ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Август, 2022

Къэрал мылъкур зыхухахахэм трагъэкIуадэ

2022-08-06

  • КIуэкIуэ Казбек лэжьыгъэ IуэхукIэ IущIащ Федеральнэ казначействэм и управленэу Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щыIэм и унафэщI IутIыж Шумахуэ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: КъБР-м и Правительствэм

Мурадхэри, плъапIэхэри, хъуэпсапIэхэри

2022-08-06

  • КъБР-р мы гъэм илъэси 100 зэрырикъур КIуэкIуэ Казбек цIыхубэм ягу къигъэкIыжащ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: КъБР-м и Правительствэм

2022-08-06

  • Къэбэрдей-Балъкъэрым щIэгъэхуэбжьауэ щаухуэ, сыт и лъэныкъуэкIи зыхуей щыхуагъазэ социальнэ мыхьэнэ зиIэ IуэхущIапIэ 70-м нэблагъэ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Къэрал къулыкъущIапIэхэр

Нэм и узыр нахуэщи…

2022-08-06

  • Махуэшхуэр трагъэхуащ иджырей офтальмолог цIэры-Iуэ Фёдоров Святослав къыщалъхуа махуэм. Абы и цIэр зэрехьэ Налшык дэт «ЛЕНАР» клиникэм. Къыхэгъэщыпхъэщ Фёдоров Святослав къызэралъхурэ илъэс 95-рэ щрикъум абы и гъэсэнхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщызэIуаха медицинэ IуэхущIапIэр зэрыщыIэрэ илъэс 25-рэ зэрыхъур.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Узыншагъэ

Шэдхъуреишхуэмрэ  Шэдхъурей цIыкIумрэ

2022-08-06

  • Дыщалъхуа щIыналъэм щIыпIэ дахэ куэд иIэщ. Абыхэм ящыщщ Дзэлыкъуэ щIыналъэм хыхьэ Каменномост къуажэм пэмыжыжьэу иIэ Шэдхъурей гуэлхэр. Абыхэм зыплъыхьакIуэхэр зыIэпашэ, псалъэкIэ пхужымыIэным хуэдэщ а щIыналъэм и телъыджагъэр.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Хэха

Сабийм и зэфIэкIыр  адэ-анэм я деж къыщожьэ

2022-08-06

  • Куэд щIауэ сегъэпIйтей зы Iуэхугъуэм: сабийм и школ кIуэгъуэ хъуарэ мыхъуарэ къызэрыпщIэнум. Пэжщ, пыухыкIауэ яубзыхуа ныбжь щыIэщ (илъэсихрэ мазихым щегъэжьауэ илъэсий ныбжьым фIэмы-кIыу) курыт еджапIэм щIэтIысхьэн хуейуэ. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, тIэкIу нэхъ пасэуи, мазэ бжыгъэкIэ нэхъ кIасэуи бгъакIуэ хъунущ, укъызытеувыIэн хуейри сабий къэс езым щхьэхуэу иIэж зыужьыкIэмрэ псэ псыхьыкIэмрэщ. Мис ар зэхэгъэкIынырщ адэ-анэр нэхъ зэлIэлIапхъэр, школым, психологхэм къагъэув мардэхэр, езыхэм я набдзэгубдзаплъагъэр щIыгъужу, Iуэхум къыхэлъытауэ. Си мызакъуэу, зи быным и ехъулIэныгъэмрэ и узыншагъэмрэ къызыфIэIуэху адэ-анэ куэд Iууа къыщIэкIынщ апхуэдэм.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Егъэджэныгъэ

Бэчмырзэ епха хъуэпсапIэхэр

2022-08-06

  • Адыгэ усыгъэм и лъабжьэр зыгъэтIылъауэ къалъытэ ПащIэ Бэчмырзэ зымыцIыху, абы и IэдакъэщIэкIхэм щымыгъуазэ щыIэу си фIэщ хъуркъым. Бэчмырзэ джэгуакIуэ жьэнахуэу, усакIуэ Iэзэу зэрыщытам и мызакъуэу, ар цIыхугъэ ин, зэхэщIыкI зыхэлъа, гуащIэрылажьэу псэуа цIыху хьэлэлщ. Ар IэужьыфIэ-лъэужьыфIэ хъуа цIыху насыпыфIэхэм ящыщщ. ИкIи а Iэужьыр къыщIэна щIэблэм егугъуу яхъумэ. Псалъэм папщIэ, 2003 гъэм абы и цIэкIэ Нартан къуажэ къыщызэIуаха унэ-музейр кIуэ пэтми ефIакIуэ, цIыхуу екIуалIэр нэхъыбэ хъу зэпытщ. Нобэ ди псэлъэгъущ музейр къызэIухыным зи гуащIэ хэзылъхьа, уэрэджыIакIуэ цIэрыIуэ ПащIэ Ленэ. Абы музейм къыщызэригъэпэщ Iуэхухэм нэхъыбэ зэрыришэлIэным, Бэчмырзэ и IэдакъэщIэкIхэм зэрыдригъэхьэхыным яужь ит зэпытщ. Илъэс 19 ипэ Бэчмырзэ и фэеплъу къызэIуаха унэр иригъэфIэкIуэну гугъэ дахэхэр иIэщ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Хэха

«ЩхьэкIуэ ину къытщыщIар гъыбзэ кIэщIу сэ къызотхыж…»

2022-08-06

  • КIэрашэ Тембот и цIэр зезыхьэ Адыгэ щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и архив гъэтIылъыгъэхэм яхэлъщ Тыркум къыщыхъуами, адэжь хэкум къигъэзэжу лъэпкъым гурэ псэкIэ хуэлэжьа, егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмрэ зи гъащIэр щхьэузыхь хуэзыщIа узэщIакIуэ цIэрыIуэ Нэгъуч Исуф 1912 гъэм Истамбыл пасэрей уэсмэныбзэкIэ къыщыдигъэкIа и зы тхылъ. «Тарихъул ислъам» зи фIэщыгъэ а къыдэкIыгъуэ гъэщIэгъуэным муслъымэн диным и тхыдэр кIэщIу къызэщIикъуэну къалэн зыщищIыжми, лъэпкъ щIэныгъэм деж мыхьэнэ зиIэ Iуэхугъуэ гъэщIэгъуэн куэдым ущрохьэлIэ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Хэха

2022-08-06

  •  Джэд щыкъун и пщIыхьщ
  • Унэгуащэм джэдыр здигъашхэм, зы джэд купраузыфэ джэджьей и пэм къихутам йоуIу. Джэджьейри купраузщ и фэкIэ, унэгуащэм кърыригъэшахэм ящыщщ.
  • Фызым и щхьэр игъэIущыж хуэдэу жеIэ:
  • — Уа, делэу, джэд купрауз, джэджьей узэуIуу Iэнлъэм Iупхуар уи джэдыкIэм къришауэ уи бынми пщIэркъым, уэщхьыркъабзэщ.
  • Ауэ жаIэкъым цIыхухэм: «Джэд щыкъун и пщIыхьщ» псэлъафэр.
  • Сыт къыпыпхын «джэд акъылым». ЦIыхухэр нэгъуэщIщ, гупсысэ къаритащ Алыхьталэм.
  •  
  • Емыса лэгъупэжь хъурэ?
  • ЩIакхъуэ къэсщэхуну тыкуэным сокIуэ. Къуажэ уэрамым тет унэшхуэхэм саблокI, унэ нэхъ цIыкIуи солъагъу. Къуажэ щыхъукIэ унэ Iэджи плъагъунщ.
  • Зы куэбжэ гуэрым деж бжэIупэм Iут пхъэ ашыч хъыбийр зрегъэзэхуэжри зылI хъущIэу щытщ. «Фи адэм ищIа фи гугъэрэ мы ашычыр?» — мэшхыдэ лIыр.
  • ЩIалэ цIыкIуищи я щхьэр фIэхуауэ, нэщхъейуэ къыдэкIуеижу саIуощIэ. «Сэшхуэ тщIыну ашыч джабэм еIулIа пхъэхэр къыдигъэщтакъым», — жыхуаIэу.
  • ЛIыкур мэшхыдэ, ауэ ар нэхъыбэу зытехъущIыхьын хуейр и къуэ лэгъупэжь хъуарт, сыту жыпIэмэ ар зыкIи хуэмыIэзэу нэгъуэщI щIыпIэ къикIа гуэрхэм яхуэлэжьэну арэзы хъуат.
  • ЛIым и къуэм и гугъэщ езым хуэдэу Iэзэ щымыIэу къахуэупсауэ и щIыпIэм къэкIуа цIыхухэр. Ар егупсысыркъым мы пыIэзэфIэхь зэманым мэл гуартэр темыплъэкъукIыу зэрихъумэн хуейм, мэлыщхьэ бжыгъэкIэ къинэнкIэ шынагъуэ зэрыщыIэм.
  • И машинэ псынщIэмкIэ щIалэр езыр унэм къокIуэжри, абы нэху къыщокI, адэкIэ чэтым жэщым щекIуэкI Iуэхухэр ищIэркъым. ЩIалэщ, зэрысакъын хуейр къыгурыIуэркъым. «Ди мэл гуартэр ирикъужкъым, Iисраф пщIащ», — жаIэу, лэгъупэжь щIалэм къыхурикъужмэ, мэлхэр зейхэм я «унафэм» щIэкIмэ, и унэри хилъхьэнкIэ хъунущ зыми щымыщу.
  • Арауэ пIэрэ адыгэм: «Емыса лэгъупэжь хъуркъым», — щIыжиIар.
  • Къуныжь ХьэIишэт.
  •  
  • Хъарбыз фо
  • Хъарбызыр ятхьэщI, ялъэщIыж, зэгуагъэж, жылэр и гъусэу и кур кърагъэжри, тепщэч куушхуэм иралъхьэ. ИтIанэ хъарбызыкур зэхапIытIэ, жылэр къыхах е жылэр къыхэкIын щхьэкIэ кхъузанэм щIагъэкI. Шыуаным иралъхьэ, мафIэм трагъэувэри, тхъурымбэр къытрахыурэ, зэзэмызи зэIащIэурэ и щхьэр техауэ ягъавэ зы сыхьэт, сыхьэтрэ ныкъуэкIэ. ИтIанэ мафIэр нэхъ ин ящI, нэхъ щIэх-щIэхыури зэIащIэурэ ягъавэ. Хьэзыр хъуа хъарбыз фор плъыжь дахэщ, Iувщ. Псори зэхэту абы и гъэвэным сыхьэти 2,5-3 ехь. Хьэзыр хъуар къызэращIэр: абы щыщу тепщэчым зы ткIуэпс ирагъаткIуэ, ар упщIыIуа нэужь зэкIэщIэмыжу е къэпщтамэ уи IэпитIыр зэкIэригъапщIэу щытын хуейщ. Хъарбыз фор тIэкIу ягъэупщIыIу (градус 30 — 40), абдж хьэкъущыкъум иракIэри, и щхьэр ягъэбыдэж. Лэкъум хуабэ, щIакхъуэ докIу. IэфI дыдэщ, мэ гуакIуэ къыхех.
  • Халъхьэхэр: хъарбызыкуу — г 3000.
  • Ва иужь абы хъарбыз фоуэ къыхокI грамм 400.
  • Хуэрэджэ мэрзей
  • Хьэкъущыкъу мыулъийм псывэ иракIэ, абы фошыгъу щабэ хакIутэ, зэIащIэурэ, фошыгъур ткIуху къытрагъэкъуалъэри, кхъузанэ щабэкIэ языж. Фошыгъупс зар нэгъуэщI шыуаным иракIэ, абы зи купкъыр къиха, фIыуэ зэхэпIытIа хуэрэджэр халъхьэ. МафIэ цIыкIум трагъэувэри, зэIащIэурэ, и щхьэр техауэ ягъавэ. Ар сыхьэти 2 — 3-кIэ хьэзыр мэхъу. Хуэрэджэ вам и фэр гъуэжьыфэу, езыр зэпышу, тыкъыр лъэпкъ хэмылъу щытын хуейщ. Хьэзыр хъуа иужь къытрахыж, тIэкIу ягъэупщIыIури, пхъэбгъу гъущэм пIащIэу тракIэ икIи дыгъэпсым хэлъу ягъэгъу. Мэрзей дияр зэпамытхъыу пхъэбгъум къытралъэф, кIыхь хъурейуэ зэкIуэцIашыхьри, гъущапIэ-кIыфIыпIэм щагъэтIылъ. ЗэIымыхьэу куэдрэ щылъщ.
  • Халъхьэхэр: хуэрэджэу — г 800, фошыгъуу — г 300, псыуэ — г 200.
  • Къубатий Борис.
  •  
  • Инатыр щыту малIэ
  • Зыгуэрым, жиIэр пэж яфIищIыну, «лэныстэщ» жиIэрт.
  • Псоми «лэныстэкъым» жаIэрт. Езым зэпымыууэ:
  • — Лэныстэщ! Лэныстэщ! Лэныстэщ! – жиIэрт.
  • ЖрамыгъэIэн щхьэкIэ, къащтэри псым хадзати, и Iэр къыхигъэжауэ, и Iэпхъуамбэхэр лэныстэм хуэдэу зыIуигъабзэрт.
  •  
  • Тэмэму   щIэмыджэгухэр сыт?
  • Хъуэжэ топджэгум кIуэхэм здашащ. Джэгуныр зэфIэкIа нэужь къежьэжри:
  • — А зы топ закъуэм зыр зым жьэхэуэу, еIунщIу, зафыщIыжу къыщIыкIэлъажыхьыр сыт?! Еплъхэри ямыгъэгузавэу топ зырыз зэрагъэпэщу тэмэму щIэмыджэгухэр сыт? – жиIэурэ къэкIуэжащ.
  • Жылау Нурбий.
  •  
  • ДжэдыкIэм и ныбжь нэсмэ…
  • КупщIэр куэдрэ бгъэныщкIумэ, кунэф мэхъу
  • ЦIыхуитI зэщхьу щыIэкъым жаIэ: цIыхугъэм нэса псори зэщхьщ, къэна-нэнахэри я шыфэлIыфэкIэ зэхуэдэщ.
  • ДжэдыкIэм и ныбжь нэсмэ, джэдщ.
  • Нэхъыжьыр къызыгурымыIуэр щIалэщ, щIалэр къызыгурымыIуэжыр лIыжьщ.
  • НэхъыщIэфI зэхъулIар жьыщхьэ махуэщ.
  • ЩIалэгъуэм имытхьэлэу къелым гъащIэ къыпоплъэ.
  • ЩIэблэм уи гугъу щIищIын щIэныгъэрэ акъылрэ къыпщIэнамэ, уащыгъупщэркъым – тIури бын лIэужьыгъуэщ.
  • КупщIэр куэдрэ бгъэныщкIумэ, кунэф мэхъу.
  • Узыпэмыплъэхха гъащIэм ухуэхьэзыру къыщIокIри, узыщIэбэнар нэгъуэщIу къыщIедзыж.
  • ЦIэрыIуэ хъуа гуэрым жиIа хуэдэу зэи къыпхуамыгъэдэхэнур гъэIуи, гупсысэ куууэ къащыхъунущ.
  • Бейтыгъуэн Сэфарбий.
  •  
  • Щапхъэ
  • Бжэндэхъум бзу куэдым я бзэр ещIэ, нэгъуэщI макъ куэдми зыпещIыж, езым ей дыдэ макъыр къэхутэгъуейуэ. УедэIуапэмэ, псысыхуолIэм, бзуужьым, пшахъуэджэдым е псыпцIэ бабыщым, уэгунэбзум, бжэндэхъугъуэжьым, бгъэмопэм е бгъэморэм, жэнэтбзум, цIыжьдадэм, пэкъыум, нэгъуэщI умыцIыху бзу макъхэм (зи макъ зыгъэIу бзу псоми я цIэр пщIэн-тIэ, ущымыорнитологкIэ), уеблэмэ укъигъэуIэбжьу, адакъэм и Iуэ макъым, джэдум и «наум», бжэным, мэлым я гъуэ макъым, куэбжэ кIыргъ макъ нэгъунэм зыпещIыжыф, а макъ псори гъатхэм, пщэдджыжьым укъигъэушу, махуэ къэс езым игъэIу уэрэдым хэтщ. Ауэ ар бзущи – бзущ. Абы зэхимыджэ макъ дунейм темытми, уедаIуэ пэтми зыщумыгъэнщIу, игъэIур гъэщIэгъуэну, дахэу зэхыбох, Iэзащэу ушэ бзухэм ящыщу зэрыщытри къыуегъащIэ. КIэщIу жыпIэмэ, бжэндэхъур бзу телъыджэщ! Абы и хьэлыфIагъри сфIэгъэщIэгъуэну «ХьэлыфIэ» зыфIэсща усэри згъэпсауэ щытащ:
  •  
  • Бжэндэхъур схуэмыухыу согъэщIагъуэ:
  • Псы пхуемыфэн, илIыкIми,
  • иIэм дагъуэ –
  • Псынэпсырщ и гум дыхьэр
  •  бзу телъыджэм!
  • Гурыхьрэ и IуэхущIафэхэр
  •  и гъуджэу,
  • Тетыфрэ, фIейм хэмыхьэу,
  • гъащIэ лъагъуэ,
  • ХущIэкъур псэ къабзагъэм
  • сфIэхьэл щIагъуэщ.
  • НтIэ, къытызогъэзэжри, бжэндэхъур бзущ, ар щапхъэу къыщIэсхьари мыращ: ди языныкъуэ усакIуэхэм я тхыгъэхэм укъыщеджэкIи пцIыху усакIуэ куэдым я хъэтIыр, я къинэмыщIыр хыболъагъуэ, щызыхыбощIэ, я макъыр щызыхыбох, езым яй дыдэ макъыр а макъыбэм хэкIуадэу… Дунейпсо литературэм и курых-купщIэр, и фIыпIэр мыщIэ цIыкIу зырызурэ къыхэпхыурэ ар уи псэ кхъузанэм – ууей, уи псэм щыщ хъужыху – щIэбгъэкIыжу уи тхыгъэхэм къыщыбгъэсэбэпынымрэ зэрыхуэзэкIэ, нэуфIыцIщхьэрыуэу зегъэщхьын-къытеупсыкIынымрэ зыкъым.
  • Хьэту Пётр.
  •  
  • Псалъэзэблэдз
  • ЕкIуэкIыу: 1. Сэшхуэ сыт хуэдэхэм пэщIадзу зэрызахъумэу щыта гъущI пIащIэ хъурей е плIимэ, шапэIудз. 3. Бгъэм хэлъ дзажэналъэ зэрыIыгъыр. 5. Алэрыбгъум ещхьу, къамыл щабэ зэIуща. 7. Пхъэм къыхащIыкIыу ящI бжэмышх, шынакъхэм я кIуэцIыр зэрагъэтэмэм, къэгъэшауэ дзитI зыIут Iэмэпсымэ. 8. Зыгуэрым дэIэпыкъуэгъуу, Iэпыдзлъэпыдзу щIыгъу цIыху. 9. Гъавэ зэрахьэж Iэмэпсымэ зыщIэт унэ, гъавэр зэрахьэж. 11. Дунейр щыщIыIэм деж бахъэ упщIыIум къыхэкIыу уэс пIащIэ трищIэр. 13. … измэ, щIакхъуэр цIынэщ (псалъэжь). 14. Iэпхъуамбищ зыбгъурылъым я бгъуагъым хуэдиз. 15. Мэзым щIэс псэущхьэ.
  • Къехыу: 1. Къалымым ещхь, шэдылъэхэм къыщыкI къэкIыгъэ. 2. Адыгэш къабзэ. 3. ШыкIэпшынэ зэреуэ Iэмэпсымэ. 4. ЩэкIым е лъахъстэным къыхэщIыкIа хъуржын цIыкIу, тутын сыт хуэдэ иралъхьэу. 5. Джэду лъэпкъым щыщ псэущхьэ. 6. … и щхьэр умытIатэу ху илърэ хьэ илърэ пщIэркъым (псалъэжь). 9. Псы джэд лъэпкъ. 10. Губгъуэхэм, мэзхэм къыщыхъу мафIэс. 11. ТхылъымпIэ сыт хуэдэхэм къыхэщIыкIауэ ерыскъыи нэгъуэщIхэри зэрызэрахьэ, къызэрырахьэкI кумбыгъэ. 12. Ягъэбэгъуэну къагъанэ Iэщ, джэдкъаз.
  • Зэхэзылъхьар  Бицу Жаннэщ.
  • Бадзэуэгъуэм и 23-м ди газетым  тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
  • Къехыу: 1. Унэ. 2. Зышхыр. 3. Хъумэ. 6. УефийкIэ. 7. КъыуащIэм. 8. Хьэжыгъэм. 10. ПсэухукIэ. 14. ЗэплъэкI. 18. Ешх. 19. Игущ.
  • ЕкIуэкIыу: 4. Нэмысым. 5. ТIум. 9. Япэ. 11. ЗымыщIэм. 12. ЩIиудащ. 13. Мышыум. 15. Зэхуэдэщ. 16. Мэхъу. 17. Нэд. 20 Шыгъэджэгу.

Зыхыхьэхэр: Малъхъэдис

ХъуэкIуэн Алим: «ГукIи, псэкIи, IэпкълъэпкъкIи щызу зыщызгъэпсэхур Къэбэрдей-Балъкъэрырщ!»

2022-08-06

  • Зы пIэм имыту зэпымыууэ лъагапIэщIэхэм хуэкIуэ, ехъулIэныгъэхэр зыIэрызыгъэхьэ ди хэкуэгъу актёр, модель цIэрыIуэ ХъуэкIуэн Алим илъэс 20 зэрырикъурэ и гъащIэм къыгуэхыпIэ зимыIэщ камерэмрэ сурэттехымрэ. Москва, Лондон, Нью-Йорк, Афины, Париж, Истамбыл, Рим, нэгъуэщI щIыпIэхэм щытрах фильмхэм, видео клипхэм, модэм теухуа дунейпсо гъэлъэгъуэныгъэхэм адыгэ щIалэр жыджэру хэтщ. Ар ядолажьэ дуней псом и артист, режиссёр, журнал, газет, модель IуэхущIапIэ цIэрыIуэхэм (GIORGIO Armani, Dolce Gabbana, Kenzo, Ostin, Finn Flare, Kanzler, Юдашкин, Savage, Beymen, Iceberg, нэгъуэщIхэми), киногъуазджэ зэхыхьэшхуэхэм зэпымыууэ ирагъэблагъэ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: ДифI догъэлъапIэ

Еханэ дыщэр зыIэрегъэхьэ

2022-08-06

  • Къэбэрдей-Балъкъэрым щыщ лъагэу дэлъеинымкIэ спортсмен цIэрыIуэ Ласицкене Марие пашэныгъэр щиубыдащ атлетикэ псынщIэмкIэ Урысей чемпионатым.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Спорт

Хьэщыкъуейм и зи чэзу медаль

2022-08-06

  • Налшык къалэ щекIуэкIащ «Кавказым и хъуаскIэхэр» («Искры Кавказа») тхэквондомкIэ фестиваль зэIуха. Абы хэтащ Кавказ Ищхъэрэ федеральнэ щIыналъэм хыхьэ республикэхэм къикIа спортсмени 120-м щIигъу.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Спорт