ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Зытеухуар   'Тхыдэ'

Адыгэхэр Кърымым

2022-05-14

  • Нобэ Кърыму тцIыху щIыналъэм VIII лIэщIыгъуэм къыщызэрагъэпэщауэ щытащ Константинополь патриархатым и зы къудамэу Гъуэт епархиер. Феодоро зыфIаща щIы- налъэм и члисэ лэжьакIуэхэм яIурылъыр пасэрей герман лъэпкъыжьхэр зэрыпсалъэу щыта бзэрт. ИужьыIуэкIэ, IX лIэщIыгъуэхэм алыджыбзэр къызэдащтащ. ХытIы-гуныкъуэм лъэпкъ куэд щызэхэст, сондэджэр бжыгъэншэхэр къекIуалIэрт, ауэ  щыхъукIи, зэгурыIуэну зы бзэ яIапхъэти, гъуэтыбзэр къыхахауэ, псоми яIурылът. Арами, а зэман жыжьэм абы щыIурт адыгэбзэри!

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Зауэм илыпщIа щIалэгъуэ

2022-01-11

  • 1943 гъэм щIышылэм и 11-м пщэдджыжьым сыхьэтыр 4-м советыдзэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрым и щIыналъэм нэмыцэ-фашист зэрыпхъуакIуэхэр ирахужащ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Щамил Iимамым къытхуигъэхьа тхыгъэр

2021-12-07

  • Иджыри и пIэ имыувэпа тхыдэ къудамэхэм язщ 1846 гъэм Щамил Къэбэрдейм къэкIуауэ зэрыщытар. Абы и пэ къихуэу Iимамым адыгэхэм къахуигъэхьа тхыгъэр тхыдэ фэеплъ хъугъуэфIыгъуэу къэплъытэну хуэфащэщ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Идархэ: зы пэж къыхахри, гурэ псэкIэ хуэщыпкъащ

2021-11-03

  • IыхьиплI хъууэ 1854-1857 гъэхэм урысыпщ Долгоруков Пётр къыдигъэкIыгъауэ щыта «Урысей лIакъуэ тхылъым» итщ: «Черкасскэхэр Къэбэрдейм къикIащ, адыгэпщ Инал и щIэблэм щыщщ. Мысырым тепщэ-ныгъэр щызыIыгъа сулътIаным къытепщIыкIыжахэр ноби Къэбэрдейм щопсэу, урысыпщ Черкасскэхэм я унэкъуэщу, я лъэпкъэгъуу зэрыщытми шэч хэлъкъым. Лъэхъэнэ зэхуэмыдэхэм ахэр Къэбэрдейм къикIыурэ пащтыхьым къулыкъу хуащIэну Урысейм къакIуэрт, чыристан диныр, Черкасскэ цIэм и гъусэу, къащтэрт, унагъуэ щащIыжырти, мыбдеж къыщынэжырт. ЛIыгъэрэ губзыгъагъэкIэ зи пщIэр къэзылэжьыжа Черкасскэхэр   урыс   пщы цIэрыIуэхэмрэ   уэркъышхуэхэмрэ зэи япикIуэтакъым, уеблэмэ цIэрыIуагърэ зэфIэкIкIэ нэхъ лъэрызехьэхэм ящыщ хъуат».

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Хэт хъуну Абатэхэр?

2021-10-30

  •  Бзэр зэрылъащIэншэр, бгъэдэлъ зэфIэкIым цIыхум и гупсысэкIэми и дуней еплъыкIэми зригъэхъуэжыфыну зэрыщытыр щIэныгъэм куэд лъандэрэ нахуэ ищIа Iуэхугъуэхэм ящыщщ. Бзэр тхыдэм и гъуджэщ, ауэ сытми жаIакъым. Лъэпкъым и хъуэпсапIэхэри, и гугъапIэхэри, и гукIуэдыгъуэхэри, игу зэщызыгъэуахэри абы къыхэбгъуэтэнущ, ар къэгъэнауэ, къыпхуиIуэтэнущ. Адыгэ жыIэгъуэхэм нэхъ щапхъэ дахэ ухуейкъым лъэпкъым къикIуа гъуэгуанэм уриплъэжын, гукIэ зыхэпщIэн папщIэ. Мы тхыгъэ кIэщIыр зытеухуар Абатэхэщ. Адыгэ лъэпкъыжьщ, я лъэкIыныгъэри мащIэтэкъым, куэди яхузэфIэкIырт, бзаджагъэкIи къалъэщIыхьэн щымыIэуи ерут. Адыгэ IуэрыIуатэм къыхэнауэ мыпхуэдэ псэлъафэхэр хэтщ: «Абатэхэ я зепхъуэкIэу узэрапхъуаи…», «Уи лъапсэ Абатэхэ щыджэгуа нэхъей», «Ибэу укъэнэнуми, Абатэхэ закъылъумынэ», нэгъуэщIхэри… Иужьрей псэлъафэр иджы дыдэщ щызэхэтхар, ар къызыбгъэдэкIа нанэм абы къикIыр къыгурыIуащэу щымытми, нахуэщ ущием и лъабжьэ гъэсэпэтхыдэшхуэ зэрыщIэлъыр. «Адыгэ псалъэ» газетым и щIэджыкIакIуэхэм яфIэгъэщIэгъуэн хъуну къытщыхъуащ, мыпхуэдиз псэлъафэр зыпылъ Абатэ-хэр хэтми я пащхьэ итлъхьэмэ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Щхьэгуащэ гущэуи Тхьэр зыдэбгэным, лъы бахъае гущэри къызэрыдох…

2021-08-28

  • (ВытхьэкIумэ Къамболэтрэ Выжькъуапэ зауэмрэ я гъыбзэр)
  • Анэм и нэпсыр мащIэу къекIуами, абы гу лъитауэ имыгъэхыщIэ щыIэу къыщIэкIынкъым. Пэжу, щыIэщ бын, игу илъыр къызыхуэIуатэ, анэм и гур псалъэ дахэкIэ фIы къэзыщIыжыф. ЩыIэщ бын, апхуэдэ псалъэхэр зыхузэмыгъэпэщ, и гущIэм зигъазэми, къызыхудэмышей, къызыхимыгъэщу зыгъэв. Ауэ, хьэкъыр аращи, анэм и нэпсым дунеижьыр къегъэпсалъэ. Анэр гуIэмэ, щIыри догыз, ауэ сытми жаIакъым. Я хъыбар зэхахыжами, езыхэм я нэгу щIэкIыпами, къэзылъхуа анэхэмрэ анэшхуэхэмрэ я щхьэ кърикIуахэр ягу къыщридзэжкIэ, ди нанэхэм нэпс гуащIэхэр щIагъэкIыу, гъыбзэ кIыхьхэр хузэпащэу зэрыщытар сэ къэслъагъужыну игъуэ сихуащ. Гъэрибщыс хуащIу илъэсым зэ, гъатхэкухэм деж, цIыхубз нэхъыжьхэм къыхалъхьэрти, зи цIэ къащIэжи, щIэблэ ямыщIэу яIэщIэхужаи къамыгъанэу КъурIэн хуагъазэу, жьэрымэ хуагъэууэ нэху щыху зэхэст. Жэщ ныкъуэр тхьэлъэIурэ духьэкIэ ягъэкIуа нэужь, нэхущнэгъым зыкъызэкIэщIитхъыху гъыбзэ кIыхьхэр кърашу къэнэжа уахътыр ягъакIуэрт. Гъэрибщысхэм деж щыжаIэ гъыбзэ гущIыхьэхэм, и пшыналъэм зэчырым и пкъыр щIэту, щабэрэ пхуэмыIуэтэну дахащэу зэпадзыжхэм ящыщт Выжькъуапэ деж щекIуэкIа зауэм хэкIуэда цIыхубз лажьэншэхэм я гъыбзэр.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Жьыбгъэм ихьыжахэр…

2021-08-21

  • ЯгъэкIуэдат… Мы псалъэ жагъуэр нэпкъыжьэу зытелъ цIыху дапщэу пIэрэ адыгэхэм нобэ къытхэтыр? БлэкIам и удын бзаджэр зридзауэ дапщэу пIэрэ нобэ псэууэ щыIэр? Ар жыIэгъуей хъуну къыщIэкIынщ. Ауэ я щхьэ кърикIуа бэлыхьлэжьаехэм гур якъутэми, щIэблэ къызыщIэнахэм Тхьэр етат жыпIэ хъунущ, адэжь-анэжьхэм я фэеплъыр къазэрыхуэнам, гукъэкIыж гуэрхэр зэрахъумэфам щхьэкIэ. Я цIэ къудей къэмынэу щыIэныгъэм лъэужьыншэу хэкIуэдыкIыжа лъэпкъхэм я натIэ хъуам уеплъмэ, «ягъэкIуэдат» псалъэм кIуэцIылъым уегъэтхытх, фэеплъым и мыхьэнэри гуащIэу зыхыбощIэ… ЩауапцIэхэ, Тогъуланхэ, Ашабэхэ, Сидхэ, Цыбылэхэ, НапцIэхэ, нэгъуэщI лъэпкъхэми я цIэ къыпхуиIуэнут – ахэр адэжь щIыналъэм щыув псэукIэщIэм лей ищIакIэт, ящыщ гуэри щыIэжкъым, я фэеплъи зыхъумэни къащIэнакъым. Арыххэуи, къэзыгъэзэжа нэхъыжьхэм я жыIауэ, я махуагъэти, жаIэжыни зыжраIэжыни щыIэщ…

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Тхыдэр зэрыхуейуэ къыщIезыгъэдзхэр

2021-08-17

  • Мамырыгъэ щIэхъуэпс дэтхэнэ цIыхуми хуэдэу, дэри дыхуейщ хэгъэгухэр, лъэпкъхэр зэгурыIуэу зэдэпсэуну. Абыхэм яку зэныкъуэкъу къыщихъуэм деж, мыгузэвапIэ иIэкъым. Гум ищтэркъым, хьэлэбэлыкъ къаIэтын гуращэкIэ, тхыдэм къыщыхъуа гуэрхэр фIэгъэнапIэ ящIыжурэ, зы лъэпкъыр адрейм щрауштыр. Гутегъэхуэгъуейщ адыгэм пцIы къыщытралъхьэри. Иджыпсту къэралым и журналист, тхыдэдж, къызэрыгуэкI щIэгъэстакIуэ гуп ерыщу тотхыхь, топсэлъыхь ди лъэпкъым езым я хэкужь зрахужауэ, я щхьэзыфIэфIагъкIэ е хунэмысагъкIэ дуней псом езыр-езыру зытракъухьауэ адыгэхэм шэч ирагъэщIыну, адрейхэм ар я фIэщ ящIыну.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Адэжь щIыналъэм и гъуэгужьхэр

2021-08-03

  • Анапэ быдапIэм къыщыщIэдзауэ Къэбэрдейм и къуэкIыпIэ лъэныкъуэм нэсыху дэнэкIи ущрихьэлIэрт выгухэмрэ шыгухэмрэ щызекIуэ хъу гъуэгу куэдыкIейм. Ахэр яухуэрт цIыхухэр зэкIэлъагъэкIуэн, щIыналъэхэм сату зэдащIын папщIэ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Зэрыщытам хуэдэу къызэтегъэнэн

2021-04-17

  • «Дыщалъхуа щIыналъэр дывгъэхъумэ» къыхуеджэныгъэм щIэту а махуэр (International Day for Monuments and Sites) гъэ къэс гъэлъэпIэным теухуа унафэр 1982 гъэм ЮНЕСКО зэгухьэныгъэм Фэеплъхэмрэ щIыпIэ телъыджэхэмрэ хъумэнымкIэ и дунейпсо советым и ассамблеем (ICOMOS) къыщищтащ. Абы кърикIуащ щэнхабзэм и щIэин щIыпIэхэмрэ фэеплъхэмрэ жылагъуэм гулъытэ хэха щыхуащI махуэр 1984 гъэм къыщыщIэдзауэ мэлыжьыхьым и 18-м дуней псом щыгъэлъэпIэныр.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Адыгэ щIэблэр зауэлI IэщIагъэхэм хуагъасэу зэрыщытар

2021-04-10

  • Кокиев Георгий (1896 — 1955) Кавказми Урысейми фIыуэ щацIыху осетин тхыдэдж къудейкъым, бгырыс республикэхэм щыпсэухэм ящыщ япэ тхыдэ щIэныгъэлIщ, профессорщ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Мысыр шэрджэс пащтыхьхэр

2020-12-15

  • ХьэфIыцIэ Мухьэмэд
  • Абыхэм ятеухуауэ къыдэкIащ икIи къыдокI тхыгъэшхуэхэр, романхэр, повестхэр. Курыт лIэщIыгъуэм щыIа мамлюкхэм я къэралыгъуэм и лъэщагъым, и ехъулIэныгъэ инхэм тетхыхькIэрэ, КъуэкIыпIэм и щIэныгъэлI цIэрыIуэхэр, къэхутакIуэхэр, тхыдэм елэжьхэр, географхэр мызэ-мытIэу къытеувыIахэщ икIи къытоувыIэ Мысырымрэ (Египет) Сириемрэ мамлюкхэм щаIэщIэлъам экономикэ псэуныгъэм, щэнхабзэм, гъуазджэм я лъэныкъуэкIэ абыхэм зыужьыныгъэ ин ягъуэтауэ зэрыщытам.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Щыпсэурт убыххэр Хостэ, Мзымтэ, Сочэ псыхъуэхэм

2020-09-05

  • Илъэсищэм щIигъукIэ екIуэкIа Кавказ зауэм кIэ щигъуэтар убых щIыналъэрщ — 1864 гъэм накъыгъэ мазэм и 21-м. Абы и ужькIэ убыххэр Тыркум Iэпхъуащ, унагъуэ зыбгъупщI нэхъыбэ къинакъым ахэр игъащIэ лъандэрэ зэрыса я хэкум. Хы Iуфэм къыщыщIэдзауэ бгыщхьэм нэс Сочэ, Мзымтэ, Хостэ псыхъуэхэм дэсащ убыххэр — абхъазхэмрэ шапсыгъхэмрэ я зэхуаку. ЩIэныгъэлIхэм я нэхъыбэм зэралъытэмкIэ, убыххэр мин 90 хуэдиз хъууэ щытащ — Кавказ зауэм и ужькIэ мин 70 Iэпхъуащ Тыркум, зауэм хэкIуэдам я бжыгъэм и гугъу умыщIми. Тыркум Iэпхъуэри, куэд яхьыжакъым убыххэм: гъунэгъу зыхуэхъуахэм, адыгэхэм яхэшыпсыхьыжащ — абыкIэ «сэбэп» хъуагъэнущ убыххэм я анэдэлъхубзэм нэмыщI, адыгэбзи ящIэу зэрыщытар. Тыркум нобэ ущрохьэлIэ убых зыдэс жылагъуэ цIыкIу зыбжанэ, ауэ абыхэм щыпсэухэм зэрыубыхыр ящIэж фIэкIа, я анэдэлъхубзэкIэ псалъэр мащIэ дыдэщ.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

ХьэтIохъущокъуэ Исмел-Псыгъуэ и щIэблэр

2020-09-03

  • Илъэс 270-рэ ирикъуащ Къэбэрдейм и тхыдэм щыцIэрыIуэ пщы ХьэтIохъущокъуэ Исмел-Псыгъуэ къызэралъхурэ. Ди газетым тетащ абы и гъащIэмрэ и IуэхущIафэхэмрэ ятеухуа тхыгъэхэр .

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ

Адыгэ Хасэм и гъуэгуанэ кIыхьыр

2020-08-25

  • (КIэухыр. ПэщIэдзэр №99, 100-хэм итщ.)
  • ГъэщIэгъуэн дыдэу мы Iуэхум къыхэщыр сыт жыпIэмэ, уэркъхэм пщыхэм зыхуагъэдэныр ягу зэрырихьынур гурыIуэгъуэт, ауэ Iуэхур къыхэзылъхьар езы пщыхэрт. Абы и щхьэусыгъуэуи пхужыIэнур зы закъуэщ: Урысейм Къэбэрдейр къэгъазэ имыIэжу зэрипхъуэн мурад зэриIэр наIуэ къэхъупати, цIыхубэр быдэу зэрызыгъэубыдыфын Iэмал къэгъуэтын хуейт. Къэгъуэтыпхъэри псоми я зэхуэдэ плъапIэм телажьэ, псори зэхуэзыгъадэ Iэмэпсымэт. Абдежым «сэ уэ нэхърэ нэхъ лъэпкъыфI сыкъыхэкIащ» жыпIэу узэдауэкIэ, уи щхьэкIи фейдэ хэпхынутэкъым, лъэпкъми къыхуэсэбэпынутэкъым. Мыбдежми наIуэ къыщохъу нэхъыбэ дыдэу и щхьэ ебэкъуэн къалэныр пщыхэм къазэрытехуар. Пщыгъэр бгъэнэхъапэрэ лъэпкъ хуитыныгъэр пфIэкIуэдмэ, укъызэрызэтемынэнур хьэкът. А бгъэдыхьэкIэр уи щхьэр Алыхьым и хьэтыркIэ бгъэлъэхъшэныр езы диным зэрыпхуигъэдахэми хуэпхьыфынущ, ауэ шэрихьэт зэщIэхъееныгъэм къыздихьа зэкъуэтыныгъэм хуэдэ Къэбэрдей тхыдэм ипэкIи иужькIи хэтакъым. Абы ипэкIэ пщыхэмрэ уэркъхэмрэ махуэ къэс я зэхуаку къыдэхъуэ къаугъэ мыхьэнэншэхэм щызэныкъуэкъуу къекIуэкIамэ, иджы я щIыналъэм и къэкIуэнум егупсысу я акъыл зэтрагъэхуэн хуей хъуат. ИкIи плъапIэу яIэр я блэкIар зэфIагъэувэжыныр аратэкъым, нэхъ зызыужьауэ дунейм тет лъэпкъхэм я къэрал зехьэкIэ Iэмалхэр шэрихьэтым ирагъэкIуу, езыхэм къэралыгъуэ узыншэ яухуэнырт.

Псоми еджэн…

Зыхыхьэхэр: Тхыдэ