Дэ къэдгъэлъэгъуащ гурэ псэк1э къытхуэлэжьэну ц1ыхухэр

Ди газетым зэрытетащи (№122), щэкIуэгъуэм и        18-м Дон Iус Ростов щекIуэкIащ УФ-м и Жылагъуэ палатэм и кандидатхэр къэгъэлъэгъуэным теухуа зэIущIэ. Абы хэтащ Ипщэ Федерацэ округым хэт щIыналъэ 13-м я жылагъуэ лэжьакIуэхэр, лъэпкъ зэгухьэныгъэхэм я лIыкIуэхэр, дин конфессие зэмылIэужьыгъуэхэм ящыщхэр.

Конференцым и лэжьыгъэм кърикIуахэм топсэлъыхь КъБР-м и делегат 20-м ящыщ, Къэбэрдей     Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ ХьэфIыцIэ Мухьэмэд. Япэ щIыкIэ дэ абы делъэIуащ ди къэралым дежкIэ щIэуэ щыт жылагъуэ палатэ къызэрагъэпэщыр зыхуэлэжьэнур нэхъ щхьэтеΈу къыдгуригъэIуэну.

- Псом япэу Урысей Федерацэм и Жылагъуэ палатэм къызэригъэпэщын хуейщ УФ-м и цIыхухэр властым и федерацэ органхэм, Урысейм и щIыналъэхэм я къэрал властым я органхэм ядэлэжьэныр. Абы пхигъэкIын хуейщ жылагъуэр зыхуей-зыхуэфIхэр, я сэбэп зыхэлъыр, я хуитыныгъэхэр ихъумэн хуейщ. Палатэр апхуэдэу кIэлъыплъынущ Урысей Федерацэм, абы и щIыналъэхэм, щIыпIэ самоуправленэхэм я гъэзэщIакIуэ властым я лэжьыгъэм.

- Дэ зэрытщIэмкIэ, палатэм нэхъыбэу иригъэкIуэкIынур жылагъуэ кIэлъыплъыныгъэм ехьэлIа лэжьыгъэрщ. АрщхьэкIэ укIэлъыплъ къудейкIэ Iуэхур зэфIэкIрэ?

- Сэ си гугъэщ зэтраухуэ Жылагъуэ палатэм къэралым и дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэну. Абы хэтынущ зи Iуэху зехьэкIэкIэ, зи акъылкIэ, зи гуащIэкIэ цIэрыIуэ дыдэ хъуахэр. Абы къыщаIэт Iуэхухэм хабзэ къару ямыIэми, ахэр щытынущ къэралым и зыужьыныгъэр зыунэтIу.

- Иджы Дон Iус Ростов щевгъэкIуэкIа зэIущIэм нэхъ щхьэтеΈу утхутепсэлъыхьамэ ди гуапэт.

- Ростов дыкIуэн и пэкIэ жылагъуэ организацэхэм я унафэщIхэр дызэгурыIуат округым хыхьэ щIыналъэ къэс палатэм кIуэну зы лIыкIуэ къэдгъэлъэгъуэну. Зэныкъуэкъу къыхэмыкIын папщIэ зэIущIэр къызэзыгъэпэщахэм республикэхэм, крайхэм, областхэм кандидат зырыз къагъэлъэгъуэну хуит ящIащ. Ахэр 13 мэхъу. Иджы абыхэм ящыщу хыр къыщыхахынур Москващ.

- Жылагъуэ палатэм хагъэхьэну кандидату Ипщэ федерацэ округым къыщагъэлъэгъуахэм ятеухуауэ сыт къыджепIэн?

- Дэ къэдгъэлъэгъуащ гурэ псэкIэ къытхуэлэжьэну цIыхухэр. Зыбжанэм я цIэр къисIуэнщ: Къэбэрдей-Балъкъэрым и Профсоюзхэм я федерацэм и унафэщI, экономикэ щIэныгъэхэм я доктор Тау Пщыкъан, Адыгейм, КъБР-м, КъШР-м я цIыхубэ тхакIуэ, СССР-мрэ УФ-мрэ я къэрал саугъэтхэр зыхуагъэфэща,    Адыгэ Республикэм и ТхакIуэхэм я союзым и унафэщI МэшбащIэ Исхьэкъ, дагъыстан бзылъхугъэхэм я гуащэ Алиевэ Фазу, Дон къэзакъхэм я Iэтащхьэ, генерал-лейтенант Шолохов Михаил, КъШР-м и “Алан” жылагъуэ хасэм и Iэтащхьэ КатΈиев Ахъмэт, Ставрополрэ Владикавказрэ я епископ Феофан, Осетие Ищхъэрэ-Аланием щыIэ хасэхэм я зэгухьэныгъэм и унафэщI Лакуев ВяΈеслав, Шэшэным щыпсэу лъэпкъхэм я зэгухьэныгъэм и Iэтащхьэ Салтыгиреев Хъусейн, Ингушым щыщ профессор Кодзоев Магомед, Къалмыкъым и цIыхубзхэм я гуащэ Лебедевэ Лидие, нэгъуэщIхэри.

Фигу къэзгъэкIыжынщи, Жылагъуэ палатэм цIыху 84-рэ хэтынущ. Абыхэм ящыщу 42-р УФ-м и Президентым и унафэкIэ хагъэхьакIэщ. Адрей 42-р Урысей Федерацэм и щIыналъэхэм щыхахыу аращ.

- ЦIыхум и хуитыныгъэхэм палатэм щыщхэр зэрыкIэлъыплъынур хъарзынэщ. Сыт хуэдэ нэгъуэщI лэжьыгъэ иригъэкIуэкIыну абы?

- Палатэм лэжьыгъэшхуэ къыпэщылъщ. Абы иригъэкIуэкIынущ УФ-м и федерацэ Законхэмрэ абы и щIыналъэхэм я Хабзэхэмрэ, я проектхэм я жылагъуэ экспертизэ. Зи гугъу сщIы Iуэхум и мыхьэнэр зыхуэдизыр гурыIуэгъуэ си гугъэщ. Апхуэдэ дыдэу Урысей Федерацэм и цIыхухэм я жылагъуэ, нэгъуэщI зэгухьэныгъэхэр къэралым диIыгъынымкIэ УФ-м и властхэм Έэнджэщхэр яритынущ. КIэщIу жыпIэмэ, палатэм къаруушхуэ иIэнущ.

Епсэлъар

ШАЛ Мухьэмэдщ.

“Л1ыгъэм и орден”

ЩэкIуэгъуэм и 22-м КъБР-м и МВД-м ирагъэблэгъат зи къалэн зыгъэзащIэу нэгъабэ Шэджэм деж къыщыхъуа зэпэщIэувэныгъэм хэкIуэдахэм - ППСМ-м и лэжьакIуэхэу милицэм и лейтенант нэхъыжь Шыгъушэ Тимуррэ сержант нэхъыжь Дудар Хьэлийрэ я адэ-анэхэр, Iыхьлыхэр.

ЛIыгъэрэ хахуагъэрэ къагъэлъагъуэу ди цIыхухэм я шынагъуэншагъэмрэ мамырыгъэмрэ зи псэр щIэзытахэу Шыгъушэ Тимуррэ Дудар Хьэлийрэ УФ-м и Президент Путин Владимир и Указым ипкъ иткIэ “ЛIыгъэм и орден” къыхуагъэфэщащ.

КъБР-м къэрал кIуэцI IуэхухэмкIэ и министр генерал-лейтенант Щоджэн ХьэΈим хабзэхъумэхэм хуагъэфэща дамыгъэ лъапIэхэр я Iыхьлыхэм яритащ, абыхэм я фэеплъыр зэи зэращымыгъупщэнур, къащIэхъуэ щIэблэм я щапхъэу сыт щыгъуи зэрыщытынур яжриIащ.

УЭРДОКЪУЭ Женя.

Губжьымрэ гужьгъэжьымрэ зытедгъак1уэ хъунукъым

Ди цIыхухэм я нэхъыбапIэм хуэдэу, сэри хьэкIэкхъуэкIагъэу къызолъытэ муслъымэн псоми я дежкIэ лъапIэу щыт нэщI мазэм террорист гупым зэхащIыхьар, абыхэм пщIы бжыгъэкIэ цIыху лажьэншэхэр, хабзэхъумэ органхэм я лэжьакIуэхэр зэраукIар, лэжьапIэ, псэупIэ унэхэр Iисраф зэращIар, республикэм щыIэ жылагъуэ-политикэ щытыкIэр зэрызэIагъэхьар. Мы тхыгъэр къэзгъэсэбэпу, а лъыкIпсыкI къаугъэм хэкIуэдахэм я Iыхьлы, благъэ псоми сахуэгузэвэну, къэхъуар си дежкIи зэрыгуауэшхуэр яжесIэну сыхуейт.

Псоми дощIэ щIэпхъа-

джащIэхэм яхуэфэщэн удын зэрырадзар - абыхэм ящыщ зыкъом зэтраукIащ, зыкъом къаубыдауэ зэхащIыхьахэр кърагъэIуатэ.

Нэхъ япэIуэкIэ сэ ауэ си пщIыхьэпIи къыхэхуэнтэкъым Кавказ Ищхъэрэм щыIэ республикэ нэхъ мамыр дыдэм и къалащхьэм, ди деж зэи къыщымыхъуауэ, апхуэдэ къа-руушхуэкIэ хьэщхьэрыIуагъэ хэлъу къытеуэнкIэ хъуну. Ауэ, сыт хуэдизу мыгущIыхьэми, ар къытщыщIащ. ИкIи апхуэдэ щIэщхъу къызэрытлъыкъуэкIар сэри, езым и къалэнхэм зэрыхиубыдэкIэ дин IэнатIэм зи нэIэ тезыгъэт ди министерствэми, властым и адрей органу гъэсэныгъэмрэ шынагъуэншагъэр къызэгъэпэщынымрэ нэмыщI экономикэмрэ социальнэ IуэхухэмкIи жэуап зыхьхэми ебудэкI хъунущ.

СызэреплъымкIэ, террорист щIэпхъаджагъэм иужькIэ ди цIыхубэр нэгъуэщI политикэ гъащIэм къыхэхутащ икIи абы тещIыхьауэ дэ щIэ-рыщIэу дыхэплъэжыпхъэщ          ди псэукIэми тегъэщIапIэ          тхуэхъуу щыта фIыгъуэхэмрэ плъапIэхэмри. Ем, хъурейуэ Кавказ Ищхъэрэр къикIухьри, и кIапэр ди деж щызэпыувэжащ. Ар лъэмыIэсауэ, IэщэкIэ гуащIэу щызэпэщIэмыувауэ зы республики къэнэжакъым.

Ди цIыхухэм ящыщ дэтхэнэми хуэдэу, а гузэвэгъуэр зэрызыхэсщIам къыдэкIуэу, сэ си къулыкъур къэралымрэ дин IэнатIэхэмрэ я зэпыщIэныгъэхэм теухуащи, ар нэхъри къыщIыстехьэлъам и щхьэусыгъуэщ КъБР-м и ПрезидентыщIэм муслъымэн дин зэгухьэныгъэ, гуп псори зэпсэлъэну, абыхэм яку дэлъ зэгурымыIуэныгъэхэр мамыру къызэранэкIыну, дэΈых яхэлъыну къыхуриджа къудейуэ бандэ гупым зыкъызэрызэкъуахар. ГурыIуэгъуэщ хьэлэбэлыкъым хуей гуэрхэм ар къызэрызэщIагъэстар.

Гузэвэгъуэшхуэр къыщIэхъуа щхьэусыгъуэхэм я гугъу пщIымэ, КъБР-м и Президент Къанокъуэ Арсен жиIахэмкIэ сэ зы мэскъал мыΈэму сыарэзыщ. Абы къыхигъэщхьэхукIащ, къалэм къытеуахэр зыгуэрым къызэрызэщIигъэстар, унафэ пыухыкIам зэрыщIэтар гурыIуэгъуэми, лэжьапIэншэхэр егъэлеяуэ зэрыкуэдыр, цIыхухэм я нэхъыбапIэм зыхэпсэукIын зэрамыIэр, гъэсэныгъэр IэщIыб тщIауэ зэрыщытыр зыщыбгъэгъупщэ зэрымыхъунур. Апхуэдэ тхьэмыщкIагъэм къыдэкIуэу, IэнатIэ псори хьэжь-вакъэжьышххэм яубыдащи, Iулъ-хьэкIэ фIэкIа зы Iуэхуи зэрыпхузэфIэмыгъэкIым цIыхухэр зэгуегъэп.

Ныкъусаныгъэхэр хэлъщ гъэсэныгъэр къызэрызэрагъэпэщым, екIуэкI Iуэхухэр цIыхухэм къызэрыгурагъаIуэм, ауэ абы и щхьэусыгъуэхэр куэд мэхъу. Къапщтэмэ, идеологие гуэри къыщрамыдзэж мы илъэсхэм дин зэгухьэныгъэхэм я бжыгъэм хэхъуэ зэпытщ, ауэ къэрал органхэми жылагъуэхэми апхуэдэ зэманым зэрекIун Iуэху нэгъэсахэр ялэжьыфыркъым. ИкъукIэ зэраныгъэшхуэщ къэралым къыщыдэкI газетхэмрэ журналхэмрэ, радиом, телевиденэм, кинематографием щылажьэхэм ящыщ куэдым “Кавказым щыщ лъэпкъ” “муслъымэн” псалъэхэр я нэм бжэгъуу къызэрыщIэуэр, нэгъуэщI лъэпкъхэм гущыкI къытхурагъэщIын папщIэ ялъэкI къызэрамыгъанэр, абы щыгъуэми, къэралым и ахъшэр къагъэсэбэпурэ.

НэгъуэщI Iуэху зыбжани щыIэщ. Къапщтэмэ, илъэс Iэджэ лъандэрэ жыдоIэ нэхъ утIыпща хъуа языныкъуэ гупхэм я Iэтащхьэхэм ткIийуэ зэрабгъэдыхьапхъэр. Ахэр зэрыхуейуэ дэтщ, щафIэфI дыдэм хамэ къэралхэм къыщохутэ, диныр зыIыгъхэм яхуэупсэ хуэдэурэ, къыдахьэхыну хущIокъу, жылагъуэхэм макIуэри, Iимамхэм я лэжьыгъэм хоIэбэ, уеблэмэ ягъэшынэну щыхуежьэ щыIэщ. Ауэ апхуэдэ цIыхухэри абыхэм ахъшэкIэ зыкъыщIагъакъуэу республикэм, нэгъуэщI щIыпIэхэм щыIэхэри къыжьэдэкъуэным хуэунэтIауэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, зыри зэфIагъэкIакъым. Ауэ, дауэ щымытми, сэ срителъхьэщ урысей хабзэхэм къриубыдэу зи лэжьыгъэр езыхьэкI дэтхэнэ гупми зыпыщIэным, гурыIуэным.

Налшык щIэпхъаджащIэхэр къызэрытеуам къегъэлъагъуэ Iэжьэкъур изыΈ языныкъуэ гупхэм, цIыху щхьэхуэхэм Кавказ Ищхъэрэм и адрей щIыналъэхэм иужь зэманым щекIуэкIа Iуэхухэм дерс лъэпкъ къызэрыхамыхар. ЩIалэгъуалэр къыдахьэхыу гъуэгу пхэнжым тегъэувэным, къэрал хабзэхэм япIэкIэ шэрихьэтыр пхыгъэкIыным, властымрэ жылагъуэмрэ IэщэкIэ япэщIэувэным, ди щIыналъэм ислъам къэралыгъуэ щызэтегъэувэным хущIэкъухэм лъэпкъыр, зэрыщыту республикэр зыхуашэнур гузэвэгъуэрэ насыпыншагъэрэщ.

Пэжщ, цIыхухэр къызэщIэгъэуIуэнымкIэ ислъамым бгъэдэлъ зэфIэкIышхуэр къагъэсэбэпу зи политикэ мурадхэмрэ щхьэхуещэ Iуэхухэмрэ дэзыгъэкIыну хущIэкъухэм я мызакъуэу, абыхэм яхэтщ  егъэлеиныгъэшхуэ зыхэлъ мэсхьэбыр хьэкъыу зыпхыкIахэр икIи ар къагъэсэбэпурэ жылагъуэр “гъуэгу захуэм” трагъэувэжыну зи мурадхэр. Абы щыхьэт тохъуэ фIэщхъуныгъэ зыхэлъ, ауэ щыуагъэкIэ гъуэгу пхэнжым теува цIыхухэм (зыхуэныкъуэ щымыIэу псэу унагъуэхэм ящыщхэри яхэту) къадэкIуэу, щIэпхъаджагъэхэр, хабзэм къемызэгъ къуаншагъэхэр зылэжьахэри, властым и ныкъуэкъуэгъуу зыкъэзылъытэжхэри зи гугъу тщIы гупхэм зэрахэтыр.

АтIэ, дауэ мыхъуами, ди республикэ мыиным дежкIэ а псори нэщхъеягъуэкIэ иухащ - къуаншэуи лажьэншэуи ди цIыху куэд хэкIуэдащ, щытыкIэр хуабжьу зэIыхьащ. Дэ ерагъкIэ къызэднэкIыу щIэддзауэ арат граждан зауэ жыжьэм и илъэсхэм “плъыжьрэ” “хужьу” зызыгуэша лъэныкъуитIым ягъэжа лъым и бэлыхьымрэ гужьгъэжьымрэ. Иджы хамэщI щыщ экстремистхэм къызэщIагъэсту Iэщэ къэзыщтахэм икIи я нэр мыджылу я къуэшхэм япэщIэувахэм къытхуахьынур сыт?

Куэд дыдэ мыщIауэ апхуэдэ гупхэм ящыщ зым и Iэтащхьэ гуэрым сыщепсалъэм сэ къыгурызгъэIуэну сыхэтащ ахэр властымрэ дин лэжьакIуэхэмрэ зэрапэщIэувэм пэжыгъэрэ сэбэпынагърэ хэмылъу къыщIэслъытэр. Муслъымэнхэм я IуэхущIапIэм, къэрал властым и органхэм сыт хуэдэ щыуагъэхэр яIэщIэмыкIми, абыхэм зи гугъу тщIа гупхэр ткIийуэ зэрапэщIэувэм жэмыхьэтыр, зэрыщыту жылагъуэр зэкъуеуд, зэныкъуэкъушхуэхэр къешэ. Абы къыхэкIыу хабзэхъумэ органхэми яIэ зэфIэкIхэр къагъэсэбэпын хуей мэхъуΌ Ауэ пыухыкIауэ сэ абы жэуап гуэри къызитыжакъым.

ИДЖЫПСТУ дэ къытпэ-

щыт къалэн нэхъыщхьэ дыдэр мамырыгъэмрэ зэпIэзэрытыныгъэмрэ зэтегъэувэжынырщ, цIыхухэм я гур фIы яхуэтщIынырщ, дыхэмылъэдэнырщ, зэгуэпымрэ гужьгъэжьымрэ зытедмыгъэкIуэнырщ, цIыхугъэ тхэлъынырщ. Дэ гупсэхуу, зэпIэзэрыту къэхъуа Iуэхум дыхэплъэжыну икIи республикэм щытыкIэр щыгъэтэмэмыжыным, гъэсэныгъэр щIэгъэхуэбжьэным, экстремистхэм гъуэгу лъэпкъ емытыным хуэгъэза зыхуэфащэ лэжьыгъэхэр зэтедухуэну къытпэщытщ.

Властымрэ дин лэжьакIуэхэмрэ къапэщытщ лъэпкъыр зэщIэгъэуIуэным, зэкъуэгъэувэным хуэунэтIа политикэм и курыхыу щытыпхъэ фIыгъуэу ислъамым хэлъхэр яубзыхуну, апхуэдэ фIыгъуэхэр ди гупсысэкIэмрэ ди гъэсэныгъэмрэ щыщ Iыхьэу зэрыщытыр зыщамыгъэгъупщэну. Ислъам диныр уи щIэгъэкъуэну щымыту муслъымэныгъэм зыкъуэзыгъапщкIуэ экстремистхэм я лъабжьэр пхущIэудынукъым.

ЛъэныкъуэкIэ езмыхьэкIыу жысIэнщи, ди цIыхухэм я нэхъыбапIэми хуэдэу, сэри ди Президентым куэдкIэ сыщогугъ. Абы лэжьыгъэшхуэ къыпэщытщ экономикэр, социальнэ IэнатIэр къэIэтыжынымкIэ, цIыху зэхущытыкIэ тэмэмхэр, цIыхугъэр зэтегъэувэжынымкIэ, лэжьапIэншэхэм, псом хуэмыдэу щIалэгъуалэм ящыщу IэнатIэншэхэм, я бжыгъэр гъэмэщIэнымкIэ, цIыхухэм я шынагъуэншагъэр къызэгъэпэщынымкIэ, нэгъуэщIхэмкIи.

СызэреплъымкIэ, а мурад дыдэхэр дэгъэкIынымкIэ сэбэп хъунущ иджыпсту Урысей Федерацэм и Президентым и деж къыщызэрагъэпэщ Жылагъуэ палатэм хуэдэ ди цIыху нэхъ пщIэшхуэ зиIэхэр хэту КъБР-м и Президентым и деж къыщызэрагъэпэщым. Ар дэIэпыкъуэгъу хъунущ республикэм и Iэтащхьэр цIыхубэм зэрыдаIыгъыр наIуэ къэщIынымкIэ, апхуэдэу щыщыткIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым щыIэ жылагъуэ-политикэ щытыкIэр зэтегъэувэжыным хуэунэтIа Iуэху щIэгъэщхъуахэр пхыгъэкIынымкIэ езы Президентми Iэмал нэхъыбэ иIэ хъунущ.

КЪАРЭ Арсен,

КъБР-м Щэнхабзэмрэ хъыбарегъащIэ IуэхущIапIэмкIэ

и министерствэм лъэпкъ IуэхухэмкIэ,

дин, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм ядэлэжьэнымкIэ,

нэгъуэщI къэралхэм щыпсэу ди хэкуэгъухэм

япыщIауэ щытынымкIэ и управленэм и унафэщI.

Лъы нэпс

Зэпызгъэуауэ си ныкъуэтхыу хъуар,

Къалэмыр къыхузощтэ махуитI-щы

БлэкIам гуауэшхуэ ди деж къыщыхъуам -

УщIэзыхуэн хуэдизщ ар псэууэ щIым:

Дауэ къыпщыхъурэ,

Зи дуней тетыгъуэ дахэу, -

Абыхэм пфIэфIмэ сыти фIэщ, -

IэмыщIэм из мыхъу си лъэпкъ мащIэ мыгъуэм

ХэкIуэдыкIам я бжыгъэр щIыгъуейщ фIэщ.

“Бжыгъэ”, - жи!

ЖыпIэр сыт уэ, уанэ мыгъуэр тезылъхьа?!

Бжыгъэкъым ахэр зэрыбжын хуейр -

ПсэкIэщ!..

Жыг зи фIыгъуэу зи гъэгъэгъуэ

ЛъэрыщIыкI ящIым дапщэ къыпыкIэнт?

Емылъытауэ зыхэта лъэныкъуэм,

Зы щIалэ къэс ди лъэпкъым и зы жыг

Гъагъэти...

Еплъ-тIэ иджы къэхъуа мыгъуэм...

Гупсысэ хьэлъэм си щхьэр ирешэх...

Слъагъу сфIощI цIыху цIыкIур

“Хужьрэ” “плъыжькIэ” дгуэшу

Зэкъуэшхэр щызэрыдгъэукIыжар,

Къуэ “ плъыжьхэу” адэ “контIрэхэр” зыщэжхэм

ФIащурэ ЛIыхъужь фэеплъ хуагъэжар...

Гуауэшхуэт ар.

Уэ сытми хэбжэ, ахэр

Хэт бынт, хэт лIыт, хэт адэт, хэти къуэшт...

Зи лъэпкъхэр зыгъэбагъуэу,

Зыгъэдахэу

Псэун хуей къомыр зэрагъэукIыжт.

Ноби къэхъуам еплъ...

Ди лъэпкъ мащIэ мыгъуэм

Зы псэ хэщIынри

ТхьэмыщкIагъэ инщ...

ЩIызогъэкI лъы нэпс,

ЖаIэми лIыр мыгъыу -

ХэкIуэдау згъей къэс сщохъури си бын арщ.

Зи дунеягъыр мыщIэгъуа тхьэмыщкIэ

Ди щIалэ къом, Тхьэм жэнэт къывипэс.

Лъэпкъ бынхэр зэхэзымыдзу “хужьрэ” “плъыжькIэ”,

ХущIызогъэкI нэпс тхэщIа зы псэ къэс.

Къэнами гущIэгъу къытхуищI Алыхьталэм,

Тщымыгъупщэн дищI гуауэ ин тлъэгъуар.

Игъуэ нэмысу ди лъэпкъ и зы щIалэ

ЩымыкIуэдын хэку, ди насыпт дыхъуам.

ЕЛГЪЭР Кашиф.

2005 гъэ, жэпуэгъуэм и 15.

Къэк1уэнум девгъэгупсыс

Языныкъуэхэм я гугъэщ       иджыблагъэ ди деж къыщыхъуа гузэвэгъуэр цIыхухэм я псэукIэр икъукIэ зэхуэмыдэу зэрызэщхьэщыкIам къыхэкIауэ. Сэ си гугъэмкIэ, аркъым. Ди цIыхухэр зэи къулей Iейуэ, къыщихуауэ псэуакъым. Зауэ гуащIи, гъеи, узыфи - Iэджи я нэгу щIэкIащ адыгэхэм. Ауэ цIыху гъэсахэр, шыIэныгъэ зиIэхэр, адыгэ хабзэм щIапIыкIахэр зэи щIэпхъаджагъэ ялэжьу къэгъуэгурыкIуакъым.

Мы Iуэху мыхъумыщIэр зылэжьахэр гъэсэныгъи шыIэныгъи зимыIэ, лэжьэнуи пщIэнтIэнуи хуэмей, зы сыхьэтыпэкIэ къулей защIын папщIэ сытми тегушхуэн бзаджэнаджэхэу зэрыщытым шэΈ лъэпкъ къытесхьэркъым. Хэку зауэшхуэм и лъэхъэнэм я Хэкур, къыдалъхуахэр щIакхъуэ IыхьэкIэ дапщэм ящэжа? Мис мыхэри аращ.

Къуажэхэм яхэплъи, “уэхьаб” жыхуаIэхэм япэ хыхьар хэт? БзаджащIэу, тегъэупIэ къалъыхъуэу дэтахэрщ. Мис абыхэм къагъэIурыщIащ нэхъ щIалэ жыIэзыфIэщхэр.

Зы адэ-ани дунейм теткъым си быныр лIыукI, фыщIакIуэ хъуащэрэт жиIэу. Ауэ щысабийм къыщыщIэдзауэ IуэхуфI илэжьу, лэжьыгъэр фIыуэ илъагъуу, ищIапхъэмрэ имыщIапхъэмрэ къыгурыIуэу къыумыгъэтэджамэ, иджы сыт угъыжкIэ? Хьэмэрэ уи гъунэгъум и Iуэхур тIэкIу нэхъыфI хъуамэ, ар щIым щIэпхуэну, зы Iей гуэр къыщыбгъэщIыну ухущIэплъу, уи бынри абы щIэбгъэджыкIыу, лъэпкъи къупщхьи къыфIэмыIуэхуу бгъэса иужькIэ, сыт узыпэплъэнур?

ЦIыху мыхъумыщIэ сыт зэмани щыIащ, ауэ апхуэдизу куэд хъууэ зэи зэрыубыдакъым. Дэ, егъэджакIуэхэм, ди нэгу щIэкIырт ди еджакIуэхэм я дуней тетыкIэмрэ я гупсысэкIэмрэ икъукIэ зэрызихъуэжар. Зи къару илъыгъуэ, унагъуэр зыхуей хуэзыгъэзэфу щыта адэхэр лэжьапIэншэу унэм къыдэнэжу, анэхэр бэзэрхэм къытенэжа иужькIэ, щIалэ цIыкIухэм зыщышынэни зыдэплъеини ягъуэтыжакъым. ИкIи уэрамым “авторитет” гуэрхэр къыщалъыхъуащ. Абыхэм гудзакъи гулыцIи яIэтэкъыми, муслъымэн диныр телъхьэпIэ ящIурэ, КъурIэн еджэфу, нэмэз ящIыфу ягъасэ защIурэ, нобэрей гуIэгъуэм хуашащ щIалэгъуалэр.

Къэралым и къэкIуэнур къытщIэхъуэ щIэблэм и гупсысэкIэмрэ и дуней тетыкIэмрэ епхауэ зэрыщытыр щхьэ тщыгъупща псоми? Адыгэм игъащIэми жеIэ “мылъкур уэсэпсщ”- жери. Сыт апхуэдизу мылъку угъуеиным зыщIыдедгъэхьэхыр?

Ди нэхъыщхьэ куэд, гужьеяуэ унэшхуэ зэращIын, хамэ къэрал маршынэ къызэращэхун фIэкIа зыми еплъыжакъым. Къулейщ жаIэу нобэ псори зэфыгъуэхэм я нэхъыбэм, мылъкум я нэр къыщипхъуэри, я унэм щIэс я бынхэр яхуэгъэсэжакъым, щIэп ефэу, афиян зрахьэлIэу къаIэщIэнащ.

Ягъэ кIынкъым, къулеи къулейсызи тIэкIу фызэщIэгупсысыжи мы ди къэкIуэнур зэпха ди щIалэгъуалэм ди гупэр яхуэдывгъэгъазэ, гъуэгу захуэ тедывгъэгъэувэж. Уи гъунэгъур къакIуэу уи быныр пхуигъэсэнукъым. Сыт щыIэ-тIэ уи кIуэцI къикIа быным нэхърэ нэхъ лъапIэрэ нэхъ гъунэгъурэ?

Зэи зы щIыпIи щызэхэсхакъым адыгэ хабзэм тету “си быныр згъасэри сыунэхъуащ” жаIауэ. ЕгъэджакIуэхэри адэ-анэхэри дызэрывгъэубыди, ди щIалэгъуалэм я гъэсэныгъэм иужь дивгъэхьэж.

Ди унафэщI лъапIэхэ! ЕгъэджакIуэхэри адэ-анэхэри сабий гъэсэным иужь ихьэжыфын хуэдэу тIэкIу я псэукIэри я дуней тетыкIэри зы щытыкIэфI гуэрым ивгъэувэ. Хъунщ унэшхуэу фщIари, маршынэ дахэу къэфщэхуари!

МАХУЭ Марьям,

ЕгъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтым и лэжьакIуэ.

Къэхъуамк1э къуаншэр хэт?

Жэуап етыгъуейщ абы. Ауэ Iуэхум набдзэгубдзаплъэу укIуэцIрыплъу щытмэ, щхьэусыгъуэ псори сэтейм телъщ. Псом ящхьэщ щIалэгъуалэр зэрылэжьапIэншэр, хьэулейуэ уэрамым зэрыдэтыр, зыхуейхэмкIэ къызэгъэпэща зэрымыхъур, и къарури, и щIэныгъэри, и зэфIэкIри зрихьэлIэн зэримыгъуэтыр, и акъылри, и зэхэщIыкIри гулъытэншэу къызэрынэр. Абы зыри къыхуэнэжыркъым сом къыщыхуашиймкIэ плъэну фIэкIа - цIыхур пцIанэу, мышхэу псэуфынукъым. Щыгъынри, шхынри, узыхуей адрейхэри щыбгъуэтынур лэжьыгъэрщ. Ар дэнэ щыIэ? ЗэрыжаIэмкIэ, ди республикэм цIыхуу исым я процент 70-м лэжьапIэ яIэкъым. Ахэр дауэ зэрыпсэунур?

ЗЭГУЭР ди республикэм промышлен-нэ IуэхущIапIэ куэд къыщызэIуахат, къыфIэбгъэкIмэ, щылэжьэну цIыхухэр яхуримыкъуу. Ауэ СССР-р зэрыкъутэжу а предприятэ инхэр къызэтеувыIащ, абыхэм щылэжьа цIыху мин бжыгъэхэр уэрамым къыдэнащ. Иджы абы зэраныгъэу къишар къэлъытэгъуейщ. Фызхэм я нэхъыбэр бын пIыни, гъэсэни ямыIуэхужу бэзэрым тетIысхьэжащ, цIыхухъухэр Iуэхуншэщ, абыхэм я бынхэр щхьэрыутIыпщщ.

Иужьрей илъэсхэм республикэм псэлъэмакъышхуэ щокIуэкI промышленностыр къаIэтыжыну, предприятэщIэхэр къызэIуахыну, ди курортыр ирагъэфIэкIуэжыну, Iуащхьэмахуэ лъапэ зрагъэужьыну, цIыхухэр лэжьыгъэкIэ къызэрагъэпэщыну. А псом нэмыщIыжкIэ федеральнэ центрым куэд щIауэ Кавказым исхэр IэджэкIэ къегъэгугъэ. Ауэ дэнэ щыIэ а псоми кърикIуахэр? НэхъыкIэ дыхъум-дыхъуурэ, къэралым щынэхъыкIэ дыдэхэм дакъыхэхутащ. ЗэрыжаIэмкIэ, дэ нэхърэ нэхъыкIэу псэууэ Урысей Федерацэм щыIэжыр зы субъект закъуэщ. Ди щIыналъэр нэхъыкIэ? Хьэмэрэ дызыхэпсэукIын димыIэу ара? Е дыпсэукIэмыщIэу пIэрэ? Сэ ар схужыIэнукъым, нэгъуэщIми жиIэфынкъым. Си закъуэкъым абы апхуэдэу еплъыр, димыIэр дызыгъэпсэунщ. Ар зи гуапэ мыхъун куэди щыIэнщ, ауэ щыгъэтын хуейщ къулыкъущIэхэр, и щхьэм къыщыщIэдзауэ и лъабжьэм нэсу, благъагъэкIэ, ныбжьэгъугъэкIэ, IулъхьэкIэ гъэувыныр. Мылэжьэфхэмрэ ныкъусаныгъэ къэзыгъэхъухэмрэ щIэуфэнри щыгъэтыпхъэщ.

Сэ сызэреплъымкIэ, ди республикэм хуабжьу зыщебгъэужьыфынущ ерыскъы промышленностымрэ промышленность псынщIэмрэ. Дэ хадэхэкI, пхъэщхьэмыщхьэ ерыскъыхэкIхэмкIэ, псыкIэ (нартсанэкIэ) къэралым и зэхуэдитIыр къытхузэгъэпэщынущ. Ди республикэм щыбухуэ хъунущ ухуэныгъэхэм ирахьэлIэхэр къыщIэзыгъэкI IуэхущIапIэхэр. Зебгъэужь хъунущ курортым, туризмэм, альпинизмэм, нэгъуэщI куэдми.

Къуаншагъэ зыбгъэдэлъыр, дауи, щIыналъэм и унафэщIхэм я закъуэкъым. Зэгуэр ди къэралым къыщызэрагъэпэщауэ щытащ Азием, Африкэм, Латин Америкэм, США-мрэ Канадэм-   рэ я институтхэр. Абыхэм зыубгъуауэ щаджырт а щIыналъэхэм я тхыдэр, зыужьыкIэр, я бзэхэр, щэнхабзэр, ижь-ижьыж лъандэрэ къадекIуэкI хабзэхэр, я экономикэр зэрефIакIуэр, литературэм зэрызиужьыр, я щIэныгъэм зэрыхагъахъуэр... НтIэ, щхьэ къызэбгъэпэщ мыхъурэт Кавказым и институт? Я хьэлкIи, я щэнкIи, я хабзэхэмкIи, я бзэкIи, я псэукIэкIи зэтемыхуэу мыбы хуэдэу лъэпкъ куэд щыпсэу нэгъуэщI щIыналъэ ди щIы хъурейм щыIэу пIэрэ?!

Языныкъуэхэм дыкъагъэлъэгъуэну яужь зэритым хуэдэу бгырысхэр хабзэншэу, нэмысыншэу зэи щытакъым. Дэ лъэпкъ зырызым дыкъыхэкIами, ди бзэхэри, ди хабзэхэри, ди псэукIэри зэтемыхуэми, псоми зэщхьу зы хьэл тхэлъщ: хьэщIэр тфIэфIщ, дахэр тхозагъэ, ди щIыналъэр фIыуэ долъагъу. А псори къамылъытэу, ди хабзэхэр зэманыжьым къыщIэнауэ жаIэу, езыхэм я мэсхьэбым занщIэу драгъэхьэну, зы жыпхъэм драгъэувэну хэтащ совет властым и зэманым, иджыри зи яужь итыр аращ. КIэщIу жIыпIэмэ, Кавказым нэбгъузкIэ къызэреплъыр щыгъэтын, лъэпкъ зэхэгъэж щIыныр къызэтегъэувыIэн    хуейщ. Ди щIыналъэм нэсу мамырыгъэр щызэфIэувэн папщIэ абы къызэрыбгъэдыхьэ политикэм зегъэхъуэжыпхъэщ. Ар щытыпхъэщ бгырыс псоми я гум дыхьэу, я хабзэхэм, псэукIэм, дуней тетыкIэм езэгъыу.

Ещанэу, гъэсэныгъэ лэжьыгъэр хуабжьу къэтIэсхъащ. Апхуэдэу къыщыхъуар ди деж и закъуэкъым, къэрал псоми а лэжьыгъэр IэщIыб щыхъуащ. ЯгъэкIуэдыжа пионер, комсомол, нэгъуэщI жылагъуэ организацэхэм я пIэм зыри иувакъым. Дин лэжьакIуэхэм щIалэгъуалэр гъэсэным гулъытэ щIагъуэ хуащIыркъым, хуащIыфын хуэдэуи щыткъым. Адэ-анэхэм я нэхъыбэм я быныр щыхэтыр ящIэркъым. НэхъыжьыфIхэр къытщIэхъуэ ныбжьыщIэхэм яхыхьэжыркъым. Гъэсэныгъэ лэжьыгъэм куэдкIэ нэхъ пэIэщIэ хъуащ щэнхабзэм и лэжьакIуэхэр, еджагъэшхуэхэр.

Псом хуэмыдэу сэ гукъеуэшхуэ яхузиIэщ егъэджакIуэхэм, ахэр дэнэ щылажьэми. Абыхэм я нэхъыбэр газет, журнал еджэркъым, я щIэныгъэм, я къэухьым зэрыхагъэхъуэным яужь иткъым. ЕджапIэ нэхъыщхьэхэм щылажьэхэм мымащIэу яхэтщ зэрыригъаджэ предмет закъуэм фIэкIа нэгъуэщIым щымыгъуазэ, гъащIэм куууэ кIуэцIрымыплъхэр. Дауэ апхуэдэ егъэджакIуэхэм къытщIэхъуэ ныбжьыщIэхэр зэрагъэсэнур?

Иужь зэманым хуабжьу кърахьэжьауэ лъэпкъ зэхуэсхэр ирагъэкIуэкI. Ар хъарзынэуи къыщIэкIынщ. Абыхэм щытопсэлъыхь лъэпкъ Iуэхухэр зэрыдэкIыным, щIалэгъуалэр гъэсэным. Ауэ щыхъукIэ, а псалъэмакъ псори зэрыжаIауэ иужькIэ къонэж. Апхуэдэ лъэпкъ зэхуэсхэм щыхаха тхьэмадэхэм, къыщызэрагъэпэща советхэм я щIалэхэм ялэжьыр, я IуэхущIафэр зыхуэдэр, гъуэгу пхэнж теувэхэр щхьэ ямыщIэрэ икIи ахэр къэмыхъунымкIэ зыгуэр ямылэжьрэ?

КъыкIэлъыкIуэу. ЦIыхур зэблэшыным, ар гъуэгу пхэнж тегъэувэным, лъэпкъхэр зэуштыным хуэлажьэм хуэдэщ нобэрей телевиденэр. Япэрауэ, мыхъумыщIагъэу къэхъум я нэхъыбэр Кавказым щыпсэухэм тралъхьэ. ЕтIуанэрауэ, ди деж фIыуэ сыт щекIуэкIми хэIущIыIу ящIыркъым, ди псэукIэм къэралым щыпсэухэр дахэ-дахэу щагъэгъуазэркъым, ауэ щыхъукIэ, зыщIыпIэ зы фоΈ щагъэуамэ е мыхъумыщIагъэ   цIыкIу гуэр къыщыхъуамэ, ягъэву. КIэщIу жыпIэмэ, Кавказми, абы ис лъэпкъхэми къэрал псоми дунейми ягу къыщагъэкIыну пропагандэ ирагъэкIуэкI фIэкIа пщIэркъым. Мы Iуэхур Москва къыщыIэтын икIи центрым щыгъэувын хуейщ дагъэулъииныр щагъэтыну. Псом нэхърэ нэхъ шынагъуэжращи, телевиденэм и каналхэм я нэхъыбэр фильм мыхъумыщIэхэм зэщIаубыдащ. Абыхэм яхэтщ зауэ-банэм, хъунщIэным, дыгъуэным, цIыху укIыным, лъыгъажэ къэгъэхъуным къыхуезыджэхэмрэ хуэзыгъасэхэмрэ. СыткIэ дыхуей мыпхуэдиз зэрыукI, зэрыфыщI, щIэпхъаджагъэ зэралэжь щIыкIэхэр къэзыгъэлъагъуэ кинофильмхэм?! Абыхэм уеплъа нэужь, къэрал властми, хабзэхъумэ органхэми къару лъэпкъ ямыIэжым хуэдэу, ахэр щымыIэжу щхьэж хузэфIэкIыр илэжьу дыкъызэхэнауэ къыпщохъу. Мис а псори зылъагъу щIалэгъуалэр зэблэша, щхьэрыуа, жыIэмыдаIуэ мэхъу, абыхэм зыри я фIэщ хъужыркъым, зыгуэрым фIэлIыкIын хуейуи къащыхъужыркъым.

Мы зэманым жылагъуэхэм, IуэхущIапIэхэм, еджапIэхэм, нэгъуэщI IэнатIэхэм Налшык къыщыхъуам, щIэпхъаджащIэхэм зэхащIыхьахэм щытопсэлъыхь, цIыхухэр зэкъуэувэну къыщыхураджэ. Дэ ди хьэлыр аращ - зыгуэр къэхъуа нэужь апхуэдэу дыщIопхъуэ, итIанэ псори зэуэ мэужьыхыж. Апхуэдэу иджыри къэмыхъун папщIэ, республикэм и унафэщIхэм я деж къыщегъэжьауэ жылагъуэ зэгухьэныгъэ нэхъ цIыкIу дыдэм и деж щиухыжу, дяпэкIэ ялэжьыпхъэхэр лъэныкъуэ псомкIи егупсысауэ убзыхупхъэщ икIи ахэр зэрагъэзащIэр кIэлъыплъыныгъэм щIэгъэувапхъэщ. А псоми я нэIэ тетыпхъэщ цIыхубэ хъыбарегъащIэ IэнатIэхэм, яубзыхуа къалэнхэр зэрагъэзащIэр къагъэлъагъуэу, лъэныкъуэкIэ къыщытхэри утыку кърилъхьэу. Арыншамэ псори Iэпэдэгъэлэл хъужынущ.

Дэ иджы президентыщIэ диIэщ. Ар бэр куэдкIэ зыщыгугъщ: щалъхуа, къыщыхъуа республикэр къиIэтыжыну, абы исхэм я псэукIэр иригъэфIэкIуэжыну.

УЭРЫШ Нурхьэлий,

КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист.

Хабзэр бгъунлъэху, лъэпкъым и лъэр щ1оху

Унагъуэм Iуэху къылъыкъуэкIамэ, ар екIуу екIуэкIыныр зэлъытар абы я нэхъыжьырщ. А нэхъыжьым гъащIэм и пIалъэ ищIэмэ, хабзэм фIыуэ хищIыкIмэ, унагъуэри лъэпкъри ехъулIащ. Арагъэнщ нэхъыжь губзыгъэ, унафэ тэмэм зыщIыф, ар зыгъэзэщIэжыф лъэпкъым иIэныр игъащIэми насыпышхуэу къыщIалъытэр.

Нобэ ди псэлъэгъущ апхуэдэ нэхъыжьыфIхэм ящыщ зы, ТэрΈ районми республикэми фIыуэ къыщацIыху, Джылахъстэней Адыгэ Хасэм и тхьэмадэ Балъкъэр Борис.

- Борис, иужьрей зэманым адыгэм къиIэт гуфIэгъуэм епха хабзэхэм щIэ куэд хагъэхьэу, щхьэж зэрыхуейм хуэдэу и Iуэху дигъэкIыжу зэрыхъуам гу лъыботэ?

- Пэжщ, хабзэм щымыщ зэхъуэкIыныгъэ куэд махуэ къэс къоунэху. Ар зым дежкIи щIэщыгъуэжкъым, фIы гуэр кърикIуэуи хэслъагъуэркъым.

Нэхъапэм сыт хуэдэ Iуэху къэмыхъуами, лъэпкъымрэ благъэ гъунэгъумрэ зэхуэсырти унафэ ящIырт. Ар зи къалэныр цIыхухъухэрат икIи абы ящI унафэр ди хабзэм къизагъэрт. Псалъэм папщIэ, хэт хьэщIэм бгъэдэсынуми, Iэнэр зэрихьэнуми, щхьэгъэрытынуми зэщхьэщыхауэ яубзыхурти, къалэн зырызу ягуэшырт. Бзылъхугъэхэм я пщэрылъыр щхьэхуэти, шхыныгъуэхэр и Έэзум гъэхьэзырыным хущIэкъуу апхуэдэт. Иджы нэхъыжьым ищIа унафэр цIыхубзми цIыхухъу нэхъыщIэми екъутэжыф. “А фэ жыфIэхэр щыIэжкъым, иджы нэгъуэщI зэманщ”, - жаIэурэ къемызэгъ куэд ялэжь.

Ижь-ижьыж лъандэрэ адыгэм и унагъуэм гуфIэгъуэ къихъуамэ, и адыгэ жьэгу щигъэхьэзырыжа ерыскъырт и Iэнэм телъыр. Арагъэнт щIэIэфIри, щIэберыΈэтри. Иджы хьэгъуэлIыгъуэ хъуамэ, нэхъ зыхузэфIэкIхэм Iэнэм тралъхьэныр пщIэкIэ ирагъэпщэфI, я тепщэΈхэр ирамыгъэуцIэпIын папщIэ пщIэкIэ шхапIэ гуэр къащтэри, екIуэкIыр адыгэ хьэгъуэлIыгъуэми урысхэм я зэхыхьэми къыпхуэмыщIэу зэфIагъэкIри йожьэж.

ЦIыхухъу здэщыс Iэнэм зэи цIыхубз ягъэтIысу щытакъым. Иджы пщыкъуэм нысэр бгъэдэсу, уеблэмэ лъэпкъым я нэхъыжьым бзылъхугъэ бгъурысу ущрихьэлIэ къохъу.

- НэΈыхьытхым ехьэлIауэ екIуэкI хабзэхэм, нобэ абы игъуэта зэхъуэкIыныгъэхэм уэ дауэ уеплърэ?

- Иджыблагъэ хьэгъуэлIыгъуэ сыщыIащ. НэΈыхьытхыр къыздикIар Къэбэрдеишхуэрат, я нэхъыжьри нысащIэм и адэ къуэш дыдэт. Апхуэдэ ДжылахъстэнеймкIэ щымыхабзэми, ар апхуэдэу згъэщIэгъуакъым, хьэлэмэт сщыхъуар нэгъуэщIщ. НысащIэм и адэ-анэри къэкIуат нэΈыхьытхым. ЕкIуэкIар нэΈыхьытхми, благъэ зэгъэцIыхуми, къыкIэлъыкIуэми зэхэбгъэкIыну гугъут. Апхуэдэ Iуэху зехьэкIэм хабзи, нэмыси, цIыхугъи хэплъагъуэркъым.

- Нысэм, малъхъэм хуащI техьэм ирапх IуэхугъуэщIэхэми, дауи, ущыгъуазэу къыщIэкIынщ.

- Техьэр куэд щIауэ адыгэхэм къыддекIуэкI хабзэфIщ, ауэ иужьрей зэманым абы мыхъумыщIагъэу халъхьэр къыпхуэмылъытэным хуэдизщ. Нэхъ ипэIуэкIэ узэIэбэкIыжмэ, нысащIэм щIэх техьэу щытами, малъхъэр зэман дэкIа иужькIэт щызэрагъэцIыхур. Иджы къашэри, махуэ бжыгъэ фIэкIа дамыгъэкIыу, нысащIэм тохьэ гуащэ-тхьэмадэри, лъэпкъри, благъэри, Iыхьлыри. Абыи хьэгъуэлIыгъуэм и пэ къихуэу зы хьэгъуэлIыгъуэ цIыкIу иращIэкI. Абы ягу иримыхьын гуэр пIыгъыу кIуэи, хьэгъуэлIыгъуэм тумыгъэзэжми хъунущ. Нэхъ гъэщIэгъуэнращи, зыхуейр ахъшэми, дыщэми, хьэпшып гуэрми пасэу хъыбар къуагъащIэ. Ар адыгэ хабзэм зыкIи епхакъым, мылъку хэхыпIэ ящIауэ аркъудейщ мыхъумэ.

ИпэкIэ малъхъэм техьэну епIэщIэкIыу щытакъым, уеблэмэ бын иIэу техьэ щыхуащIри нэхъыбэжт. Малъхъэр щыкъум япэу щыкIуэкIэ езырат техьэпщIэ зыхьыр. Иджы- щэ? Адэ-анэм ябгъурыту благъэщIэм я деж здаша къуэм (малъхъэм) хъийм икIауэ къыхуамыщIэ щыIэжкъым. ЗэгурымыIуэ хъужыкъуэмэ, а мылъкур псалъэмакъкIэ зэIэпахыжу апхуэдэщ. Мылъкум япэ хабзэр, нэмысыр, цIыхугъэр, а псори къызэщIэзыубыдэ адыгагъэр итын хуейщ.

- Адыгэм ди хабзэщ хъыджэбзыр яхьу е зэгурыIуауэ къылъыхъурэ фызышэу яшэу. Лъыхъу зэрыкIуэу щытар сыт хуэдэут?

- Пэжщ, щыIэщ а хабзитIри, ауэ ахэр щагъэзащIэр хъыджэбзым и фIэфIыныгъэ хэлъу къащIа нэужькIэщ. Фызышэу зэрышэну мурад ящIамэ, езы ныбжьыщIитIыр абыкIэ зэрыарэзыр нэхъыжьхэм гурагъаIуэри, къэзышэну лъэпкъым хъыджэбзым я деж лъыхъу ягъакIуэ. Лъыхъу кIуэхэм яIыгъын хуейщ фадэбжьэрэ хуэфащэ ерыскъырэ. Лъыхъур здэкIуам яхуеблэгъа нэужь, гупым я нэхъыжьым къызытекIухьа IуэхумкIэ псалъэмакъыр къыщIедзэ. “Фи хъыджэбз цIыкIумрэ ди щIалэмрэ я пIэщхьагъ зы ящIыну мурад ящIащи, зэран дахуэвмыгъэхъу, я насыпми девмыгъэлъэпауэ. Фи пхъум щхьэкIэ лъэIуакIуэ дыкъэкIуауэ аращи, дыкъэвмыгъэщIэхъуну догугъэ”, - жеIэри. ЗэгурыIуа нэужь, хьэщIэ нэхъыжьым и гъусэхэм щыщ гуэр щIегъэкIри, къыздахьа ерыскъымрэ фадэбжьэмрэ  къыщIрегъэхьэ, абдежым Iэнэр къыщызэIуах. Абы япэу техъуэхъухьыр хэгъэрей нэхъыжьырщ, бжьэр зейр хьэщIэращи. ИужькIэ унагъуэ зэрысым я ерыскъыр къахьу аращ. Абдежым щызэгуроIуэ фызышэ къыщыкIуэну пIалъэмкIи.

- “Адыгэ псалъэм” еджэхэм сыткIэ захуэбгъэзэнт?

- Сыхуейт нэхъыжьхэм, бын зыгъасэ адэ-анэхэм нобэ дызэлъэпауэ ди хабзэ дахэм хуэдэ мы дунеишхуэм зэрыщыгъуэтыгъуейр ягу къэзгъэкIыжыну. Хабзэр зепхьэмэ, нэмыс пхэлъмэ, зэи ущыуэнукъым, щIэщхъу гуэри къыпщыщIынукъым. Апхуэдэу щыщыткIэ, абы щымыщ къыхэдвмыгъалъхьэ, дызыкIэлъывгъэплъыж, ди хабзэр дывгъэхъумэж. Ди щIэблэм, абыхэм я къэкIуэнум девгъэгупсыс. Зыщывмыгъэгъупщэ: ар бгъунлъэмэ, лъэпкъым ди лъэр щIэхунущ.

Епсэлъар

ЗЭРАМЫЩIЭ Маринэщ.

Гъэунэ Анзоррэ Бозиев Муратрэ я тек1уэныгъэ

Урысей Федерацэм дзюдомкIэ и Έемпионату иджыблагъэ Тверь къалэ щекIуэкIам дыщэ медалхэр къыщызыхьа Гъэунэ Анзоррэ Бозиев Муратрэ я пресс-конференц щызэхэтащ спортсмен лъэщ дыдэхэм я Къэбэрдей-Балъкъэр спорт школым.

Школым и унафэщI Ибрэхьим Борис зэIущIэр къыщызэIуихым къыхигъэщащ, япэм къэмыхъуауэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и спортсменитIым зэуэ зы Έемпионатым дыщэ медалитI къызэрыщахьар. Килограмм 60 зи хьэлъагъхэм я деж щытекIуащ 2003 гъэм Урысейм и Έемпион хъуауэ щыта бэнакIуэ цIэрыIуэ Гъэунэ Анзор. Ди щIалэм зэIущIэ дапщэ иримыгъэкIуэкIами, зэманыр зэи и кIэм нигъэсакъым, куэдкIэ ефIэкIыу и ныкъуэкъуэгъухэм ятекIуащ. Уеблэмэ, финалым Анзор щыхигъэщIащ къэралым и командэ къыхэхам япэ увыпIэр иджыпсту щызыIыгъ, Ленинград областым щыщ Станев Евгений. Гъэунэр абы зэребэнар секунд    25-щ.

Абдежми нэрылъагъу щыхъуащ а щIалитIым нобэкIэ хэт нэхъ лъэщми. Ауэ “Гладиаторым” и тренер нэхъыщхьэ Емкъуж Мухьэмэд жиIащ Гъэунэр Урысейм щытекIуа щхьэкIэ, етIанэгъэ Финляндием щекIуэкIыну Европэ Έемпионатым хэмыхуэнкIэ зэрыхъунур, сыту жыпIэмэ, абы и пэкIэ дзюдоистхэм къапэщылъщ дунейпсо зэхьэзэхуэшхуэхэм хэтыну. Мис абы къыщагъэлъагъуэ ехъулIэныгъэхэрщ псори зэлъытауэ щытынур.

΄емпионатыр зэрекIуэкIам, абы зэрыщытекIуам теухуауэ Анзор жиIащ и насып къикIа къудейуэ арауэ. Ауэ, зэрыгурыIуэгъуэщи, апхуэдэ зэхьэзэхуэшхуэхэм Iуэхур насыпырыхь къудейкIэ щызэфIэкIыркъым. ΄емпионатым щыIа, ар зэрекIуэкIым кIэлъыплъа, КъБР-м дзюдомкIэ и федерацэм и унафэщI АфIэунэ Аслъэн къыхигъэщащ Гъэунэр и IэзагъкIэ и хьэрхуэрэгъухэм фIыуэ зэрефIэкIар, къызэрытекIуэн Iэмал абыхэм зэрамыIар. ЩIалэм бгъэдэлъ щэным, нэмысым къыхэкIыу куэд зэрыжимыIэр.

Бозиев Мурат апхуэдэу жыжьэ дэкIуеину зыми и гугъакъым. Илъэс 21-рэ зи ныбжь балъкъэр щIалэм япэу Урысей Έемпионатым зыкъыщигъэлъагъуэу арати, тренерхэр нэхъыбэ дыдэу зыщыгугъар еханэ увыпIэм и лъабжьэ къемыхынырт. АрщхьэкIэ, ди гуапэ зэрыхъущи, щIалэщIэр килограмм 66-рэ зи хьэлъагъхэм я деж Έемпион щыхъуащ.

ЗэIущIэм хэтащ илъэс и пэкIэ Къэбэрдей-Балъкъэрым “Гладиатор” спорт-клуб къыщызэзыгъэпэща Хъупсырокъуэ Муратрэ Бакъ Аслъэнрэ. Хъупсырокъуэм къыхигъэщащ республикэм и бэнакIуэхэмрэ тренерхэмрэ я текIуэныгъэхэр Έемпионатхэм щытекIуэхэм ахъшэ ират зэрыхъуам куэдкIэ зэрелъытар. Псалъэм папщIэ, Урысей Федерацэм и Έемпионхэм доллар мин тхурытху, абыхэм я тренерхэм дэтхэнэми  доллар минитIрэ щитхурэ иратынущ.

Фигу къэдгъэкIыжынщи, “Гладиаторым” и унафэщIхэм гулъытэншэ ящIауэ щытакъым Афины щекIуэкIа Олимп Джэгухэм жэз медаль къыщызыхьа Тау Хьэсэнбий, абы и тренер Емкъуж Мухьэмэд, атлетикэ хьэлъэмкIэ зыкъэзыгъэлъэгъуа ТIэхущ Заур сымэ. Апхуэдэуи “Гладиаторым” и унафэщIхэм ягъэлъапIэ республикэм и бэнакIуэхэу лъэпкъым и пщIэр зыIэту утыкум ихьэхэр, текIуэныгъэ къэзыхьхэр, призер хъухэр.

Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и тренер Ныр Сеф зэIущIэм къызэрыщыхигъэщащи, апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм спортсменхэми гъэсакIуэхэми я лъэр нэхъ жан ещI.

Къэбэрдей-Балъкъэрым и спортсменхэм иужьрей зэманым ехъулIэныгъэфIхэр зыIэрагъэхьэ. ШэΈ хэмылъу, ар дэркIэ гуапэщ.

БЭТОКЪУЭ Албэч.