ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

КъБР-м

И ПАРЛАМЕНТЫМРЭ ПРАВИТЕЛЬСТВЭМРЭ

Я ГАЗЕТ

сайт газеты «Адыгэпсалъэ»

газетыр 1924 гъэм и мэкъуауэгъуэ мазэм и 1 лъандэрэ къыдокI

ХЪЫБАРЫЩIЭХЭР

ТХЫДЭ

ХЪЫБАРЕГЪАЩIЭ

ТХЫГЪЭХЭР

АРХИВЫР

english

адыгэбзэ

русский

Къэбэрдей-Балъкъэрым къыпэщыт финанс-экономикэ, социальнэ Iуэхугъуэхэм икIи ахэр зэфIэгъэкIа зэрыхъуну щIыкIэхэм Москва щытепсэлъыхьащ УФ-м и Правительствэм и УнафэщI Фрадков Михаилрэ КъБР-м и Президент Къанокъуэ Арсенрэ щызэIущIам.

УРЫСЕЙ Правительствэм щытепсэлъыхьын папщIэ Iуэхугъуэ зыбжанэ къыхалъхьащ, абы щыщу АПК-м и предприятэхэм ирата бюджет ссудэхэмрэ кредитхэмкIэ 1990 гъэм и пэщIэдзэ лъандэрэ зэтрихьа щIыхуэм щыщу сом мелуан 595-рэ хъу щIыхуэ нэхъыщхьэр республикэм техыным теухуари. КъБР-м и бюджетыр гъэзэщIэным и лъэныкъуэкIэ гугъуехьышхуэхэр зэрыщыIэм къыхэкIыу а щIыхуэр иджыпсту республикэм хуэпшыныжынукъым.

Апхуэдэуи и гугъу ящIащ КъБР-м и бюджетыр зыхущыщIэ сом зы мелардрэ мелуан 215-р аргуэру федеральнэ трансферт къыхуаутIыпщыным и хьэкъкIэ иригъэкъужын зэрыхуейм. Республикэм и бюджетыр зыхущыщIэр и нэхъыбапIэкIэ къыхэкIащ лъабжьэ зиIэ щхьэусыгъуэхэм. Абыхэм хохьэ: бюджет зэмылIэужьыгъуэхэм ехьэлIауэ акцизхэр зэкIэщIэдзынымкIэ федеральнэ налог законодательствэм зэхъуэкIыныгъэхэр зэрыхалъхьам къыхэкIыу бюджетым “фIэкIуэдахэр”, сабий пособиехэу ятыну ахъшэр республикэм и бюджетым къыхэкIын хуейуэ зэрагъэувар, абы щыгъуэми, апхуэдэ хэщIыныгъэр процент 20-кIэ фIэкIа ирамыгъэкъужу, апхуэдэуи льготэ зиIэ цIыхухэм (политикэ репрессиехэр зращIэкIахэм, лэжьыгъэм и ветеранхэм, тылым и лэжьакIуэхэм) зэ тыгъуэу ахъшэ ятыным и Iуэхур УФ-м и субъектхэм я пщэ зэрыдалъхьар. Абы къищынэмыщIауэ бюджет IэнатIэм и лэжьакIуэхэм я ику ит мазэ лэжьапщIэр ику иту Урысейм щат лэжьапщIэм куэдкIэ къызэрыкIэрыхум къыхэкIыу республикэм и бюджет лэжьакIуэхэм я лэжьапщIэм нэхъ пасэу, нэгъуэщIу жыпIэмэ, 2005 гъэм мэлыжьыхьым и 1-м щыщIэдзауэ хэгъэхъуэн хуей хъуащ, апхуэдэ Iуэхугъуэр Урысей Федерацэм зэрыщалэжьар фокIадэм и 1-м щыщIэдзауэщ. Нэхъ пасэу лэжьапщIэм и апхуэдэ хэгъэхъуэныгъэм текIуэдар бюджетым къыщыгъэлъэгъуауэ щытакъым.

Мыхьэнэшхуэ зиIэ къыкIэлъыкIуэ Iуэхур - пIалъэкIэ, финанс-экономикэ, социальнэ щытыкIэр республикэм зэтес щыхъужыху, КъБР-м папщIэ газым и оптовэ уасэхэр нэхъ мащIэ щIын зэрыхуейрщ. 2005 гъэм щыщIэдзауэ Къэбэрдей-Балъкъэрыр хагъэхьащ Урысей Федерацэм и кIуэцIкIэ газым и оптовэ уасэхэр щынэхъыбэ дыдэ 11-нэ уасэ щIыналъэм. Ауэ республикэм и цIыхухэм я хэхъуэр зэрымащIэр (ику иту Урысейм зэрыщыхъум елъытауэ хуэдитIкIэ нэхъ лъахъшэщ) къэлъытауэ къезэгъыу щытынт КъБР-м газыр къыщызыгъэсэбэпхэм папщIэ тарифыр пIалъэкIэ ягъэмэщIэныр, ар 1-нэ уасэ щIыналъэм гъакIуэкIэрэ. А щIыналъэм газым и уасэр дэ дызыхэт 11-нэ щIыналъэм елъытауэ хуэдэ 1,9-кIэ щынэхъ лъахъшэщ. Зытепсэлъыхьа Iуэхугъуэ нэхъыщхьэхэм ящыщ зыщ “ТэрΈалмаз” ОАО-м карат мелуани 2 хъууэ природэ алмазхэмкIэ квотэ етыныр. Мы зэманым предприятэр алмаз сырьекIэ къызэрызэгъэпэщар зыхуейм и процент 40-кIэщ. Предприятэм и лъэщагъыр къэгъэсэбэпа зэрыхъур проценти 10-кIэщ. Апхуэдэ щытыкIэм “ТэрΈалмазым” Iэмал иритыркъым алмазхэр къыщIэгъэкIын и лъэныкъуэкIэ шэщIауэ лэжьэн и лъэныкъуэкIэ.

Зытепсэлъыхьыну къыхалъхьа Iуэхугъуэхэм ящыщщ КъБР-м Шэрэджыпсым щытращIыхь ГЭС-хэр ухуэным къыхуаутIыпщ ахъшэр 2006 гъэм сом мелард 2,8-м нэсу нэхъыбэ щIыныр.

Республикэм и унафэщIхэм апхуэдэуи УФ-м и Правительствэм лъэIукIэ зыхуагъэзащ электрокъарумрэ газымкIэ республикэм къытехуа, зи пшыныжыгъуэ пIалъэр икIа щIыхуэр, зэрызэкIэлъыкIуэкIэ сом мелард 0,9-рэ, 2,7-рэ хъур илъэси 10-кIэ реструктуризацэ щIыным унафэ трищIыхьыну.

А зэIущIэр зэрекIуэкIар нэхъ IупщIу ди газетым къытеддзэнущ.

КъБР-м и Президентым и пресс-IуэхущIапIэ.

НОБЭ ХЭПСЭРЩ ПЩЭДЕЙ КЪЭКIЫНУР

Сабийм щыптIагъэр и щыгъыну, ептыр и шхыну, хуэпщIыр и унафэу щытмэ, - ар гъэса хъуауэ убж хъунущ. Ауэ апхуэдэ бын куэд щыIэу пIэрэ? Адэ-анэм я дежкIэ сыту насыпышхуэт ар! Мы дунейм теткъым зы адэ-анэ и быныр Iей хъуну хуейуэ - псори дыщогугъ, дыпоплъэ быныфIымрэ бын гъэсамрэ. Сабийр гъэсэн къыщегъэжьапхъэр дапщэщ, сыт ныбжьым щитым деж, дыкъыкIэрыхурэ е япэ дищрэ, ауэ щыхъукIэ, ди щыуагъэр къызэрежьэр дауэ? А упщIэхэм, шэΈ хэмылъу, адэ-анэ куэд егъэпIейтей.

ЕДЖАГЪЭШХУЭ Макаренкэ А.С. зэрыжиIэмкIэ, быныр къызэралъхуу гъэсэн щIэдзэн хуейщ. Абы къыдэкIуэу жыIапхъэщ, гъэсэныгъэм щIэдзапIэ иIэ щхьэкIэ, кIэух зэримыIэр. Апхуэдэу щыщыткIэ, цIыхур псэухункIэ и дуней тетыкIэм зиужьурэ екIуэкIын хуейуэ къыпщохъу. Ауэ... дыщоуэ.

ШэΈ лъэпкъ къытепхьэ хъунукъым бын гъэсэным пасэ дыдэу щIэдзэн зэрыхуейм. Сыту жыпIэмэ, цIыхущIэ цIыкIу дунейм къытехьам,  иджыри адэ-анэр зищIысыр къызыгурымыIуэм залымыгъэ гуэрхэр дегъэлъагъуф. Абы и зы щапхъэщ сабийр гущэм щыхапхэкIэ иIэ-илъэ цIыкIухэр иримыгъэукъуэдийуэ ерыщу зэрыпэщIэтыр, жей IэфIым щыхэтым дежи и Iэр гущапIэм къызэрыщIилъэфыр. Зы псалъэ иджыри зи жьэм къыжьэдэмыкIа сабийр къоныкъуэкъу IэплIэкIэ къепхьэкIын, щIэбупскIэурэ бгъэжеин хуейуэ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, и щхьэм и фейдэ зэрехуэ, хуиту, къыпэрыуэ щымыIэу дунейм тетыну хущIокъу. Абы и гум къихьэ псори хуэбгъэзащIэ хъунукъым. МымэжалIэмэ е зыгуэр къемыузмэ, магъ жыпIэу ущIэгузэвэн щыIэкъым, “гъым дыщэ нэпс къыщIэкIыркъым” щIыжаIар аращи, уи унагъуэ Iуэхум бгъэдэт.

Сабийм жиIэ псор хуэбгъэзащIэмэ, сэхъуа мэхъу. “Къысхуэщэху” псалъэр зрагъэщIа нэужь, ахэр зыхуэмей щыгъыни хьэпшыпи щымыIэу къыщIокIри, уапэлъэщыжыфыххэнукъым. Шы емылыджым и шхуэIур жьэдэпха иужь жыIэмыдаIуэ зэрыхъум ещхьщ сабийр щхьэзыфIэфI пщIыныр. Апхуэдэ къэмыхъун папщIэ, сомыр къызэралэжьым щыгъуазэу быныр къэгъэтэджыпхъэщ. Адэ-анэм лъэкIыныгъэу яIэр къызыгурыIуэ бын уиIэну насыпышхуэщ. “Анэм и гур быным деж щыIэщ, быным я гур мэзым щыIэщ” щIыжаIэри гурыIуэгъуэу си гугъэщ.

ТIэкIу дызэIэбэкIыжмэ, быным гъэсэныгъэ тэмэм ябгъэдэлъхьэнымкIэ нэхъыжьыфIхэр дэIэпыкъуэгъушхуэу щытащ. МыхъумыщIагъэ зыдалъэгъуа щIалэгъуалэм псалъэмакъ драгъэкIуэкIырт, адыгэ хабзэхэмкIэ яущийрт, емыкIур зыхрагъащIэрт. Иджы “сыт си быным уи Iуэхуу хэлъыр, уэ уи быныр гъэсэж”, - ар я жэуап хьэзырщ иджырей адэ-анэхэм. Сыту щыуагъэшхуэ апхуэдэ Iуэху еплъыкIэр.

“Нэмыс” псалъэм къикIыр куэдым ящогъупщэж. Нэмысрэ укIытэрэ зыхэмылъ цIыхум гущIэгъу ищIэркъым. Сэ гущIэгъумрэ цIыхуфIагъымрэ щIэныгъэм япэ изогъэщ. ЩIэныгъэмрэ насы-пымрэ хущIэкъу щIалэгъуалэм яIэщIогъупщыкIыр насыпым япэ нэмысыр зэритын  хуейр.

Си мызакъуэу, куэдым я гум къоуэ еджапIэхэм гъэсэныгъэм теухуауэ щекIуэкIыу щыта Iуэхугъуэхэм ящыщ куэд зэрызэтекъутэжар. Абыхэм гъэсэныгъэм ехьэлIауэ лэжьыгъэшхуэ зэрыщыIам псори дыщыгъуазэщ.

Октябрятэ цIыкIухэр пионерым хагъэхьэн папщIэ я хьэл-щэнкIи, я еджэныгъэкIи зыкIэлъыплъыжхэрт. Я щыгъыныр екIуу ящыгъыу уащыIуплъэкIэ, дахагъэрэ гу къабзагъэрэ фIэкIа ядэплъагъуртэкъым. Пионерым щыхагъэхьэ махуэм а цIыкIухэм я нэжэгужагъыр гъунэншэу къыпщыхъурт, гуфIэгъуэр я нэгум итрэ дуней псор езыхэм ейуэ къафIэщIыжу. А махуэ лъапIэм адэ-анэ куэди кърихьэлIэрт. Дзэм къулыкъу щызыщIэ ди щIалэхэм тхьэлъанэр зэрагъэпэжым хуэдэу, пионер цIыкIухэри псалъэ ятам ебакъуэртэкъым. Школымрэ адэ-анэмрэ яку зэпыщIэныгъэ куу дэлъти, сабийр гъасэным ари щIэгъэкъуэнышхуэ хуэхъурт.

Ину сигу къоуэ школакIуэхэм я щыгъын зэщхьхэр зэрыщамытIэгъэжыр. Хэту пIэрэ ар зи унафэр икIи сыт хуэдэ гупсысэу пIэрэ абы халъэгъуар?! Хъыджэбз цIыкIухэм я кIэпхын хужьымрэ фIыцIэмрэ IэщIыб ебгъэщI хъунт?! Иджы щхъуэкIэплъыкIэу зэ-щIэхуэпыкIауэ еджапIэм макIуэ, я кIэмрэ я плIэмрэ зэфIэмыхьэу. Ар нэхъыфI?! ФIагърэ дахагъэрэ хэплъагъуэркъым апхуэдэ зыхуэпэкIэм. Уеблэмэ узыншагъэмкIи зэранщ.

Унагъуэ псоми я бынхэр зэхуэдэу хуэпауэ япэм школым ягъакIуэу щытамэ, иджы нэхъ хуэщIауэ, къулейуэ псэу адэ-анэм я напщIэм телъщ я быныр зэрахуапэр. Абы ехъуапсэ мыдрей гупыр “сэри сыхуейщ абы щыгъым хуэдэ” жаIэри унагъуэр ягъэгузавэ, адэ-анэм я зэфIэкIыр зыхамыщIэу, къулейрэ тхьэмыщкIэу цIыхухэр зэрызэщхьэщыкIыр къагурымыIуэу. А псоми гуэныхьышхуэ пылъщ. Сабийр хъуапсэ хъунукъым, гузэвэрей, адэмыгу мэхъу. ЩыгъынкIэ нэхърэ еджэныгъэкIэ зэхьэзэхуамэ нэхъ щхьэпэт. Сэ слъэкIатэмэ, а школ организацэхэмрэ еджакIуэ-хэм я щыгъын зэщхьхэмрэ къэзгъэщIэрэщIэжынт. Абы гуэныхьи хьэзаби пылъ- къым, дахагъэ, гъэсэныгъэ фIэкIа.

Адэ-анэхэмрэ школымрэ зэгъусэу адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ щIалэгъуалэм хапщэну хущIэкъуми, псори телеви- зорым къызэпеудыж. Хэт            пэлъэщыфынур абы?! Абы къимыгъэлъагъуэ гущыкIыгъуэрэ напэтехрэ щыIэу пIэрэ?! УкIытэгъуэ зэфэзэщщи, нэхъыбэм щIэдгъанэркъым. ЗэрыжаIэщи, хьэл Iейр псынщIэу щIэблэм зэхалъхьэ.  НэгъуэщIу жыпIэмэ, хьэл мыхъумыщIэхэр псынщIэу зэрощIэ.Телекомпаниехэм ахъшэ къалэжьмэ аращ, щIэблэм я гъэсэныгъэм щхьэкIэ ахэр гузавэркъым. Япэм жаIэу щытащ ахъшэм бгы, къалэ икъутэу, ауэ иджы дуней хъуреишхуэри уи псэри зыкъутэжыр ахъшэращ. ТхьэмыщкIагъэшхуэщ апхуэдизу ахъшэм уитхьэкъуну. Ахъшэ куэд зиIэм дэну пIэрэ къыздрихыр? Мы упщIэр куэдым делагъэ къащыхъунущ, ауэ зыщыбгъэгъупщэ хъунукъым абы гузэвэгъуэ Iэджэ зэрыпыщIари.

Ахъшэм дунейр зэрызэIищIэм теухуауэ мыпхуэдэ зы хъыбар сигу къокIыж.

Зы студент гуэр лекцэ куэд иутIыпщауэ еджапIэм къигъэзэжати, и егъэджакIуэр еупщIащ: “Дэнэ иджыри къэс уздэщыIар, сессием щIедзэр, дауэ экзаменхэр зэрыптынур?” - жиIэри.

- Умыгузавэ, сысымэджауэ тхылъымпIэ сIыгъщ, - къыжриIащ студентым.

- Дауэ, проценткIэ мыIэрысэ къыпыпΈауэ жыпIакъэ?

- Ахъшэ уиIэмэ, моргым ущIэлъу справкэ къуатынущ, - дыхьэшхащ студентыр.

Апхуэдэ жэуапым уегъэгузавэ, уегъэнэщхъей. Сыт хуэдэ IэщIагъэлI афIэкIа гупсысэ зыхэмылъ щIалэм къыхэкIынур, абы и гъэсэныгъэри дэнэ щIыпIэ къыщызэтеувыIар?!

Ахъшэм нэмыщIи щыIэщ цIыхугъэ, хабзэ, нэмыс, гущIэгъу. Хабзэри гущIэгъури гъащIэм щыщ Iыхьэщи, губзыгъагъэрэ пэжыгъэрэ пхэлъу, пцIыр уи хьэрэму уи дуней гъащIэр епхьэкIын хуейщ, уи щхьэм пщIэ хуэпщIыжу щытмэ. Ди жагъуэ зэрыхъунщи, “гущIэгъу”, “цIыхугъэ” жыхуэтIэхэр къазэрыфIэмыIуэхужым махуэ къэс гу лъыботэ, сэхъуахэри нэхъыбэ зэрыхъур гупсысэгъуэщ.

Псысэхэм узыщрихьэлIэ “ижьымкIэ укIуэмэ, фIыгъуэ ухуэзэнщ, сэмэгумкIэ бгъазэмэ, - уи Iуэхур зэIыхьэнщ” жыхуиIэм ещхьщ ди зэхэтыкIэри. Здэдгъэзэнур дэнэкIэу пIэрэ? Зэхэмыбз псэукIэмрэ ди нэгум щIэкI къомымрэ ди гур ягъэуз.

Мы сызытепсэлъыхьа Iуэхугъуэ псоми щымыгъуазэ щыIэкъым, ауэ “зыхуэмышыIэ пщтырафэщ” жыхуаIэм хуэдэу аркъудейщ си Iуэхур.

НАЛО Къарэ

ссылки

хъыбархэр

сурэт

къыдэкIыгъуэхэр

Copyright © 2005 Buch e-mail: [email-masked]