ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

ЦIыкIураш

2022-02-17

  • ЛIыжь цIыкIумрэ пщымрэ
  • Зы жылэ зы лIыжь цIыкIу дэсти, тхьэмыщкIэ дыдэт, унэ нэщIым щIэс фIэкI, бгъэдэлъ щыIэтэкъым.
  • — Iэхъуэу тхуежьэ, — къыжраIащ лIыжь цIыкIум, — Iэхъуэу утхуежьэмэ, удгъэмэжэлIэнкъым.
  • Iэхъуэу ежьэри, пщыхьэщхьэм къыщыдыхьэжкIэ зыгуэр кърат хъуащ лIыжь цIыкIум — шхын щыщIэжакъым. Шхын щымыщIэмэ, лIыжь цIыкIур нэхъыбэ хуейт? ЕкIуэкIыурэ, пщыхьэщхьэ гуэрым къыдыхьэжауэ, и Iэнэм махъсымэ кхъуэщын тету, зы мэжаджи телъу кърихьэлIэжащ лIыжь цIыкIур. Махъсымэ кхъуэщыныр мэжаджэм дрифащ. Iэнэм тригъэувэжа къудейуэ, кхъуэщыным махъсымэр из хъужащ, зы мэжаджи къытехутащ Iэнэм…

  • Пщэдджыжьым махъсымэр мэжаджэм дрифри, къуажэ Iэщыр дихуащ лIыжь цIыкIум, пщыхьэщхьэм къыдыхьэжмэ — кхъуэщыным махъсымэр изщ, зы мэжаджи телъщ Iэнэм. «Тхьэм и нэфIыр къысщыхуащ», — жери лIыжь цIыкIур гуфIащ, Iэхъуэныр щыпичащ абдеж: «Махъсымэмрэ мэжаджэмрэ сыщыщIэнукъым — сыт щхьэкIэ сыIэхъуэн?» — жери. Iэхъуэ башыр жылэм ялъридзэжащ.
  • — Ар хъунукъым, — жаIащ жылэм, гъэр нэсакъым, хэт дгъэIэхъуэнур?
  • — Хэти вгъэIэхъуэ. Сэ сшхын согъуэт, афIэкIа сыфхуэIэхъуэнукъым, — жери махъсымэмрэ мэжаджэмрэ я гугъу къахуищIащ лIыжь цIыкIум. — Тхьэм и нэфI къысщыхуащ.
  • «Сыт тщIэнур?» — жари зэчэнджэщащ жылэр.
  • — ТщIэнуращ, — жаIащ, пщым бзэгу хуэтхьынщ. Кхъуэщынымрэ мэжаджэмрэ пщым трихмэ, сыт ищIэжын, итIанэ тхуэIэхъуэнкъэ?
  • Пщым бзэгу хуахьащ.
  • — Ди Iэхъуэм тхьэр къыхуэупсащ ,- жари, кхъуэщынымрэ мэжаджэмрэ я гугъу хуащIащ пщым. — Уэ къыпщибзыщIауэ мэтхъэж ди Iэхъуэр.
  • Кхъуэщынымрэ мэжаджэмрэ къригъэхьащ пщым, махъсымэр мэжаджэм дрифащ, Iэнэм щытригъэувэжым, махъсымэр из хъужащ кхъуэщыным. Iэнэм зы мэжаджи къытехутэжащ.
  • -Тхьэм и нэфI къызэрыпщыхуар си нэгу щIэкIащ, — къыжриIащ пщым. — И хъер улъагъу. Сэри сыпхуэупсэнщ, — жери витIрэ зы жэмрэ къритащ лIыжь цIыкIум. КъиутIыпщыжащ, кхъуэщынри къритыжри.
  • ВитIыр щIищIэри, лIыжь цIыкIур мэкъушэ кIуащ. МэкъупIэм зы дыщэ джэдыкIэ къыщигъуэтащ. ЛIыжь цIыкIум дыщэ джэдыкIэ къызэригъуэтар жылэм къащIащ, кIуэри пщым бзэгу хуахьащ:
  • — Ди Iэхъуэм дыщэ джэдыкIэ къигъуэтащ.
  • ЛIыжь цIыкIум еджэри, дыщэ джэдыкIэр къригъэхьащ пщым.
  • — Тхьэм и нэфI къыпщыхуащ, дыщэ джэдыкIэм и хъер улъагъу, — къыжриIащ пщым, — сэри сыпхуэупсэнщ. Къыхуэупсэри къиутIыпщыжащ.
  • Абы и ужькIи жылэм яхуэIэхъуэн идакъым лIыжь цIыкIум. Щимыдэм пщым бзэгу хуахьащ:
  • — ЛIыжь цIыкIур къобзэджэкIащ: шылэ джэд зэриIэр къыпщибзыщIащ — дыщэ джэдыкIэр къэзыкIэцIыр шылэ джэдращ.
  • ЛIыжь цIыкIур къригъашэри, пщым жиIащ:
  • — Шылэ джэдыр къысхуэхьи сыгъэлъагъу.
  • Шылэ джэд дэнэ кърихынт лIыжь цIыкIум: дыщэ джэдыкIэр мэкъупIэм къыщигъуэтат.
  • Ху Iэбжьыб и жыпым ирикIутэри, лIыжь цIыкIур мэкъупIэм ихьащ, хур ипхъри езыр мэкъум хэтIысхьащ.
  • ЛIыжь цIыкIур мэкъум здыхэсым, шылэ джэдыр къэлъэтащ, хур ищыпрэ пэт, епхъуэри шылэ джэдыр къиубыдащ лIыжь цIыкIум. Шылэ джэдыр пщым хуихьащ.
  • — Тхьэр къыпхуэупсащ, — къыжриIащ пщым. — Шылэ джэдым и хъер улъагъу. Сэри сыпхуэупсэнущ: сыткIи къызэлъэIу.
  • — СынызэролъэIунуращ, — жиIащ лIыжь цIыкIум, — жылэм я жьэр егъэубыд: фыгъуэр зыхегъанэ, бзэгу къыпхуэзыхьыр зумыгъэкIуалIэ. Я жьэр яубыдмэ, сахуэIэхъуэнщ.
  • Пщым фIэкIынт жылэр: бзэгу яхьыжакъым абы и ужькIэ. Бзэгу щамыхьыжым, лIыжь цIыкIур Iэхъуэу ежьэжащ.
  • Къэрмокъуэ Хьэмид.
  •  
  • Гъэгъа телъыджэ
  • Гъатхэм дыпоплъэ. Дыгъэр къытхуэгуэпэну, псы Iэрышэхэр уэршэру ежьэжыну, бзухэм я бзэрабзэр ирашэжьэну, гъэгъам и мэр хьэуам хэз хъуну дыхуейщ. Япэу гъатхэм пожьэ ажэгъуэмэр! ЦIыкIухэ, псоми фоцIыху а удз гъэгъа телъыджэ цIыкIур! Къуажэдэс цIыкIухэм ффIэфIщ абыкIэ анэхэм, анэшхуэхэм фахуэупсэн! Уэс щIагъым къыщыбэуэн щIедзэри, хуабэ кIапэ къызэралъагъуу къощIэращIэ! Ажэгъуэмэм теухуауэ гъэщIэгъуэнхэр къэдвгъащIэ:
  • — УеплъынкIэ ажэгъуэмэр епэр махэщ. Ауэ щыхъукIи, щIыIагъыу цельси 10-м нэс хуошэч. Уаем деж зызэхуешэри мэдий, щIым и къэвыжыгъуэм ар къощIэращIэ.
  • — Ботаникэ щIэныгъэр ажэгъуэмэм «Galanthus»-кIэ йоджэ.
  • — МазэкIэ ехъумэ гъэгъар. Ар бжьэхэм я хъугъуэфIыгъуэхэм ящыщщ.
  • — И гъэгъа цIыкIухэм щхъухь хэлъщ, ар уи жьэм пхьы хъунукъым. ГъэщIэгъуэнщ: гъэгъам мэ гуакIуэ къыпезыгъэхри аращ. Гъэгъам и щхъухьыр медицинэм къыщагъэсэбэп, узыфэ куэдым иреIэзэу.
  • — Нэхъыбэрэ ущрихьэлIэр ди лъахэрщ. Кавказым къыщабжащ абы и лIэужьыгъуэ 16.
  • — Британием, Глочестершир пащтыхьыгъуэм, Колсбурн жыг хадэм ажэгъуэмэ зэмылIэужьыгъуэхэр куэду щагъэкIырт. КъэкIыгъэхэмкIэ щIэныгъэлI Генри Джон Элвис илъэси 130-рэ ипэ ахэр зэхуэхьэсын щIидзауэ щытащ. Уеблэмэ ажэгъуэмэ лIэужьыгъуэхэм ящыщ зым абы и цIэр фIащыжауэ, «Элвис и ажэгъуэмэкIэ» йоджэ.
  • — Ажэгъуэмэм тхакIуэ, усакIуэ куэд тетхыхьащ. Дигу къэдвгъэгъэкIыж, пса-
  • лъэм папщIэ, Маршак Самуил и «Мазэ 12»-р е Ганс Христиан Андерсен и «Ажэгъуэмэ»-р. Адыгэ усакIуэхэми куэдрэ ягъафIэ ажэгъуэмэм и теплъэр.
  • — 1984 гъэм мэлыжьы-хьым и 19-р ажэгъуэмэм и махуэу дуней псом щагъэувауэ щытащ. Ажэгъуэмэр Тхылъ плъыжьым иратхащ.
  •  
  • Анэдэлъхубзэр – усыгъэкIэ
  • Мазаем и 21-м бзэхэм я махуэр ягъэлъапIэ! Лъэпкъыр зыгъэщхьэхуэр, зыгъэдахэр, зыгъэлъэщыр и бзэрщ. Зи бзэ зыхъумэр ехъулIащ, бзэр зыфIэкIуэдыр унэхъуащ. Дэри ди анэдэлъхубзэр дывгъэхъумэ: дывгъэгупсысэ, дывгъэпсалъэ, дывгъатхэ къыддалъхуа бзэмкIэ! Бзэр тIурылъмэ хабзэри, щэнхабзэри, нэмысри тщIэнущ.
  • Мазаем и 21-р усыгъэми и дунейпсо махуэщ! Дыкъоджэ, гукIэ зыдогъащIэ, дагъэгупсысэ ди адыгэ усакIуэхэм я IэдакъэщIэкIхэм. Дунейм и къуэхъукъащIэхэм псом япэу поджэж ди усакIуэ пажэхэр, шэрыуэрэ я псалъэхэр къыхэщыпыкIауэ.
  • Анэдэлъхубзэхэм я махуэри, Усыгъэм и махуэри ЮНЕСКО-м игъэувауэ щытащ. ЦIыкIухэ, дэ а махуитIми зы гупсысэ хэдвгъалъхьэ! Адыгэбзэм теухуа усэ дахэхэм дыкъевгъаджэ!
  • Си адыгэбзэ
  • ЩыIэщ жиIэу: «Ди бзэр мыхьэнэншэщ».
  • ЩыIэщ жиIэу: «Ди бзэр къулейсызщ.
  • Бэзэр Iуэхухэм мыхъум нэгъуэщI гуэрхэм
  • Я щхьэ уиIэбэну къыбдэмыбзщ».
  • Ар жызыIэм, ахэр зи жьэ къекIуэм
  • И анэ быдзышэр ещI хьэрэм.
  • Зи бзэр нэгъуэщIыбзэкIэ зыхъуэжым
  • Сыт имыхъуэжыну къыхуэнэн?
  • Елмэс Аулэдин.
  •  
  • Си бзэр
  • Щхьэмыжу си бзэр согъэлъалъэ,
  • Къилъэлъыр зэкIэ къэзмыпща.
  • Зы хьэдзэ цIыкIу нэсати щIылъэм,
  • ТхьэкIумэр дзасэу къыхэпщащ.
  • КIэмыргуей Толэ.
  •  
  • Адыгэбзэ
  • ЦIыхуу щыIэм яIэжщ я бзэ,
  • ЗэраIэжым хуэдэу я псэ.
  • Сэри сиIэщ апхуэдэбзэ,
  • Хэлъу дади нани я псэ.
  •  
  • А сэ си бзэр адыгэбзэщ,
  • Пшынэ Iэпэу схуэбзэрабзэу,
  • Нарзаныпсым ещхьыркъабзэщ,
  • КъобыргъукIыр псынэ къабзэу.
  •  
  • Сэ къысфIощIыр адыгэбзэу
  • ЖэщкIэ мэзым къиIущэщыр.
  • Нэхущ бзухэм я уэрэду
  • Жыг къудамэм къапыщэщыр.
  •  
  • Адыгэбзэщ нанэ щабэу
  • Пщэдджыжь къэскIэ зэрылъаIуэр:
  • «Ухожае, тэдж, си тIасэ,
  • БлэбгъэкIынущ насып къакIуэр…»
  •  
  • Адыгэбзэр щыбзэрабзэм
  • Адыгэпсэр щымыжей,
  • ЗымыщIэжыр анэм и бзэр
  • ГъащIэм куэдрэ щогужьей.
  • Джэрыджэ Арсен.
  •  
  • Къэрабэ плъыфэщ,
  • уафэм едзэкIащ
  • (Пшэплъ)
  • Мэфий,
  • мэкIий,
  • хьэкъугъыр къреш.
  • (Жьапщэ)
  • МафIэм имыс,
  • псым имытхьэлэ.
  • (Мыл)
  • Бгыкъуншэ унэ
  • (Уафэ)
  • Дуней щIэуфэ, фэшэху.
  • (Пшагъуэ)
  • Дунейр зыгъэнэху,
  • псэр зыгъэхуабэ.
  • (Дыгъэ)
  • Зы жыгым къудамэу
  •  пщыкIутI гуэтщ,
  • къудамэ къэс тхьэмпэ
  •  щэщI пытщ,
  • а тхьэмпэхэм зы
  •  лъэныкъуэр хужьщ,
  • зы лъэныкъуэр
  •  фIыцIэщ.
  • (Илъэс, мазэ, жэщ, махуэ)
  •  
  • ЩIалэ цIыкIур къалъхуамэ,
  • Жэзым нэхърэ нэхъ быдэу,
  • Щихум нэхърэ нэхъ лъагэу,
  • ПкъыфIэ-къарууфIэу,
  • «ЛIыфIщ» хужаIэу,
  • Ем хуэIэпашэу,
  • ФIым хуэшэрыуэу,
  • Нэхъыжьхэм я нэхъыщIэу,
  • НэхъыщIэхэм я нэхъыжьу,
  • Гупым пашэ яхуэхъуу
  • Зи пашэр IуэхуфIым хуишэфу,
  • Нэмысыр,
  • Насыпыр,
  • Акъылыр,
  • Былымыр
  • И гъащIэм гъусэ хуэхъуауэ
  • Псэуну мы щIалэм дохъуэхъу!
  •  
  • Псалъэзэблэдз
  • Къехыу: 1. Дунейм лъэмыж плъыжь тралъхьащ.
  • ЕкIуэкIыу: 1. Уафэ щыкъарэ-щыкъарэ, щIылъэм щыкъэрэгъул, хьэцыбанэ гъэгу, пхъэгъурыкIэ щып. 2. Дунейм тетым я нэхъ кIыхь, пабжьэ кIыхьым къыхэмыщ. 3. АдакъэкIэу къэгъэша, къазшырыдзэу дэбзыкIа. 4. Зи кIэ дыкъуакъуэу бгыкъур зи унапIэ. 5. Уеплъмэ — гъуджэ, уеджэм — дэгу. 6. Бжьыхьэ нэщэнэу мамыжь Iус.
  • Зыгъэхьэзырар БИЦУ Жаннэщ.
  • Жэуапхэр:
  • Къехыу: 1. Лэгъупыкъу.
  • ЕкIуэкIыу: 1. Лыгъэ. 2. Гъуэгу. 3. Гъубжэ. 4. ПцIащхъуэ. 5. Мыл. 6. Мэкъу.