщ.
  • А илъэс дыдэм щегъэжьауэ нобэр къыздэсым Балъкъэрыр щолажьэ КIуэкIуэ Валерэ и цIэр зезыхьэ КъБКъМУ-м. Ар щытащ механизацэмкIэ факультетым и кафедрэм и унафэщIу. 2007 гъэм къыщыщIэдзауэ кафедрэм и профессорщ, «Мэкъумэшинженерие» егъэджэныгъэ унэтIыныгъэмкIэ щIэныгъэ зэзыгъэгъуэт гупхэм я унафэщIщ.
  • Сыт хуэдэ IэнатIэ пэрытами, Балъкъэрым зэи IэщIыб ищIакъым къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр. 2004 гъэм абы МКъМУ-м ехъулIэныгъэкIэ щыпхигъэкIащ и доктор диссертацэр икIи техникэ щIэныгъэхэм я доктор цIэр къыфIащащ. ЩIэныгъэ дунейм щIэупщIэшхуэ щызыгъуэта а лэжьыгъэм ноби мыхьэнэшхуэ иIэщ жыг гъэкIыным епха техникэм зи IэщIагъэр пыщIахэм я дежкIэ.
  • Студентхэр зэрыригъаджэм къыдэкIуэу, профессор цIэрыIуэм ноби ирегъэкIуэкI щIэныгъэ-къэхутэныгъэ купщIафIэхэр. Балъкъэр Руслан и къалэмыпэм къыпыкIащ щIэныгъэ лэжьыгъэу 180-м нэс. Абыхэм яхэтщ монографие щхьэхуэхэри, патентхэр къызыпэкIуа къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэри, зэреджэ-методикэ чэнджэщхэр зэрыт тхылъ купщIафIэхэри. Еджагъэшхуэм и лэжьыгъэхэм къыщыгъэлъэгъуа Iуэхугъуэхэм ящыщхэр куэдрэ тегъэщIапIэ ящI а унэтIыныгъэм зи зэфIэкIхэр щызыгъэлъагъуэ щIэныгъэлIхэми. Абы и щхьэусыгъуэр нэрылъагъущ: Балъкъэр Руслан иригъэкIуэкI къэхутэныгъэхэм ящыщ дэтхэнэми щIэныгъэ лъабжьэ быдэ яIэщ, методикэ лъагэхэри я тегъэщIапIэщ. Ахэр ятещIыхьащ иджырей инновацэ технологие пэрытхэр лэжьыгъэм къыщыгъэсэбэпыным, щIыгулъымрэ щIыуэпсымрэ зыхъумэ, абыхэм зэран яхуэмыхъу, жыг гъэкIыным елэжь IэщIагъэлIым иригъэкIуэкIыпхъэ Iуэхугъуэхэм ящыщ куэд зэфIэзыхыф техникэ лъэщ хозяйствэхэм яIэным.
  • КъинэмыщIауэ, профессор цIэрыIуэм и лэжьыгъэхэр пщIэ хуащIу хагъэхьащ Тэн Iус Ростов къалэм 2003 гъэм къыщыдэкIа «Урысейм и мэкъумэш хозяйствэм папщIэ агрохимиемрэ техникэмрэ» зэрыгъуазэ къыдэкIыгъуэм. Абыхэм гулъытэшхуэ дапщэщи щагъуэт, щIыхь тхылъхэмрэ медалхэмрэ къыщыхуагъэфащэ «Бжьыхьэ дыщафэ» урысейпсо мэкъумэш гъэлъэгъуэныгъэм, «Агроуниверсал» дунейпсо мэкъумэш зэхыхьэхэм. Езы еджагъэшхуэм и цIэр иратхащ «Урысейм и жыггъэкI еджагъэшхуэхэр» тхылъым. Ди лъэпкъым пщIэ зыхуищI еджагъэшхуэхэм ящыщу, Балъкъэрыр ЩIэныгъэхэмкIэ Дуней-псо Адыгэ Академием и академикщ.
  • Балъкъэр Руслан бгъэдэлъ щIэныгъэ куур къалъытэу, КъБКъМУ-м, Ставрополь КъМУ-м доктор, кандидат диссертацэхэр щыпхагъэкI советхэм, Къэрал аттестацэ комиссэм хагъэхьауэ щытащ. Мэкъумэш университетым зэрыщригъаджэм къыдэкIуэу, ар ядолажьэ «Успех Плюс» егъэджэныгъэ центрым екIуалIэ ныбжьыщIэхэми. Мы зэма-ным и пашэщ ЩIэныгъэ советым диссертацэ лэжьыгъэхэм хэплъэнымкIэ и эксперт комиссэм, щIэныгъэ-педагогикэ лэжьакIуэхэр аспирантурэм щыгъэхьэзырынымкIэ программэми и унафэщIщ. Жэуаплыныгъэ лъагэ зыхэзыщIэу сыт хуэдэ лэжьыгъэри зэфIэзыгъэкI щIэныгъэлIым пщIэшхуэ щиIэщ зыщылажьэ IэнатIэм и унафэщIхэми, зыхэт гупми, иригъаджэ студентхэми я деж.
  • Апхуэдэ лэжьыгъэ хьэлэлыр гулъытэншэ хъуркъым. Балъкъэрым къыхуагъэфэщащ еджапIэ нэхъыщхьэм, нэгъуэщI IэнатIэхэми къабгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр. ЗэхэщIыкI лъагэрэ цIыхугъэшхуэрэ зыхэлъ Балъкъэрыр гупым дзыхь къыхуащIу, илъэс зыбжанэкIэ щытащ зыщылажьэ факультетым и профсоюз зэгухьэныгъэм и тхьэмадэу. Апхуэдэу ар хагъэхьащ «Урысейм и географие зэгухьэныгъэм».
  • Спортыр и Iэпэгъуу къокIуэкI Руслан. Абы и щыхьэтщ ар Iуащхьэмахуэ и щыгум тIэунейрэ зэрыдэкIар. ШахматымкIэ спортым и мастер цIэр зыхуагъэфэща Балъкъэрыр щIэх-щIэхыурэ хэтщ а лIэужьыгъуэмкIэ къызэрагъэпэщ зэхьэзэхуэхэм, увыпIэфIхэ-ри къыщехь, щIыхь тхылъхэри дамыгъэхэри къыхуагъэфащэ.
  • Зи гъащIэр апхуэдэу купщIафIэу, Iуэхугъуэ зэмылIэужьыгъуэхэмкIэ гъэнщIауэ езыхьэкI цIыху жыджэрым, зи лъэпкъыр, абы къыдекIуэкI фIыгъуэхэр къэзылъытэм и щIыбагъ къыдэтщ хуэфэщэн унагъуэ дахи. И щхьэгъусэ Iэсият и IэщIагъэкIэ дохутырщ, я унагъуэр адыгэ хабзэрэ нэмысрэ зэрылъщ. Русланрэ Iэсиятрэ ягъэгуфIэ, я лъэр жан ящI я бынхэм, абыхэм къащIэхъуэ щIэблэ дахэм я ехъулIэныгъэхэм, текIуэныгъэхэм.
  • Ди щIыналъэм и зыужьыныгъэм игъэпIейтей, абы и къэкIуэнум псэ хьэлэлкIэ хуэлажьэ лъэпкъ щIэныгъэлI пажэ Балъкъэр Руслан Аслъэнбий и къуэм дохъуэхъу и илъэс 70 юбилеймкIэ. ЦIыху зэпIэзэрыту, зи Iуэху зехьэкIэкIи дуней тетыкIэкIи екIуу зи гъащIэр зыхь адыгэлI щыпкъэр узыншэу, ехъулIэныгъэщIэхэр зыIэригъэхьэу и IэнатIэм иджыри куэдрэ пэрытыну, зи нэхъыжьыфI и унагъуэм, къыщIэхъуэ щIэблэм я гуфIэгъуэ, насып куэд илъагъуну ди гуапэщ.
  •  
  • ЖЫЛАСЭ Маритэ.