ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Щхьэж  ей  къищтэжыну?

2020-12-17

  • Мы зэманым дунейм щекIуэкI Iуэхухэм я нэхъ гъэщIэгъуэнхэм, захуагъэ зыхэлъу къэплъытэ хъунухэм ящыщщ музейхэм щIэлъ хьэпшыпхэр ар къыздраша къэралхэм, зей щIыдэлъху лъэпкъхэм зэрыратыжыр.

  • «Сынэхъ лъэщщи, сысейщ» гупсысэм тету яхъунщIа, щэнхабзэ беягъ къызыхуамыгъэнэжа лъэпкъхэм лIэщIыгъуэ щIэинхэр зэхуахьэсыжыфыну Iэмал къыкъуэкIащ. Нэхъ тэмэму жыпIэнумэ, мыр 2007 гъэм къежьа Iуэхущ. Абы щыгъуэм ООН-м къищтагъащ щIыдэлъху лъэпкъхэм я хуитыныгъэхэм теухуа декларацэ. А декларацэм и зы Iыхьэм щыгъэбелджылащ щIыдэлъху лъэпкъхэм я щэнхабзэм, акъылым, псэм, зэрахьэ диным къагъэщIа беягъхэр, гъэпцIагъэкIэ, къарукIэ къытрахахэр, иратыжын хуейуэ.
  • Нэхъ псынщIэу зыкъэзыужьа, дзэ зэзыгъэпэщыфа къэралхэм я нэр зытрадза щIыналъэхэм щагъэхъар цIыхуцIэ зиIэм и тхыдэм къыхэнащ, ириукIытэжыным хуэдизу гуузу. АтIэ, зэман щыIащ, укIытэн дэнэ къэна, яукIыныр, яхъунщIэныр къызэрыгуэкI Iуэхуу къалъытэу щыщыта. А политикэр зыхуэдар Черчилль Уинстон гурыIуэгъуэу, къехьэкI-нехьэкI хэмылъу жиIэгъащ 1937 гъэм. «Сэ къэслъытэркъым мэкъум телъ хьэр а мэкъум зыгуэркIэ хуиту, ар абы куэд дыдэрэ телъами. Сэ къэслъытэркъым Америкэм и индей плъыжьхэмрэ Австралием и щIыдэлъху цIыху фIыцIэхэмрэ лей къатехьауэ, сыту жыпIэмэ, расэ  нэхъ лъэщ, зызыужьа, жысIэнщи, нэхъ Iущ къакIуэри, абыхэм я щIыпIэр яубыдауэ аращ».
  • ЕпщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм и пэм ирихьэлIэу щIы  хъурейм и нэхъ IыхьэфIхэр зыIэщIэзыубыдауэ щыта къэралым и премьер-министрым и гупсысэкIэм, Iуэху лъагъукIэм тепщIыхьмэ, уэ нэхърэ нэхъ лъэщыр уи лъапсэм къехъуапсэу иубыдыныр е и нэм къыфIэнэр къищтэу дэкIыжыныр тэмэмщ: сыт къэралым и щапхъэм цIыху щхьэхуэр ирикIуэ щIэмыхъунур?
  • Ди зэманым къигъэщIащ нэгъуэщI гупсысэкIэ. Псалъэм папщIэ, 2009 гъэм Луврым Египетым иритыжащ 1980 гъэхэм абы блыным тещIыхьауэ къраша сурэтхэр. Илъэсищ дэкIри, Нигерием Бостон гъуазджэхэмкIэ и музейм хуигъэуващ ХIХ лIэщIыгъуэм и кIэхэм инджылыз сэлэтхэм а къэралым кърашауэ я гъэтIылъыгъэм хэлъ- хэр яритыжыну. АбыкIи иухакъым, 2017 гъэм Британие музейм зыхуигъэзащ бенин домбеякъыр икIэщIыпIэкIэ къратыжыну.
  • ЗэрытщIэщи, Нидерландхэр колоние куэду зиIа къэралщ. Иджы зэрыхъуаращи, я адэжьхэм зэхуахьэсар ди зэманым псэухэм ягуэшыж. ГъэщIэгъуэну мыбы хэлъыр псалъэмакъ къаIэтыну яужь зэримытырщ. Псалъэм папщIэ, Амстердам и Рейксмузеум, ЭтнографиемкIэ музейм экспонат минищэм нэс иратыжынущ колониальнэ зауэхэм щыгъуэ ахэр къыздраша къэралхэм. Иратыжын хуейхэм язщ карат 70 хъу налмэсыр, индонезие сулътIан Банджармасин ейуэ щытар. ЭтнографиемкIэ музейм и унафэ-щIым жеIэ мы Iуэхум захуагъэ зэрыхэлъыр, Нидерландхэм залымыгъэ зэрызэрахьам иджырей щIэблэр зэреувалIэр.
  • Ауэ музей псори мы щапхъэм ирикIуэну къыщIэкIынукъым. ЩыIэщ международнэ организацэхэм, политик цIэрыIуэхэм захуэзыгъазэхэр, мы Iуэхур къызэтрагъэувыIэну елъэIуу. Щхьэусыгъуэу къагъэлъагъуэм, я нэхъ щабэу жыпIэнумэ, дыхьэшхэни хэтщ. Псалъэм папщIэ, Европэм и музей зэпэщхэм щызэхуахьэсахэм еплъыну цIыхухэм я дежкIэ нэхъ тыншщ, ахэр къэралхэм трагуэшэжмэ, зылъагъунур мащIэщ. Пэжыр жыпIэнумэ, артефактхэм (цIыхухэм къагъэщIам) псом япэу нэхъ хуэныкъуэр ар зейращ, игъащIэкIэ нэгъуэщI абы къакIуэу емыплъыну-  ми. Ахэращ щыгъуэзэн хуейр я щIэиныр зыхуэдэм, дунейпсо щэнхабзэм халъхьэфам. ИкIэм-икIэжым, ахэращ а мылъкур зыбгъэдэлъыпхъэр.
  • Мы Iуэхур къызэрежьам хуэдэу екIуэкIмэ, музей куэд нэхъ къулейсыз хъунущ. Ауэ арауи къыщIэкIынукъым нэхъыщхьэр. ЗыхузэфIэкIыр зауэу, цIыхуфэ зримыплъыр иукIыу, ихъунщIэу, щIыналъэр зыIэщIилъхьэу къогъуэгурыкIуэ дунейр. Лей зезыхьахэмрэ а лейр зыгъэвахэмрэ ткIийуэ зэригъэпсэлъэну къыщIэкIынущ, лIэщIыгъуэкIэ- рэ къаугъуеяр зыIэщIагъэкIыну хуэмейуэ иувыкIмэ. Апхуэ-дэ гужьгъэжь зэхузимыIэ къэралхэр зэрымащIэм тепщIыхьмэ, захуагъэ къалъыхъуэу ирагъэжьа Iуэхур зэриухынкIэ хъунур гурыIуэгъуэкъым.