ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

ГуащIафIэщ Дэбэч и щIэблэр

2022-01-20

  • ЦIыхум и IуэхущIафэм елъытащ къэзыухъуреихьхэм къыхуащI пщIэр. IэщIагъэ псори хъарзынэщ, ауэ а узыпэрытымгукъыдэж къуитмэщ блэжьым мыхьэнэ щиIэнури уи цIэр абы щигъэIунури. Зи IуэхущIафэ дахэхэмкIэ дуней псом зи цIэ щызыгъэIуа IэщIагъэлIхэр ди мащIэкъым лъэпкъым. Пасэ зэманым уIэбэжмэ, дыщэкI, гъукIэ, дэрбзэр IэщIагъэхэр зи Iэпэгъуу щытахэрщ япэ дыдэу утыкушхуэ дизышауэ къэлъытапхъэр. Адыгэм и Iэщэ-фащэкIэ лъэпкъ куэдым я деж цIэрыIуэ щыхъуащ. Iэм ищIауэ къыпхуэмыщIэну, езыр дыгъэм пэлыдрэ зэIусэр пигъэщхъыу сэшхуэр, щыптIэгъамэ, уардэ, екIу ущIэхъукIрэ пхуэдэ щымыIэу и хъуреягъым уакъыщызыгъэхъу фащэр зей лъэпкъым и зэфIэкIыр мащIэтэкъым. ДыщэкIхэм я IэрыкIхэр зылъагъум яфIэтелъыджэт, а хьэпшыпыр зыIэрагъэхьэфамэ, фIыгъуэшхуэ къайхъулIауэ къалъытэжырт.

  • ГъукIэ Iэзэ Бесчокъуэ Далым

    Лъэпкъ IэщIагъэхэм ятеухуауэ жыпIэныр гъунэжщ икIи ахэр псори зы тхыгъэм къытхузэщIегъэубыдэнкъым. Абы къыхэкIыуи нобэ нэхъ хэхауэ дыкъытеувыIэнщ гъукIэ IэщIагъэм.

  • — ГъукIэныр адыгэ лъэпкъым илъэс минитху ипэкIэ къиублащ, а зэманым къагъэсэбэпу щытари гъуаплъэщ, — жеIэ КъБР-м и лъэпкъ музейм и унафэщI Накуэ Феликс. – Гъуаплъэм елэжьу къэгъуэгурыкIуэурэ, хуэм-хуэмурэ гъущIыр къагъэсэбэпу щIадзащ. ГъущIым и къыщIэхыкIэр, и гъэткIукIэр, къэгъэсэбэпыкIэр япэ дыдэу къэзытIэсыфа лъэпкъхэм ящыщщ адыгэхэри. Мыбдежым къыхэгъэщыпхъэщ гъущIыр мывэм къыхихыу япэу зызыгъэсар адыгэхэр къызытекIыжауэ ябж хьэтхэрауэ зэрыщытыр. Апхуэдэу гъущIыр къыхащIыкIырт уафэм къехуэх вагъуэижми. Абы къыхащIыкI Iэмэпсымэхэр, псом хуэмыдэу, ягъэлъапIэрт, ар уафэм тыгъэ къахуищIауэ ябжырти. ИрагъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм къагъэлъэгъуащ хьэтхэм я джатэхэр, къамэхэр вагъуэижым къыхаха гъущIым къызэрыхащIыкIар. Абдеж щегъэжьауэ къапщтэмэ, Кавказ Ищхъэрэм гъущIыр къагъэсэбэпу щыщIадзар илъэс мини 3 ипэкIэ узэIэбэкIыжмэщ. Адыгэ гъукIэхэм я Iэзагъыр къыздежьэри я IэрыкIхэмкIэ я цIэ щыIуари а лъэхъэнэрщ. Илъэс 200-300-кIэ гъуаплъэмрэ гъущIымрэ зэгъусэу къагъэсэбэпу къекIуэкIащ. Псалъэм папщIэ, языныкъуэхэм деж джатэ Iэпщэр гъуаплъэм, и дзэр гъущIым къыхащIыкIырт. ИтIанэ гъущIым нэгъуэщI зыгуэрхэр хагъэжыхьурэ, жырыщхъуэр (булатная сталь) къагупсысащ. Апхуэдэурэ адэкIэ ефIакIуэурэ нобэм дыкъэсащ.
  • Лъэпкъ куэдым я IуэрыIуатэм мафIэм, гъущIым, гъукIэм епха хъыбархэм ущрохьэлIэ. Апхуэдэ псалъэмакъ къыщыхъейкIэ дэ дигу къэкIыжыр нарт хъыбархэрщ. Абдеж дыщрохьэлIэ япэу зэдгъэцIыху гъукIэхэм: Дэбэч, Лъэпщ, Хъурдымыжь. Дэбэч гъукIэ нэхъыжьщ. Абы и къуэдзэу Лъэпщ гъукIэным щIидзащ. Апхуэдэу зэманыр екIуэкIыурэ Лъэпщ зиужьырт, Дэбэч и къарум нэхъ кIэричырт. Лъэпщ гъущI жьэражьэр IэкIэ иубыдырти иухуэрт, ар жыIэщIэ ищIырти, зыхуей псори къыхищIыкIырт. И пIэ иувэн гъукIэ къызэрыкъуэкIам гу лъитэри, Дэбэч и лъэщапIэр Лъэпщ иритащ, нартхэм я гъукIи ищIащ. Лъэпщ яхуещI нартхэм джати, шабзи, мэIухуи, бжыи. Аращ нарт лъэпкъыр Iэщэ-фащэкIэ зыузэдыр. Ауэ, Iэщэ-фащэм нэмыщI, Лъэпщ нартхэм яхуещI ахэр зэрылэжьэну Iэмэпсымэхэри. Уадэ, Iэдэ, сыдж нартхэм япэ дыдэ яхуэзыщIар Лъэпщщ. Ауэ а Iэмэпсымэхэр ищIын ипэ, Лъэпщ и сыджыр абрэмывэрт, и уадэр и IэштIымырт. Зэрылъэщэну Iэмэпсымэхэр ищIынымкIэ абы дэIэпыкъуэгъу хуэхъуащ Сэтэней гуащэ. Махуэ гуэрым ар кIыщым блэкIыу, Лъэпщ Iэ пцIанэкIэ гъущI плъым зэреIусэр, мафIэм зэрыхэIэбэр илъэгъуащ икIи мурад ищIащ абы зыгуэр къыхуигупсысыну. Сэтэней пхъэ тыкъырым зы уадащхьэ къыхихащ, зей пхъэдзакIэм къыхищIыкIри, абы кIыи фIилъхьэжащ. Аргуэру пхъэ тыкъырым сыдж щхьэгуэжь къыхиIущIыкIри, ахэр кIыщым ихьри, щэхуу щIилъхьащ. Лъэпщ ахэр щилъагъум гъэщIэгъуэн къыщыхъури, гъущIым а хьэпшыпхэр къыхищIыкIащ, абыхэм иригъукIэуи щIидзащ. Iэдэм и щIыкIэми Лъэпщ хуэзыгъэIущар Сэтэнейщ. Ауэ абы иужькIэ Лъэпщ гъущI плъам зэи Iэдэ-уадэншэу еIусэфакъым…
  • Пэжыр жыпIэмэ, адыгэ гъукIэхэм я цIэ зыгъэIуар Iэщэрщ. Нартхэм я зэманым щегъэжьауэ адыгэмрэ Iэщэмрэ зэгуэпх мыхъуну зэгъусэщ. ГъукIэ псоми я гъукIэж Лъэпщ Iэщэ куэд и Iэдакъэ къыщIэкIащ, дэтхэнэри и IэрыхуагъкIэ зыхуэдэ щымыIэу.
  • — Дуней псом къыщацIыхурт адыгэхэм я Iэщэр, — жеIэ Накуэ Феликс. – Урысейм, Персым, Тыркум, Польшэм, Кърымым, нэгъуэщI хамэ къэралхэми адыгэхэм ейм хуэдэу ящIыну хэтт я Iэщэхэр. Псом хуэмыдэу щIэупщIэшхуэ яIэт адыгэ сэшхуэм, джатэм. Джатэр занщIэмэ, урипыджэну хъарзынэт, къэгъэшамэ, пыбупщIыну тынш мэхъу, моуэ зэуэ пих хуэдэу мэхъури. Адыгэ джатэкъуаншэр пыджэнми пыупщIынми зэхуэдэу фIыуэ хуэгъэпсащ, ар къэгъэшауэ зэрыщытым и зэран екIыркъым IуэхугъуитIми. Псалъэм папщIэ, Персым, Тыркум я джатэхэр къагъэш, абыкIэ пыбупщIыну фIы дыдэщ, ауэ урипыджэну хъуркъым. Нарт эпосыр дигу къэдгъэкIыжмэ, «Сыт хуэдэ джатэ узыхуейр?» – жиIэу Лъэпщ Сосрыкъуэ щеупщIам: «Сэ сыхуейщ джатэ мыкIыхьу, мыкIэщIу. Бий жыжьэр къыщышынэу, бий гъунэгъур хигъащIэу. Сеуэм пигъэщхъыу, сепыджым пхигъэщу», — къритат жэуап. Мис апхуэдэщ адыгэ Iэщэр. Къыхызогъэщри, адыгэ Iэщэр дыщэ-дыжьынкIэ зэрагъэщIэращIэратэкъым екIу зыщIыр, атIэ икIи Iэрыхуэу, икIи псынщIэу зэрыщытырт. Iэщэм «псэ хэзылъхьэр» гъукIэращ, зыпэрыт Iуэхум абы хуиIэ бгъэдыхьэкIэм куэдкIэ елъытащ Iэщэм и фIагъ, и Iэрыхуагъ хъунур.
  • Хуэм-хуэмурэ адыгэ гъукIэхэм фоч, фокIэщI щIынми зратащ. Псом хуэмыдэу а Iэщэр щIыным нэхъ щIэгъэхуэбжьауэ елэжь щыхъуар Урыс-Кавказ зауэр щекIуэкIа лъэхъэнэрщ. Зауэр иуха иужь, адыгэщIым Iэщэ щыщIыныр нэхъ щехуэхащ. ГъукIэ нэхъ Iэзэхэр зауэжьым хэкIуэдат, е хэкур ябгынат. Абы къищынэмыщIауэ, урыс пащтыхьым и унафэкIэ адыгэхэм Iэщэ зехьэныр къыпаубыдат. Iэщэншэу куэбжэм къыдэмыкIыу щыта бгырысхэм, совет хабзэхэр ягъэува нэужь къамэ къудейри зэрахьэжыну хуитыжакъым. Нобэ адыгэ Iэщэхэм ящыщу унагъуэхэм илъыжыр закъуэтIакъуэщ, нэхъыбэу абыхэм ущрихьэлIэр музейхэращ.
  • Хэкум ис гъукIэ Iэзэхэм иджы нэхъыбэу я Iэдакъэ къыщIэкIыр зэрылажьэ Iэмэпсымэхэмрэ шы Iэпслъэпсхэмрэт. Арат колхоз кIыщхэм лэжьыгъэ нэхъыщхьэу щIэлъыр. Лэскэн районым хыхьэ Хьэтуей къуажэм дэта колхоз кIыщым зэман гуэркIэ щылэжьащ Нало Заур, иужькIэ тхакIуэ цIэрыIуэ хъуар. Ар Къэжэр ХьэкIашэ и гъукIэгъэсэну щытащ. Езы Налом ХьэкIашэ щхьэкIэ «си гъукIэ Iустаз» жиIэрт. Налом и языныкъуэ IэдакъэщIэкIхэм ущеджэкIэ, шэч къытепхьэркъым абы гъукIэ IэщIагъэм фIыуэ хищIыкIыу зэрыщытам. «Мыр гъукIэу къэнами, и IэщIагъэр игъэбжьыфIэнут», — жиIащ Налом и тхыгъэхэр зэпкърызыха критик Сокъур Мусэрбий.
  • И гъукIэ Iустазым Iэзагъышхуэ бгъэдэлъу къилъытэрт Налом икIи IэщIагъэм зэрыхуигъасэм и мызакъуэу, Iущагъ куэд къыщищIэрт абы и деж. АдэкIэ сыхуейт ХьэкIашэ и образыр, абы и лэжьэкIэр Нало Заур и «Къру закъуэ» тхыгъэм къызэрыщигъэлъэгъуар къэсхьыну: «Къэжэр ХьэкIашэ лIы фIыцIэшхуэт, ныкъуэтхъуу пащIэ дахитI тету. Абы и IэпщитIым сыщеплъкIэ тхуей кIащIэ лъэдийм езгъэщхьырт, лъынтхуэ пIащэхэмрэ мускул налъэхэмрэ къытридзэжауэ. Уадэм я нэхъ хьэлъэр зелъатэу къигъафэрт. Е зэрыфIыцIэ лъэщыр арат, е нарт Сосрыкъуэ кIыщым зэрыщапсыхьар арат – сытми ар сэ лIы фIыцIэ гъущIынэм езгъэщхьырт, игъащIэм уадэ нэхъ шынагъуэ Iэщэ къимыщта пэтми. Зэм-зэмкIэрэ си пщIыхьэпIэм къыхэхуэрт сэ Лъэпщ и лъэщапIэм сыбгъэдэту сыздэщытым нарт Сосрыкъуэ и Тхъуэжьейм тесрэ и бжыщхьэ дыкъуакъуэр сысу къыIухьэу, и пыIэ щыгум дыгъэр кIэрахъуэу къитрэ уримыгъэплъу, тажыр зэрызыщхьэрихыу ар Къэжэр ХьэкIашэу къыщIэкIыжу.
  • Ар щылъащэкIэ уеплъыну гухэхъуэт – и уадэр, уэрэд жиIэу, къигъафэрт, мо хужьу плъа гъущIым зэрытехуэу хупхъэм тхьэвыр зэрыхихум хуэдэу, хихуу, зытехуапхъэм шэрыуэу техуэрэ зыхуейм хуигъакIуэу: тхьэм ибгынэжа гъущI кIапэжь къищтэрти псэ хилъхьэрт, зэрыхъуари-зэрыщIари умыщIэу нал хъурт, шыр теувэхукIэ щIым тхыпхъэ тридзэу! ХьэкIашэ гъущIыр зыхуейм хуигъэкIуа нэужь, къыпыгуфIыкIынт, и щхьэ куцIым дыгъэ къыщепсрэ нурыр, и жьэм къыIурыпс нэхъей, и дзэ хужьыбзэр къэлыду.
  • — ГъукIэр зэрылажьэр щхьэщ, БлутI, щхьэ… Къеплъурэ уигу иубыдэ, къыпщхьэпэжынщ, — жиIэрейт абы»…
  • «ХьэкIашэ зы бэлыхь щищIым и деж зэуэ зэщIэкъуа хъурт, и нитIыр пIейтейуэ мафIэм пэрыплъэу, Iэ сэмэгумкIэ Iэдэр иIыгърэ гъущIыр сакъыу игъэплъу, Iэ ижьымкIэ пэрыIэбэ хьэншакъыр иIыгърэ фIамыщIыр къабзэу къызэщIикъуэу, зы дэп закъуэ адэкIи-мыдэкIи имыгъакIуэу. Мис ноби абы и нитIыр триубыдауэ кIуэцIроплъ шэдыбжь мафIэм, гъущIым мафIэр къызэрыпкърыхьэр елъагъу жыпIэну. Ар къыпэрихыурэ гъущI плъам еуэху, уафэм вагъуэу итым хуэдиз хъуаскIэ къыхигъэлъэтырт…»
  • ГъукIэм и лэжьыгъэр зэрыгъэпсар фIы дыдэу ди нэгу къыщIегъэхьэ Налом. Iэм ищIын хуейр щхьэм зэрыщызэрагъэзахуэри набдзэгубдзаплъэу ущытын зэрыхуейри гурыIуэгъуэщ. Къэжэр ХьэкIашэ дилъэгъуахэри зыхуиущия псори зыхилъхьащ Налом. Ар гъукIэ IэщIагъэм икъукIэ хуэIэкIуэлъакIуэу зэрыщытар нобэми ящIэж къуажэдэсхэм.
  • — Нало Заур колхоз кIыщым щIэтт сэ абы лэжьакIуэ сыщагъэкIуам, — жеIэ илъэс 50-м щIигъукIэ гъукIэу лэжьа Бесчокъуэ Далым. – Зы Iэ лъэныкъуэмкIэ уадэр иIыгъыу и къалэныр игъэзащIэрт, адреймкIэ тхылъыр IэщIэлъу апхуэдэт. Iэзагъышхуэ хэлът, укIэлъыплъамэ, гъущIхэм я бзэкIэ тынш дыдэу «епсэлъэжу» къыпщыхъурт. Ауэ еджэным хуэнэхъуеиншэти, гува-щIэхами ар щIэныгъэлI зэрыхъунур къапщIэрт. ЕджапIэ кIуа иужь абы къигъэзэжакъым, и гъащIэ гъуэгур щIэныгъэм хуиунэтIащ.
  • Бесчокъуэ Далым и адэшхуэри абы и адэжри гъукIэу щытащ, зэрыжаIэу, нэхъыжьхэм я лъагъуэм я щIэблэр ирикIуащ.
  • — Сэ нэгъуэщI хэкIыпIи сиIэтэкъым, — жеIэ Далым. – Зэманыр хьэлъэти, щIакхъуэ Iыхьэ къызэрыдлэжьыным иужь дитт, къуажэ унафэщIхэми пщэрылъ къыпщащIыр умыгъэзащIэу хъунутэкъым.
  • Мис апхуэдэу къыщIидзэри, хьэмфIанэ, бел, шэмэдж, пхъэIэщэ, вабдзэ, нал, нэгъуэщI Iэмэпсымэхэр ищIурэ, Бесчокъуэм хуэм-хуэмурэ и Iэзагъэм хигъэхъуащ икIи зыгуэр Iуэхутхьэбзэ хуейуэ кIыщым Iухьамэ, Далым зыхуагъазэмэ нэхъ къащтэрт. ЯщIэрт абы Iуэхур тэмэму и кIэм зэрынигъэсынур. Зи цIэр фIыкIэ Iуа гъукIэм республикэм и мызакъуэу, Осетие Ищхъэрэми къикIыурэ цIыхухэр къыхуэкIуэрт. Пенсэм кIуэхукIэ колхозым хузэфIэкIыр яхуищIэу лэжьащ, иужьым и куэбжэпэм и деж кIыщ къыщызэIуихри, абыи куэдрэ щылъэщащ.
  • ГъукIэ IэщIагъэр лэжьыгъэ хьэлъэщ, узыншагъэмкIи зэранышхуэ пылъщ. Ар фIы дыдэу къыгурыIуэрт Далым и щхьэгъусэ Лени, къэуат зиIэ, узыншагъэмкIэ сэбэпынагъ зыпылъ шхыныгъуэхэр хуигъэхьэзырырт.
  • — Дауэ хъуми, а IэщIагъэрщ сызыгъэпсэуар, абы къыпэкIуаращ си бынхэр зэрыспIар, зэрезгъэджар, — жеIэ Далым.
  • Зэщхьэгъусэхэм быних япIати, псоми IэщIагъэ зырыз иратащ (адэм и лъагъуэм ирикIуэжа яхэмытми), дэтхэнэри унагъуэ щхьэхуэщ, я анэр нобэ ящхьэщымытыжми, абы и фэеплъ нэхур яхъумэу, адэр зыгуэркIэ зэрагъэгушхуэным хущIэкъуу мэпсэу.
  • Дадэ угъурлым и кIыщым дыщыщIишам, и нэхэр зэуэ къэлыдат, гу лъыптэрт и Iэхэм къару къызэрыхыхьэм, и нэгум иплъагъуэрт гукъэкIыжхэр щхьэм зэрыщызеуэр. Далым дэтхэнэ гъукIэ Iэмэпсымэри къызэрагъэсэбэпым гъэщIэгъуэну къытхутепсэлъыхьащ, абы щIэт хьэпшыпхэм я гугъу къытхуищIащ. Псом хуэмыдэу дигу къинэжащ плIанэпэм дэт гущэр — Iэ еIусауэ пщIэнтэкъым абы.
  • АтIэ нобэрей ди гъащIэм сыт хуэдэ увыпIэу пIэрэ гъукIэ IэщIагъэм щиубыдыр? Дызэригугъауэ дэхуэхакъым. Налшык къалэ, къапщтэмэ, кIыщ зыбжанэ дэтщ. Абыхэм я лэжьэкIэр зэдгъэщIэну мурад щытщIым дыкъытеувыIащ, Искож хьэблэм щыIэ, Джатэжьей Анзор и лъэщапIэм. Анзор илъэс тIощIым нэблэгъауэ мы IэщIагъэм иролажьэ. А Iуэхум зэрыпэрыхьа хъуам дыщыщIэупщIэм къыдита жэуапым тепщIыхьмэ, зэрымыщIэкIэ а IэщIагъэр Iэпэгъу хуэхъуауэ аращ.
  • — Сэ дахэ цIыкIу сиIэну сыхуейти, ар зэзгъэщIын гъукIэ куэдрэ сылъыхъуащ, — жеIэ Анзор. – Апхуэдэу зэзгъэцIыхуащ гъукIэ Iэзэ Борий Къанщобий икIи сызыщIэхъуэпса сэр сызэрыхуей дыдэм хуэдэу абы схуищIащ. Абдежым щегъэжьауэ сыдихьэхащ а Iуэхум, псом хуэмыдэу адыгэ Iэщэм и къэгъэщIыкIэм. Арати Борий Къанщобий и гъукIэгъэсэну а IэщIагъэм и щэхухэм зыхэзгъэгъуэзащ.
  • Лэжьыгъэм зыIэпиша щIалэм, япэщIыкIэ щылэжьэн щIыпIэр бэджэнду къищтащ, хуэм-хуэмурэ и Iуэхухэр щефIакIуэм зыми емыпхауэ, и щхьэ хуэлэжьэжу щIидзащ. Къанокъуэ Арсен КъБР-м и Iэтащхьэ къулыкъум щыпэрытам, хьэрычэтыщIэ Iуэху мащIэр дэIыгъыным теухуауэ къыхилъхьауэ щыта программэм ипкъ иткIэ къигъэлъэгъуа и Iуэху зехьэкIэр нэхъыфIхэм хабжэри, ахъшэ саугъэт къыхуагъэфэщащ. Ар къигъэсэбэпри, и Iуэхум зригъэубгъуащ, зыхуэныкъуэ Iэмэпсымэхэр, хьэпшыпхэр къищэхуащ, лэжьапIэ IэнатIэщIэхэр къызэригъэпэщащ.
  • — Иджыпсту кIыщым цIыхуих щолажьэри, абыхэм куэбжэ, бжэ, щIыхьэпIэхэр, пырхъуэхэр зэрагъэщIэращIэ гъущI хъархэр, нэгъуэщIхэри ящI, — жеIэ Анзор. – Сэ си лэжьыгъэр нэхъ зытегъэпсыхьар адыгэхэм я Iэщэхэм етIуанэ гъащIэ егъэгъуэтыжынырщ. Iэщэм елэжь, ар зыщI хэхауэ щыIэкъым. Тхыдэм къызэрыхэщыжымкIэ, адыгэ Iэщэм къыпэхъун щыIакъым. Абы и къекIуэкIыкIам, и тхыдэм щыгъуазэ зыщыхуэсщIым, сэ гукIи псэкIи зыхэсщIащ а Iуэхум иужь сихьэн зэрыхуейр. Абы и лъэныкъуэкIэ КъБР-м и лъэпкъ музейм зэгурыIуэныгъэ хузиIэу сыдолажьэ, апхуэдэуи цIыху щхьэхуэхэм я лъэIукIэ адыгэ сэшхуэр, къамэр, джатэр сощI.
  • Къыхэгъэщыпхъэщ Иордан къэралыгъуэм и пащтыхь Абдалла II и шэрджэс щхьэхъумэхэм я фащэхэр зыхуэныкъуэ IэщэхэмкIэ къызэгъэпэщынымкIэ, Анзор зэгурыIуэныгъэ къращIылIауэ зэрызэдэлажьэри.
  • Джатэжьейм зэрыжиIэмкIэ, адыгэ Iэщэхэр зи унэ изыгъэлъыну хуейхэм я бжыгъэм иужьрей зэманым къыхохъуэ. Хэт ищIэрэ, абыхэми къахэкIынкIи хъунщ ар ящIыфу зезыгъэсэну хуейхэр.
  • — Сыхуейт адыгэ Iэщэм цIыху нэхъыбэ елэжьыну, — жеIэ Анзор. — Iэщэм и щIыкIэм дихьэххэр щыIэщ. КъокIуэ, лэжьыгъэм пэрохьэри, а зы махуэм фIэкIа зыщаIэжьэркъым кIыщым. Пэжщ, лэжьыгъэ гугъущ икIи хьэлъэщ, куэдми хэпщIыкIын хуейщ. Нэхъыщхьэращи, уэ а Iуэхум удихьэхыу, ар зыгуэркIэ пфIэхьэлэмэту щытын хуейщ, апхуэдэ фIэгъэнапIэ щымыIэмэ, зыри къикIынукъым.
  • Джатэжьейм и IэщIагъэм фIыуэ зэрыхищIыкIыр IупщIщ, зыпэрыт Iуэхум дихьэхыу, абы зэрызригъэужьынымкIэ гупсысэхэр иIэщи, шэч хэлъкъым ар жыжьэ зэрынэсынум. ГукIи псэкIи зыпэрыт IэщIагъэм абы и цIэр куэдрэ игъэIунущ.
  • Зэрынэрылъагъущи, лъэпкъым ижь-ижьыж лъандэрэ къыдэгъуэгурыкIуэ IэщIагъэм ди зэманми щIэупщIэ иIэщ, и пщIэр лъагэщ. ЗэрыжаIэу, IэщIагъэ зиIэм Iэужьи иIэщ.
  • ЩхьэщэмыщI Изэ.