ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Март, 2023

Ар тIэщIэкIмэ, докIуэдыр

2023-03-14

  • Адыгэхэм тхыбзэ диIэу къызэралъытэрэ мы гъэм илъэси 170-рэ ирокъу. Тхыдэ дэфтэрхэм къызэрыхэщыжымкIэ, 1853 гъэм гъатхэпэм и 14-м дунейм къытехьауэ щытащ адыгэбзэкIэ тха япэ тхылъыр — «Адыгэбзэ псалъалъэр». Ар зи къалэмыпэм къыщIэкIар лъэпкъ щIэныгъэлI Бырсей Умарщ. А зэманым къыщыщIэдзауэ адыгэхэм ди тхыбзэ диIэжу, ар гъащIэм къыщыдгъэсэбэпу, Iуэху иризэритхьэу дунейм дытетщ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Хэха

Зы тхыбзэ  зэщхьу диIатэмэ

2023-03-14

  • Дунейпсо Адыгэ Хасэм 2003 гъэм къыхилъхьауэ щыта жэрдэмым ипкъ иткIэ гъатхэпэм и 14-р лъэпкъ махуэгъэпсым Адыгэ тхыбзэм и махуэу щагъэнэхуащ. Абы лъандэрэ зэрыадыгэ дунейуэ ар ягъэмэхуэщI икIи Iуэхугъуэ купщIафIэхэмкIэ зэдаIэт. Бзэр лъэпкъым и дамэщ. Аращ абы и лъэпкъыщхьэр адрей жылэхэм яхэмызэрыхьу къыхэзыгъэщыр, и щхьэхуэныгъэхэр зэпэзыгъэлыдыр. МахуэщIым лъэпкъым дежкIэ иIэ мыхьэнэр къэтлъытэри, Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Сэхъурокъуэ Хьэутий упщIэ зыбжанэкIэ зыхуэдгъэзащ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Хэха

ХъугъуэфIыгъуэхэм  я къигъэхъуапIэ

2023-03-14

  • ЩIы хъурейм адыгэу тетыр зэзыгъэуIу, я лъэпкъ щIэжыр къэзыIэт, къадэгъуэгурыкIуэ щIэныгъэ икIи щэнхабзэ хъугъуэфIыгъуэхэм хуезыгъэплъэкI Iуэхугъуэ дахэ ди лъэпкъэгъухэр щыпсэу щIыпIэ-  хэм иджыблагъэ щекIуэкIащ. «Адыгэ Iуэрытх» — аращ зэреджэр Дунейпсо Адыгэ Хасэм илъэс зыбжанэ ипэкIэ къыхилъхьа жэрдэм щIагъуэм. Адыгэ тхыбзэм и махуэм ирихьэлIэу къызэрагъэпэщ мы Iуэхугъуэ дахэм зэришалIэр лъэпкъым и къэкIуэнум иригумэщI хэгъэгупсэхэм я закъуэкъым, атIэ абы къызэщIеIэтэ «сыадыгэщ» жызыIэ дэтхэнэри, къызыхэкIа лъэпкъым и зы налъэу зэрыщытымкIэ гукъыдэж къариту, лъэпкъышхуэхэм яIэщIэлъ тхыгъэбзэмрэ тхылъыбзэмрэ хуэдэ зэраIэмкIэ гушхуэныгъэ къахилъхьэу.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Хэха

ЛIэщIыгъуэкIэрэ  гъащIэм къыпызыщэ

2023-03-14

  • «Сыту насыпыфIэ адыгэбзэ жьгъырукIэ псалъэ лъэпкъыр! Илъэс бжыгъэ куэдкIэ едгъэкIуэкIа къэхутэныгъэм къызэригъэлъэгъуамкIэ, ди щхьэ куцIым и зы лъынтхуэ закъуи къэмынэу къыдогъэсэбэп адыгэбзэм и макъхэмрэ хьэрфхэмрэ (ахэр 59-рэ мэхъу) къыщытпсэлъым деж. Жьыгъэм емылъытауэ, фи щхьэ куцIыр фIыуэ лэжьэну фыхуеймэ, адыгэхэм я бзэр зэвгъащIэ…»
  • КОЛАРУССО Джон,
  • Канадэм щыщ лингвист-еджагъэшхуэ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Хэха

Зэрахъумэным  я нэIэ тетщ

2023-03-14

  • Ди къуэш щIыналъэм, Адыгэ Республикэм, мыхьэнэшхуэ щрат хэгъэгум къэралыбзэ етIуанэу щылажьэ адыгэбзэм. УнафэщIхэм я деж щегъэжьауэ, адыгэбзэмрэ литературэмрэ ирилажьэ псори зытетыр зыщ — анэдэлъхубзэм зегъэужьыным къикIыр укъызыхэкIа лъэпкъыр хъумэнырщ, абы бгъэдэлъ хъугъуэфIыгъуэхэр зэманым дэмыгъэкIуэдэнырщ, лъэпкъ хабзэмрэ щхьэхуэныгъэхэмрэ къыдэкIуэтей щIэблэм я Iэпэгъуу къэгъэхъунырщ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Щапхъэ

Нэмыплъ зыхуэтщI  фIыгъуэ мыухыж

2023-03-14

  • Лэскэн район газетым и лэжьакIуэ ХьэщIэлI Заирэ сепсалъэрт илъэсищ ипэкIэ, къызыхихари сымыщIэу ди куейм щыпсэухэм нэхъ гъунэгъуу саригъэцIыхуну мурад ищIати. Куэдым дытепсэлъыхьащ, куэд сигу къэзгъэкIыжыну Iэмал къызитащ, сызыпэмыплъа гуэрхэри ди зэпсалъэм зэрыхэтами пцIы хэлъкъым. Иужьрейхэм щыщт мыр: «Сыхуейт бзэм теухуауэ нобэ дыщIэгузавэу щыIэхэм ехьэлIа уи Iуэху еплъыкIэм дыщыбгъэгъуэзэну». Апхуэдэу зыкъыщысхуигъазэм, тIэкIу Iэнкун сыхъуащ. Адыгэбзэр курыт еджапIэм щезгъэджыркъым, бзэм е нэгъуэщI лъэпкъ Iуэхухэм ехьэлIа жылагъуэ лэжьыгъэ згъэзащIэркъым, сыутыкуакIуэкъым, атIэми…

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Хэха

Шэч къытехьэгъуейщ

2023-03-14

  • Адыгэхэмрэ абхъазхэмрэ, абазэхэри убыххэри къытхэту, зы къежьапIэ зэрыдиIэм шэч къытехьэгъуейщ. Зэлъэбжьэгъухэр я хабзэкIи зэхэтыкIэкIи зэгъунэгъущ, я гупсысэкIэми дуней тетыкIэми зэщхь куэд яхэтщ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Хэха

Адыгабзэм имэхьанэ зыкъегъэIэтыгъэным фэшI

2023-03-14

  • Хабзэ зэрэхъугъэу, адыгабзэмрэ тхыбзэмрэ я Мафэ ипэгъокIэу республикэм «Адыгэ диктант» щатхы. Мыгъэ ар гъэтхапэм и 11-м я 5-у зэхащагъ. Адыгэ къэралыгъо университетым адыгэ филологиемкIэ ыкIи культурэмкIэ ифакультет щыкIуагъ, джащ фэдэу пэIудзыгъэ шIыкIэм тетэу шIоигъоныгъэ зиIэхэм ар атхын амал яIагъ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Хэха

Ары ыкIи зэрэзекIорэр

2023-03-14

  • Дунэе Адыгэ Хасэр – дунаим щыпсэурэ адыгэ пстэур зэкъоты зышIырэ куп зэхэт. Адыгэхэм ялъэпкъ хэпIэжъыр, Iо хэмылъэу, Адыгэ Республикэр ары. Тилъэпкъэгъухэр, тшыхэр, тшыпхъухэр Шам, Иорданием, Мысыр, Америкэм, Австралием, Европэм ит хэгъэгу пчъагъэхэм ащэпсэух. Хэкум пэчыжьэу псэурэ адыгэхэр бэдэдэ мэхъух.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Хэха

ФIыуэ ирагъэлъагъу

2023-03-14

  • Иджыри цIыкIу щIыкIэ лъэпкъыбзэм гулъытэ хэха хурагъэщIу алибэрдыкъуэдэсхэм къуажэ щIэблэр къагъэтэдж. Абы щыхьэт тохъуэ лъэпкъыбзэр хъумэным, хабзэхэр сабийхэм ягъэцIыхуным хуэгъэзауэ сабий IыгъыпIэхэм щрагъэкIуэкI лэжьыгъэ уасэншэр.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Хэха

«ЦIыкIурашыр» лъэ тоувэ

2023-03-14

  • Къэрэшей-Черкес Респуб-ликэм и къалащхьэм — Черкесск къалэм гуфIэгъуэшхуэкIэ гъэнщIауэ зи лъэтеувэ иджы дыдэ щащIа, лъэпкъыбзэхэмкIэ: адыгэбзэмкIэ, нэгъуеибзэмкIэ, къэрэшеибзэмкIэ къыдэкIа тхылъхэр зэрапхъуащ егъэджакIуэхэми, сабий IыгъыпIэхэм щылажьэ гъэсакIуэхэми, тхылъеджэхэми.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Хэха

ГурыфIыгъуэщ бгъэлъэпIэныр

2023-03-14

  • «Нэхъыжь зымыгъэлъапIэр щхьэ лъапIэгъуэ ихуэкъым» жи адыгэм. ЦIыхум щIэныгъэу бгъэдэлъым, гъащIэ зэхэщIыкIыу иIэм, и зэчиймрэ и гуащIэдэкIымрэ хуэфэщэн пщIэрэ гулъытэрэ игъуэу зэрагъуэтыпхъэр шэч зыхэмылъщ.
  • Къэрэшей-Черкес къэрал университетым деж лэжьыгъэшхуэ щызэфIах ди хэгъэгум щыпсэу лъэпкъхэм я бзэхэр хъумэныр я лъабжьэу. Апхуэдэхэм ящыщ зыщ адыгэ ди тхакIуэ нэхъыжьыфI Шорэ Ахьмэд ЛутI и къуэр илъэс 80 зэрырикъуам тращIыхьу гъатхэпэм (мартым) и 3-м ищхьэ еджапIэм къыщаIэта, щIэджыкIакIуэхэр зыхэта, «ЛIэщIыгъуэри схурикъунукъым фIы къысхуэзыщIахэм я щIыхуэр спшыныжын папщIэ!» зи фIэщыгъэцIэ конференцыр.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Хэха

ЖьэрыIуатэм и къарур щIокI

2023-03-14

  • ПщIэ зыхуэсщIу мы тхыгъэм еджэну мурад зыщIа си ныбжьэгъу, цIыхубэр къэзыцIэла узыфэу нобэ сызытетхыхьынур уэр дыдэм къоузми пщIэркъым! Сыт хуэдэ цIыхуми фIэфIынукъым ар мыузыншэу къыщIебгъэдзмэ, ауэ дэтхэнэми зыхуэсакъыжыныр и къалэнщ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Хэха

Налкъут мывэу зэтопщIыкI

2023-03-14

  • Урысей Федерацэм хыхьэ щIыналъэхэм ящыщу адыгэхэр нэхъыбэу щыпсэухэм халъытэ Къэбэрдей-Балъкъэр, Адыгэ, Къэрэшей-Шэрджэс республикэхэр. А щIыналъэхэм исхэр дызэпыщIащ политикэ, экономикэ, щэнхабзэ, нэгъуэщI унэтIыныгъэхэмкIи. ДызэрыIыгъщ икIи дызэрощIэ хъыбарегъащIэ IэнатIэхэм я лэжьакIуэхэри. Нобэ щыгъуазэ фыдощI шэрджэс щIыналъэм къикIа тхыгъэхэм ящыщ зым. Ар теухуащ ди анэдэлъхубзэр хъумэным худиIэ гудзакъэм, лъэпкъпсо мыхьэнэ зиIэ а Iуэхум епхауэ егъэджакIуэхэм яIэ еплъыкIэм.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Хэха

Лъыр утхъуауэ къысфIощI

2023-03-14

  • Анэдэлъхубзэр сыт цIыху щхьэхуэм, лъэпкъ псом дежкIэ? Тхьэм къыIурилъхьэри ирипсэуну кърита фIыгъуэщ. И лъым хэтщ, лъэпкъ цIыхум и хьэл-щэныр ипсыхьу. Пэжщ, бзэм хьэл-щэныр епсыхь. Ди адыгэбзэм къыдокIуэ хабзэ-нэмыси, щэнхабзи, зыIыгъыкIи, зыщIыкIи, цIыху хэтыкIи, дуней тетыкIи. Мо зэкIэлъыхьа-зэпыщIам зы къуэпс къыхэпчмэ, ар псо хъужыркъым – зэкIэщIокI. АтIэ, адрей къуэпс псори къызыбгъэдэкIыжыр бзэращ. Бзэмрэ псэмрэ зэгъусэщ. Гугъу иджы адыгэбзэкIэ упсэлъэну? Хьэуэ, псэ хэплъхьэмэ, гугъукъым. Аращ тфIэкIуэдыр – псэращ. Псэм дегугъун, дытелэжьэн хуейщ. Бзэр мэкIуэд жытIэ щхьэкIэ, ар здэкIуэ щыIэкъым. Псэр мэкIуэдри, бзэр тхуэмыгъэкъаруужу аращ армыхъумэ. Псэ хомылъхьэу уэрэд жыпIэфынукъым, укъэфэфынукъым, сурэт пщIыфынукъым, фащэ бдыфынукъым. Псэ хомылъхьэу анэдэлъхубзи пхуэхъумэнукъым. Ди псэр дгъэнщIыжын хуейуэ аращ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Хэха