Щ1алэгъуалэр и телъхьэщ

Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщызэрагъэпэщ “ЩIалэгъуалэр Къанокъуэм и телъхьэщ” жылагъуэ-политикэ зэщIэхъееныгъэ. Апхуэдэ хъыбар къитащ а зэщIэхъееныгъэм и къызэгъэпэщакIуэ, KavkazWeb.net интернет порталым и генеральнэ директор Мэзукъэбз Уэсмэн.

- ЗэщIэхъееныгъэм и мурад нэхъыщхьэр щIалэгъуалэр республикэм щекIуэкI политикэ Iуэхум хэшэнырщ, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Президент Къанокъуэ Арсен и телъхьэхэм я бжыгъэр хэгъэхъуэнырщ, - жиIащ Мэзукъэбзым. - Сэ ди Президентым сыт и лъэныкъуэкIи дзыхь хузощI. Республикэм щыщыIэ щытыкIэ гугъур абы зэтес хуэщIыжынущ. ЩIалэгъуалэ жыджэрхэр иджырей ди пашэм и телъхьэу зэщIэдгъэуIуэмэ, зэхъуэкIыныгъэхэм къарикIуэну дызыщыгугъ псоми далъэIэсыфынущ.

Зэман гъунэгъум зэщIэхъееныгъэщIэм и Iуэху зыIутым щыгъуазэ фытщIынщ.

ТХЬЭХУЩЫНЭ Ланэ.

IуэхущIэм теухуауэ упщIэ фиIэмэ, мы адресымкIэ запыфщIэ хъунущ:

[email-masked] ©KavkazWeb.net

Гъащ1эр къызэрыщ гъуджэ

Гъащ1эр къызэрыщ гъуджэАдыгэбзэкIэ къыдэкI газет закъуэр къызыIэрымыхьэ гуэрым сепсэлъылIэн хуей щыхъукIэ, си жагъуэ мэхъу ахэм зызыхагъэкIыж фIыгъуэр къазэрыгурымыIуэр.

Дыкъэзыухъуреихь щIыуэпсым и зэхэлъыкIэм щегъэжьауэ дызыхэпсэукI зэманым и плъыфэхэм щыщIэкIыжу сыт дэ “Адыгэ псалъэм” къытхуимыIуатэр?! Дунейм щыхъыбархэр къыдегъащIэ, ди къуэш республикэхэм щыпсэухэм я Iуэху зытет къыджеIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и псэукIэр дегъэлъагъуж, Дунейпсо, Къэбэрдей Адыгэ Хасэхэм зэфIах лэжьыгъэм дыщегъэгъуазэ, къэралми республикэми къыщащтэ унафэхэр ди пащхьэ кърелъхьэ, зэхъуэкIыныгъэфIхэм дыщегъэгугъ. Зытет къыхуеджэныгъэр егъэпэжри, “дифI игъэпудкъым, ди Iей ибзыщIкъым”.

“Ахэр псори телевизоркIи долъагъу!” - жызыIэн зэрыщыIэр сощIэ, ауэ сэ зэи зэслъытакъым телевиденэмрэ газетымрэ я лэжьыгъэр. Абыхэм ахъшэкIи цIыху къарукIи ятекIуадэр зэзгъэпщэнуи, къэкIуэну нэхъыбэ зиIэм сытепсэлъыхьынуи сыхуейкъым, ауэ, сыхэдэн хуей хъумэ, къыхэсхынур газетырщ. Газету къыдэкIым сащыхэдэкIэ, “Адыгэ псалъэм” япэ изгъэщын зыри щыIэкъым. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абы сэри си щIэблэри нэхъ пэгъунэгъу дыхуещI адыгэбзэм и хъугъуэфIыгъуэхэм, ди лъэпкъым и къекIуэкIыкIам, щэнхабзэм и фIыпIэм. “Адыгэ псалъэм” щIэныгъэмрэ гъэсэныгъэмрэ и Iэпэгъущ, пэжымрэ захуэмрэ и телъхьэщ, ди гъащIэр къызэрыщ гъуджэщ.

Мы сатырхэм къеджэнур сэ си псалъэхэм хуэмыныкъуэу “Адыгэ псалъэр” фIыуэ зылъагъухэрщ, ауэ сыхуейт адыгэбзэкIэ къыдэкI газет закъуэм и щхьэпагъыр зымыщIахэми къащIэну, иджыри къэс ар къызыдэмыгъуэгурыкIуахэри щIегъуэжу къызыхэкIа лъэпкъым папщIэ ящIэну IуэхуфIхэм газетым Iэ тедзэнри щыщ хъуну.

БАЛЪКЪЭР Борис,

Джылахъстэней Адыгэ Хасэми тхьэмадэ.

Фэеплъ мык1уэдыжын

КIуащ БетIал “Си гъащIэм и гуащIэ” и япэ тхылъыр къыщысIэрыхьам, гуфIэгъуэу сиIам щIэ щIэттэкъым. Нобэ хуэдэу сощIэж а махуэр. “Къэбэрдей” альманахым тету сыкъызэджауэ щыта “Индыл”, “Къэбэрдей”, “Си псыхъуэгуащэр”, “Элладэ хэку”, “Си гъусэщ” усэхэм нэмыщI, а тхылъым усэщIэ куэд, “ДжонитI” поэмэр итт.

А зэманым ЩоджэнцIыкIу Алий и “Тхыгъэ къыхэхахэмрэ” КIыщокъуэ Алим и “Шум и гъуэгумрэ” зэдгъэтIылъэкIмэ, пщIыхьэпIэу тлъагъуу ди Iэпэгъут. А тIум яхуэфащэу я ныбжьэгъу пэжу, я лэжьыгъэ гугъур япэкIэ игъэкIуэтэну игурэ и щхьэрэ зэтелъу, къэуват усакIуэщIэ къэунэхуар - КIуащ БетIал. Поэзием зыIэпиша тхылъеджэхэм “Тхыгъэ къыхэхахэмрэ” “Шум и гъуэгумрэ” бгъэдагъэуват “Си гъащIэм и гуащIэр”, 1950 гъэм къыдэкIар. Абы лъандэрэ а щым зэгуэхыпIэ-зэгуэΈыпIэ яIэкъым - зыр къыхэхи, къэнаитIыр зыгуэр хуэныкъуэ хъуа къыпфIощI, зэщIыгъумэ, ди махуэ дыгъэр щызу зэщIоблэ, ди жэщ мазэр мэпщIыпщI - поэзием и налкъутхэр яхэлъщ абыхэм. А щым ятха псори налкъут защIэу щремыт, мыщIэ IэрыщIхэри къахрехуэ - дыщэ кIанэхэр яхэзщи, уи псэр къагъаблэ, уи гур къагъэнэху. А налкъутналмэсхэр зэхуэмыдэу щрет я инагъ-цIыкIуагъкIэ, къапих нуркIэ, ауэ нэр щасыкI, макъамэ гуакIуэу узэщIашэ.

Апхуэдэу зэзэмызэ хъунщ къызэрыхъур - усакIуэ зэмыщхьищ зым и лъэмбым зыр ипкIэу зы литературэм къыщыхыхьэ.

Дэ фIыуэ дыщыгъуазэщ КIуащ БетIал хуэдэ усакIуэшхуэ махуэ къэс къызэрамылъхум. Апхуэдэ талант гъуэзэджэ куэдрэ литературэм къызэрыхэмыхьэм. Аращ нэхъри гум къыщIеуэр ар пасэу ажалым зэрытIэщIихар, апхуэдизу фIыуэ илъагъу гъащIэм зэрыхихар. Ауэ а зэман мащIэ зэрыпсэуам абы и лъэпкъым хуищIар усакIуэм и фэеплъ мыкIуэдыжщ. А фэеплъыр ди бынхэм, абыхэм я быныжхэм ящыгъупщэнкъым. Ар и лъэпкъым и гуфIэгъуи и гуауи усэбзэкIэ къэзыIуэтэфа усакIуэшхуэу игъащIэкIэ ди литературэм къыхэнэнщ.

ТХЬЭГЪЭЗИТ Зубер.

КъБР-м и цIыхубэ усакIуэ.

Лъэужьымрэ гуащ1эмрэ

“ЛIым и гъащIэр къызэрабжыр илъэс бжыгъэкъым” - апхуэдэ псалъэ къызэринэкIащ КIуащ БетIал. АбыкIэ акъылэгъу мыхъун щыIэкъым: ныбжькIэкъым тхыдэм лъэужь къызэрыханэр - гуащIэщ. КъэбгъэщIамрэ ныбжьымрэ щIэупщIэркъым цIыхур, цIыхум ягу къинэр уи гуащIэ-дэкIырщ. Дзэпщ цIэрыIуэ гуэрым жиIащ: “ЛIыгъэ зепхьэнумэ, ныбжьыр зэран хъуркъым” - ущIалэ дыдэми, уи пащIэ-жьакIэр зэщIэтхъуэху дунейм утетами.

КIуащ БетIал лIы ныбжь къигъэщIакъым - илъэс щэщIрэ блырэщ зэрыпсэуар, игъуэ нэмысауэ дунейм ехыжащ. Дунейм къытринам тепщIыхьмэ, ар ноби къыддэпсэу пэлъытэщ: къыддопсэу и усэр, и цIэр, и щIыхьыр. Къыддопсэу езыр - адыгэ усакIуэ щэджащэр. КIуащ БетIал и усэри, и цIэри, и щIыхьри ди тхыдэм уахътыншэ щыхъуащ, абы и гуащIэм егъэбжьыфIэ адыгэ лъэпкъ щэнхабзэр.

ЛIы ныбжь къимыгъэщIами, КIуащ БетIал адыгэ лъэпкъым и гум къыщIинэн лэжьыгъэрэ гуащIэрэ къызэринэкIащ, адыгэ лъэпкъыр зэрыпагэ хъугъуэфIыгъуэщ абы и IэдакъэщIэкIыр, и цIэмрэ и пщIэмрэ зэи мы-кIуэдыжынщ. Дунейм тетыху - зауэ гуащIэм щыхэтами, лэжьыгъэ IэнатIэ щыбгъэдэтами - БетIал зы махуи игъэпудакъым адыгэлIым и пщIэмрэ и щIыхьымрэ, нобэр къыздэсым яхуэIуэтэщIыркъым абы хэлъа цIыхугъэмрэ лIыгъэмрэ я хъыбарыр. Апхуэдэ хъыбар къэзымыIуэтэж яхэткъым БетIал и ныбжьэгъуахэмрэ и лэжьэгъуахэмрэ - ар зыцIыхуу щыта дэтхэнэми. Нэхъыжьми нэхъыщIэми бзэ къахуэзыгъуэт, я пщIэр зылъытэф цIыхушхуэт БетIал, и нэмысрэ и щэныфIагъкIэ, и акъылрэ и щIэныгъэкIэ цIэрыIуэ хъуауэ. ЦIэрыIуэ зэрыхъуам ирипагэ, зи щхьэр япэ изыгъэщ цIыхухэм ящыщакъым БетIал, гу лъитэххэуи къыщIэкIынтэкъым и щхьэм и уасэм, и напщIэ телътэкъым ар - апхуэдэращ цIыхум я гум фIыкIэ къинэр, ящымыгъупщэр. Апхуэдэм ящыщащ БетIал - ар къыдалъхуауэ, и лъым хэпщауэ къыдэгъуэгурыкIуащ.

Илъэс зыбгъупщIщ БетIал- усакIуэм и къалэмыр зэрыIэщIэлъар. Ар зыщыбгъэгъупщэ хъунукъым БетIал и усэм и пщIэмрэ и мыхьэнэмрэ щыплъытэкIэ. “Уэр мыхъуамэ, сыбгъэ дамэншэт”, “Гур зыдэкIуэм кIуэфыр лIыфIщ”, “Уэрэдыр фадэм къыхэкIкъым”, “Розэ”, “Си псыхъуэ гуащэр”, “Си лъахэр”, “Ухыгъэ” - ди поэзием уахътыншэ щыхъуащ а усэхэр. КIуащым и мащIэкъым апхуэдэ усыгъэхэр - усакIуэм и гущIэм щызэщIэна, и гупсысэмрэ и гурыгъу-гурыщIэмрэ къэзублэрэкIа пшыналъэ купщIафIэхэр.

СыткIэ хьэлэмэт БетIал и усэр, сыт хуэдэ увыпIэ щиубыдрэ абы ди литературэм и тхыдэм? Апхуэдэ упщIэм нобэр къыздэсым жэуап игъуэтауэ пхужыIэнукъым. ШэΈ зыхэмылъыжыр зыщ: КIуащ БетIал къэбэрдей поэзием къыхолыдыкI, абы и дэтхэнэ сатырми усакIуэ щэджащэм и дамыгъэ телъщ. БетIал и усэр зыхэгъуэщэн щыIэкъым, дэнэ ущрихьэлIэми, ар усакIуэм (!) и Iэдакъэ къызэрыщIэкIар зыхыбощIэ. Псоми къехъулIэркъым ар, къызэхъулIэр усэр зи натIэм къритха цIыхурщ. Апхуэдэ усакIуэт БетIал - усэр къыдалъхуауэ, ухыгъэр абыкIэ къыхуэупсауэ.

Дэтхэнэ усакIуэми, къалэмыр IэщIэлъыху, и гущIэм щигъафIэ, зэи къыIэщIэмыужагъуэ образ къыдогъуэгурыкIуэ. КIуащ БетIал дежкIэ ар, гу зэрылъытэгъуафIэщи, лъахэращ. Къытригъэзэжурэ тетхыхьми, усакIуэм зыщигъэнщIыркъым и лъахэм, и псалъэм хэкIыркъым ар. Лъахэр егъэлеяуэ фIыуэ зылъагъу усакIуэм дежкIэ “дыгъэ бзийри ди деж щынэхъ уэрщ”, “вагъуэхэр ди деж щынэхъ гуэрэнщ”, “пшэплъри ди деж щынэхъ дыхьэрэнщ”.

Дунейм тетыху, лъахэр щигъэплъэкъуа къэхъуакъым БетIал, и къарум къихьыр хуилэжьащ и лъахэм, и гъащIэр щхьэузыхь хуищIащ абы, и гъащIэм и гуащIэкIэ етащ. Уи жагъуэ хъур, уи гум къеуэр БетIал и гъащIэр пасэIуэу къызэрытеункIыфIэжарщ - и къару илъыгъуэу, и гур здэплъэм и Iэр нэмысауэ, ищIар фIэмащIэрэ нэхъыбэм хуэпабгъэу.

“ГъащIэр кIэщIми, дзищэ Iуткъэ” - ар БетIал езым и щхьэкIэ зэригъэунэхуар зэкъым-тIэукъым: дзищэ зыIут гъащIэм и удын мащIэ къытехуакъым усакIуэм, и нэгу щIэкIащ абы и дыджри и хьэлъэри. ЦIыху псэ махэр, гуащIэмащIэр егъэдзыхэ апхуэдэ гъащIэм, и щхьэр щIрегъэхьэ. Апхуэдэм ящыщакъым БетIал: гъащIэм и нэхъ дыджри зышэΈыфын къарурэ гуащIэрэ, лIыгъэрэ бэшэΈыгъэрэ хэлъащ КIуащ БетIал. Абы щыхьэт тохъуэ БетIал и дэтхэнэ усэри, и дэтхэнэ сатырри. БетIал и къалэмыпэм къыщIэкIакъым уи гур зэщызыгъауэ, уи псэр зыгъэхыщIэ зы сатыри, зы уси.

“Куэдыщэ пщIауэ къыпфIэщIамэ, уимыкIыу уи пIэм укъинащ” - ар усакIуэм, псом япэрауэ, зыхужиIэр езым и щхьэращ: БетIал зыкъызыфIэщIыж, зи напщIэм куэд тезылъхьэ усакIуэхэм ящыщакъым, ищIамрэ хузэфIэкIамрэ фIэмащIэу ихьащ и гъащIэр. Езым и щхьэм ар тримылъхьэми, дэ, нобэрей щIэблэм, дощIэ КIуащ БетIал и гуащIэр зэрыиныр, абы дрогушхуэ нобэрей щIэблэр, дропагэ БетIал хуэдэ цIыхурэ усакIуэрэ ди лъэпкъым къызэрилъхуам. Нобэрей щIэблэращ БетIал мыпхуэдэ уэсят къызыхуигъэнар:

Зэманыр IуэхукIэ зыгъэнщIыфыр -Аращ езыр зэманыр зейр, Iуэху щIакIэ махуэм пэувыфыр - Аращ къэкIуэнур зи дунейр.

Лъэпкъым гурэ псэкIэ хуэлэжьэн мурад зиIэ дэтхэнэм дежкIи гъуазэ хъун хуейщ а псалъэ Iущхэр: БетIал и усэми, и гуащIэми, и гъащIэми нобэрей щIэблэр хураджэ я къарумрэ я лэжьыгъэмрэ, я акъылымрэ я щIэныгъэмрэ лъэпкъым, хэкум, лъахэм щхьэузыхь хуащIын хуейуэ. Нобэрей щIэблэм ар зыхащIэмэ, итIанэщ лъэпкъым и къэкIуэнумрэ и дунеймрэ дахэ щыхъунур - ар зи гупсысэм хэмыкI усакIуэущ БетIал дунейм зэрытетар.

Зэрыхабзэщи, дэтхэнэ усакIуэми (ар усакIуэмэ) езым и хъэтI иIэжщ. КIуащым и хъэтIыр (и бзэр, и образыр) нэгъуэщIым хэгъуэщэнкIэ Iэмал иIэкъым, абы и усэр къыбоцIыху и зы сатыр за-къуэкIэ - а сатырым дэнэ ущрихьэлIэми, КIуащым зэриIэдакъэщIэкIыр къэпщIэнущ. КъэпщIэнущ, апхуэдизкIэ IупщIщ, щIэщыгъуэщ, белджылыщи. КIуащым и усэр плъагъу хуэдэщ, уи нэгум къыщIоувэ, уи гум къонэ. “Акъужьыр алъп сэхъуауэ уи ныджэм щопIейтей” - укъеджэ къудейкъым а сатырым, ар уолъагъу, гукIи псэкIи зыхыбощIэ. Апхуэдэ защIэщ БетIал и усэбзэр: “жьакIацэу щхьэмыж уэрхэр хы щхьэфэу мэбырыб”, “махъшэ сыдж сатырщ уи Iуфэр, уи щIэм мывэр щызэрошх”, “дыгъэнэпсым, дыжьын бынжэу, уи сэтейр ешыхь”, “дыжьын щхьэфэр пэкIэ ябзу, кхъухьхэм дратхъуей”, “домбей пщэцуэ Iуфэ мэзыр хьэвэ щхъуантIэу пIутщ”, “уадэр гъукIэм ишэщIыхукIэ гъущI жьэражьэм зеудыгъу”Ό Апхуэдэ образ мащIэ ущрихьэлIэркъым КIуащ БетIал и усэбзэм, апхуэдэ образ IупщIхэм БетIал и усэр зыми емыщхь, хэмыгъуэщэн ящI.

УсакIуэ набдзэгубдзаплъэм гу лъетэ псым и “толъкъун дыпIэми”, и “дыжьын бынжэми”, и “бдзапцIэ гуэзми”. Апхуэдэщ БетIал - зи нэр жан, зи бзэр щIэщыгъуэ усакIуэщ. БетIал и усэм адыгэбзэр щIэщыгъуэ, IэфI къыпщещI, абы и къулеигъэмрэ и дахагъэмрэ зыхыуегъащIэ. Нало Заур захуэщ: КIуащ БетIал “ди бзэм и синтаксисыр иудыныщIэри къигъэщIэрэщIэжащ, япэм къемызэгъыу къалъытэу щыта жыIэкIэхэр хабзэ ищIащ, ар- дыдэмкIи ди бзэм и лъэкIыныгъэр игъэбэгъуащ”. БетIал “ди бзэм и синтаксисыр иудыныщIа” нэужьщ  адыгэ тхыбзэм (усэбзэм) инверсиекIэ зэджэр хабзэ щыхуэхъуар. Ар (инверсиер) ди тхыбзэм къемызэгъынкIэ шынахэр (БетIал абыкIэ зыгъэкъуэншахэр) зэрымызахуэр белджылы хъуащ: инвенсиер адыгэбзэм и мыхьэмышхкъым, ар усакIуэ, тхакIуэ IэкIуэлъакIуэм къигъэсэбэпмэ. Инверсием и фIыгъэкIэ бзэм и къулеигъэмрэ и лъэкIыныгъэмрэ хохъуэ, абы и къуэпсхэм заукъуэдий, и лъынтхуэм лъыр нэхъ уэру щызежэ мэхъу - КIуащым и усэм щынэрылъагъущ ар.

Анэдэлъхубзэм и IэфIыр куууэ зыхэзыщIэ усакIуэт БетIал, абы хузэфIэкIынумрэ кърипIуэтэфынумрэ фIыуэ къыгурыIуауэ. Бзэм зэманымрэ гъащIэмрэ зыдаужь - аращ хабзэр. Зы лъэбакъуэ нэхъ мыхъуми анэдэлъхубзэм иригъэΈыфамэ, усакIуэм, тхакIуэм - къалэмыр зи Iэщэ дэтхэнэми - фIыщIэ ин бгъэдэлъщ. Апхуэдэ фIыщIэ зыбгъэдэлъ усакIуэщ КIуащ БетIал - ди бзэм зы лъэбакъуэкъым абы иригъэΈар. ПсалъэщIэ мащIи къигъэщIакъым БетIал и къалэмым, абыхэм я нэхъыбэм цIыхур есэжащ нобэ, къабыл ящIащ, уеблэмэ зыхащIэркъым ахэр усакIуэ гуэрым къигъэщIауэ. БетIал къигъэщIа псалъэхэм ящыщщ “ухыгъэр” (“сыерыщщ - ухыгъэм сеплъэкIуэнщ”, “ухыгъэ, си гум щхьэ укъепхъуа”), “къэхъугъэр” (“къэхъугъэр пащхьэм алэрыбгъууэ фэ куэдкIэ лыду къигъуэлъхьэнщ”, “си хэкууэ дыщэ губгъуэ, къэхъугъэм и епэр”), “дзэлIыр” (“уи гугъащ уи дзэлIхэм ар еплъыткIэ къохъулIэн фIыцIагъэр”), нэгъуэщIхэри - ди бзэм игъащIэ лъандэрэ къыдэгъуэгурыкIуэущ ахэр нобэ къызэрытщыхъур. ЗэрыгурыIуэгъуэщи, ар зыхузэфIэкIынкIэ (псалъэщIэ къэзыгъэщIыфынкIэ) хъунур анэдэлъхубзэм и хэхъуапIэхэмрэ и унэтIыпIэхэмрэ кIэлъыплъыф цIыхурщ, и щIэныгъэрэ и акъылкIэ пэлъэщыфауэ. Апхуэдэ щIэныгъи апхуэдэ акъыли зыбгъэдэлъа усакIуэщ КIуащ БетIал.

Усыгъэхэм нэмыщI, БетIал къызэринэкIащ ноби зи мыхьэнэм хэмыщIа щIэныгъэ лэжьыгъэ хьэлэмэт зыбжанэ: “История собирания и изуΈения кабардино-Έеркесского фольклора”, “30 лет собирания и изуΈения кабардино-Έеркесского фольклора”, “Стихосложение нартского эпоса”, “Строение кабардинского стиха”. Зэрынэрылъагъущи, КIуащым и щIэныгъэ лэжьыгъэхэм щихутэр адыгэ IуэрыIуатэрщ, абы и хьэлэмэтагъхэмрэ и зэхэлъыкIэмрэщ. КIуащыр абыхэм щелэжьар аспирантурэм щыщIэса зэманырщ, зи ужь ита диссертацэм лъабжьэ хуищIын мураду иIащ ахэр.

Зи цIэ къитIуа щIэныгъэ лэжьыгъэхэм пыхьэн и пэ КIуащым щIипщытыкIауэ щытащ адыгэ IуэрыIуатэм и тхыдэр - ар зэрызэхуахьэсамрэ зэраджамрэ. БетIал къызэрихутащи, адыгэ IуэрыIуатэм и фIыпIэр нарт эпосырщ. Абы щыхьэт техъуа къудейкъым КIуащыр: ихутащ нарт эпосым и купщIэр, абы и цикл нэхъыщхьэхэр, и хэкIыпIэхэр, и ныбжьыр, и лъэпкъ фащэр, и зэхэлъыкIэр, нарт усэм и хабзэ-бзыпхъэхэр игъэбелджылащ. ЩIэныгъэ ин дыдэ уиIэн    хуейт, ар пхузэфIэкIын папщIэ. КIуащ БетIал апхуэдэ щIэныгъэ бгъэдэлъащ.

КЪЭРМОКЪУЭ Хьэмид.

НЭПС ТК1УЭПС

Нэпс, уэ си гуауэр плъэкIын сщхьэщыпхыну,

Е бгъэтIысын си гухэщIыр плъэкIыну?

Сыт уэ бгырысым и напэр щIытепхыр -

Сэ сыбгъэдзыхэкIэ сытыр къикIыну!

СощIэ мы ди нэхэр дэ зэтетпIэжым,

Гуауи гугъуехьи я нэгум щIэкIауэ,

Ауэ зы махуи а нитIыр къэдзыхэу

Хэт илъэгъуа нэпс къудамэ къехауэ?

Хуэму жэуап къызетыж сэ си нэпсым:

“Уэ уукIытэм, емыкIу къыплъысауэ,

ЦIыхухэм яжепIэркъэ сэ сыуэшх ткIуэпсу,

Пшэм  сыкъыпыткIуу уи нэгум ситкIуауэ.

1957 гъэ

ЗэзыдзэкIар  НАЛО Заурщ.

ГЪУАЗДЖЭМ ЗЭПИЩ1АХЭР

Иджыблагъэ Налшык щыхьэщIащ Тыркум щыщ адыгэ сурэтыщI цIэрыIуэ Озел (Пщакъуэ) Ахьмэд.

Абстракцэ сурэт щIыкIэм тету лажьэ мы сурэтыщIым и лэжьыгъэхэр Германием, Японием, Урысейм и къалэ куэдым, Налшыки абы яхэту, щагъэлъэгъуащ. Дуней псом щыцIэрыIуэ сурэтыщI Шемякин Михаил зэрыжиIэмкIэ, Озел зэрылажьэ жанрым зыгуэр щIэуэ къыщызэIупхыныр гугъу дыдэми, абы езым и сурэт къэгъэщIыкIэ къигъуэтыфащ.

Ахьмэд бжьэдыгъу щIалэщ, илъэс 46-рэ мэхъу, Истамбыл дэсщ. Ар Налшык щыIэху зыхуэзахэм, зи хьэщIахэм ящыщщ сурэтыщI Црым Руслан. Руслан и лэжьапIэ пэшым щекIуэкIа псалъэмакъыр Хьэгъундокъуэ Салисэт игъэхьэзырауэ, 49-нэ каналым къигъэлъэгъуэжащ. Абы нобэ “Адыгэ псалъэ” газетым и щIэджыкIакIуэхэми ди гуапэу щыгъуазэ худощI.

Салисэт: - Ахьмэд, укъэкIуауэ Руслан и деж ущыIэу щызэхэтхым, удмылъагъуну тлъэкIакъым, дэ упщIэхэр дызэригъусэри къыбгурыIуащ, дауи. Ди япэ упщIэри мыращ: Русланрэ уэрэ дауэ фызэрыцIыхуауэ щыта?

Ахьмэд: - 1993 гъэм сэ Кавказым и къалэ зыбжанэм сыщыIат. Баку симпозиум сыкъэкIуати, абы сикIри СоΈи сыкIуащ, си хэкужь Адыгейм сыщыIащ. Мейкъуапэ ныбжьэгъу куэд къыщызгъуэтащ а зэманым, сурэтыщIхэр зэзгъэцIыхуащ. Грознэ къалэми сыдыхьат зэзгъэлъагъуну. Мис абы щыгъуэ Налшыки сыкъэкIуати, япэу къэсцIыхуахэм ящыщщ Руслан. Сэ абы и сурэтхэм занщIэу сатхьэкъуащ, езыри абы лъандэрэ ныбжьэгъу схуэхъуащ.

Тыркум сыщыпсэуми, и хъыбар сыт щыгъуи сощIэ, телефонкIэ дызопсалъэ: ди бзэр зэтехуащ Русланрэ сэрэ занщIэу.

Салисэт: - Фи IэщIагъэр зыуэ зэрыщытыр, дауи, дэIэпыкъуэгъу хъуащ фи бзэр зэтехуэнымкIэ.

Ахьмэд: - Ари хэлъщ. “Дызэлъэпкъэгъуу” къыщIэкIащ, дунейм дызэреплъыр зэтехуащ.

Руслан: - Абы и ужькIэ Ахьмэд сригъэблагъэри, Тыркум япэу сыкIуауэ щытащ, сурэтгъэлъагъуэ ину Истамбыл къыщызэрагъэпэщам Ахьмэд и фIыщIэкIэ сэри сыхэтащ.

Салисэт: - Зэман гуэри абы лъандэрэ дэкIащ, ди лъэпкъэгъу хамэ къэрал исхэр куэду къакIуэ хъуащ. НэщэнэфIщ, ар, дауиΌ

Руслан: - ПщIыхьэпIэм хуэдэщ ар, илъэс тIощI хуэдиз япэ апхуэдэ зэман дихуэну хэт и гугъэнт?! Абы къыздишар-щэ? Тыркум адыгэ сурэтыщI щыIэу, абырэ уэрэ уи дуней еплъыкIэр зэтехуэу, дунейм и къекIуэкIыкIэм зы нэкIэ уеплъу, зыгукIэ уеплъу къыщIэкIыну хэтыт ар зыщIэнур?!

Салисэт: - Зы лъэпкъым щыщ цIыхуитIыр къэрал зырызым зэрыщыпсэум абы я зэгурыIуэныгъэм хэщIыныгъэ гуэр химылъхьэу пIэрэ?

Ахьмэд: - Апхуэдэу схужыIэнукъым. Адыгейм сыщыщыIами, Къэбэрдейм сыщыщыIами, сэ къэсцIыхуахэр спэгъунэгъу хъуащ. Руслан и лэжьыгъэхэм я купщIэр, я кууагъыр сэ зыхэсщIэнымкIэ а жыхуэпIар зэран хъуркъым. Дауи, зы къэрал дисыжам фIы дыдэт, ауэ нэхъыфIыжщ ди псэр зэпэIэщIэ зэрымыхъуар.

Руслан: - СурэтыщIым езым хабзэ гуэр, гупсысэкIэ щхьэхуэ иIэщ, а хабзэм теухуауэ ущылажьэм деж, абы щхьэзакъуэныгъэм ухуешэ, укъыздикIым, уздэкIуэм, узыщыщым, дунейм и зекIуэкIэм, и къэгъэщIыкIэм теухуауэ упщIэ куэд къегъэуш. Абы къигъэуша IуэхугъуэхэмкIэ Ахьмэдрэ сэрэ ди Iуэху еплъыкIэр зэтехуащ. Апхуэдэ дыдэу нэгъуэщIхэм я гупсысэкIэр зэтехуа иужь, а жыхуэпIэр щхьэусыгъуэ хъуфынукъым.

Салисэт: - Мы илъэсым сурэтгъэлъагъуэ ухэта, Ахьмэд?

Ахьмэд: - Гъатхэ кIуам Истамбыл щызгъэлъэгъуащ иужьрей илъэсым сщIахэр. НэгъуэщI мурадхэри диIэщ.

Салисэт: - Къэбэрдей-Балъкъэрым укъэкIуэну уигу илъкъэ, сурэт щыбгъэлъэгъуэну?

Ахьмэд: - Догупсыс. Адыгейм, Къэбэрдейм, Тыркум щыщ адыгэ сурэтыщIхэр дызэхэту дгъэлъэгъуэну дытепсэлъыхьащ.

Салисэт: - КаталогыщIэ къыздэпхьащ. Ди гуапэщ, Ахьмэд, апхуэдэ хэхъуэ узэриIэр. Руслан, уэ, дауи, плъэгъуащ мыбы ит лэжьыгъэхэр. АдыгэбзэкIэ жыпIэну гугъущ “абстракцэ” жыхуиIэм къикIыр. “Хэхауэ зыгуэрым темыухуа гъуазджэ” жысIэмэ, пэж хъуну? Ахьмэд и абстракцэ лэжьыгъэхэм сыт хэплъагъуэр?

Руслан: - Философием зэрыжиIэмкIэ, “абстракцэ” жиIэмэ, зы хьэпшып гуэр, е зы къэхъукъащIэ гуэр къыбощтэри, езы хьэпшыпыр хэгъэкIыжауэ, ар къыщIэхъуа Iуэхугъуэм и купщIэр, и мыхьэнэр аращ абстракцэр. ЩIымахуэр сыт жыпIэ нэужь, “уэс, щIыIэ” жыпIэу Iэджэ къеббжэкI хъунущ. Ауэ абы къыуит дамыгъэмрэ щIагъыбзэмрэщ абстракцэр. КъэхъукъащIэм и къебжэкIкъым ар.

ПцIы лъэпкъ хэзагъэркъым абстракцэм. Мыдрей “реальнэу” къалъытэ гъуазджэм деж нэхърэ а пцIыр абстракцэм куэдкIэ нэхъ наIуэ къыщохъу. Абстракцэ Iуэхугъуэм и купщIэр дэнэ нигъэсыфрэ сурэтыщIым - аращ узытепсэлъыхьын хуейр.

Салисэт: - Ахьмэд и лэжьыгъэхэм епхауэ жыпIэмэ, Руслан, а жыхуэпIэ купщIэр дэнэ нигъэсыфа?

Руслан: - Ахьмэд япэм ищIа сурэтхэри сигу ирохь, и IэщIагъэм зэрыхуэIэижьыр къаIуатэ абыхэм. И къарур мыщтэIэщтаблэу къигъэсэбэпыфу, и псэр здэкIуэфыр дэнэ нэсми къигъэлъагъуэфу хъуащ Ахьмэд. Аращ мыбы и лэжьыгъэщIэхэм сэ къызжаIэр.

Ахьмэд: - Руслан и гум нэсын лэжьыгъэ сщIыфамэ, ар узэрыгушхуэнщ. Ауэ а псом уегупсысыркъым ущылажьэм деж. Сэ, псалъэм папщIэ, щхьэгъубжэм сыдэплъым хуэдэу сыхоплъэ зы дуней, ар сотхыж, абыкIэ сэ езым зыкъызолъыхъуэж, зыкъызогъуэтыж.

Салисэт: - Налшык укъызэрыкIуэрэ дэнэ ущыIа, сыт зэбгъэлъэгъуа?

Ахьмэд: - Налшык паркым ситащ. Ар телъыджэщ.

Салисэт: - Япэу уихьауэ ара?

Ахьмэд: - Хьэуэ, япэми слъэгъуати, сигу къэкIат зэ и мэ къысщIихьарэт жысIэу. Пщэдей Iуащхьэмахуэ зэдгъэлъагъуну дыкIуэнущ, итIанэ сурэтыщIхэм сахуэзэну си мурадщ.

Салисэт: - Ахьмэд, уэ зыбжанэрэ укъэкIуащ Налшык, зэрыжыпIэмкIи, ныбжьэгъу, цIыхугъэ куэд уиIэ хъуащ. Сыт хуэдэ упщIэ и жэуап ущылъыхъуэрэ уи Хэкужь?

Ахьмэд: - Мыбы и пэкIэ Адыгейм сыщыщыIам къыщIэздза Iуэхум иужь иджыри ситщ. Абы щыгъуэ сэ зэзгъэлъагъуащ ди лъэпкъыр зыдэса КъуэнΈыкъуей.

Ди адэр илъэс 25-рэ япэ дунейм щехыжым ди унагъуэ, ди лъэпкъ тхыдэм щыщу ищIэжым и хъыбар   иджыри зэ сригъэдэIуауэ щытащ. Иджы сэ абы теухуауэ сызыщымыгъуазэхэр къызолъыхъуэж, зэхузохьэсыж.

Мейкъуапэ дэт щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым сыщыIащ. Ди унагъуэм и тхыдэм и къежьапIэхэр зэфIэзгъэувэжыным теухуауэ куэд къэзгъуэтащи, согуфIэ.

Дауи, си лъэпкъым и мызакъуэу, дэтхэнэ адыгэ цIыхум щхьэкIи куэд къэсщIэну сыхуейщ, а гъащIэ зыхэсщIэр си сурэтхэм хыхьэжыну сыщIохъуэпс.

АДЫГЭ ПЕЛУАН МАХУЭ БИЛАН

Дагъыстаным и Къэрал советым и унафэщI Магомедов Магомед-Алий и цIэкIэ ягъэува саугъэтыр къэхьыным теухуа зэхьэзэхуэ МэхъэΈкъалэ пэмыжыжьэу щыIэ Леваши къуажэм щекIуэкIащ. Ар апхуэдэуи щытащ бэнэкIэ хуитымкIэ Суперкубоку. Абы щхьэкIэ зэныкъуэкъуащ Урысей Федерацэмрэ США-мрэ я командэ къыхэхахэр.

КIЭУХ зэхьэзэхуэм ди командэм текIуэныгъэ баллыр къыхуэзыхьар адыгэ щIалэщIэ Махуэ Билалщ. Илъэс 18 зи ныбжь, бэнакIуэ нэхъ хьэлъэ дыдэхэм я деж щыбанэ адыгэ пелуаным къыпэщIэтащ 2005 гъэм екIуэкIа дунейпсо Έемпионатым и призер, спортсмен лъэщ Томпсон Талли икIи зэIущIэр абы къыфIихьащ. Зэхьэзэхуэр иухащ 4:3-уэ, ди командэр текIуауэ.

Урысейм и командэм и тренер, Олимп Джэгухэм я Έемпион Магомедов Хьэжмурат зэрыжиIамкIэ, абыхэм шэΈ къытрахьэрт Суперкубокыр къэзыхьынур хэтми зэлъыта, мыхьэнэшхуэ зиIэ а кIэух зэIущIэм Махуэр утыкум кърагъэхьэным. Сыту жыпIэмэ, къэралым и командэ нэхъыщхьэм хэту мыпхуэдэ зэIущIэшхуэм ди щIалэр япэ дыдэу щыбанэу арат. КъыхагъащIэрэ, ар игу щIыхьэу иужькIэ зэран къыхуэхъужмэ, жаIэу тегузэвыхьырт. АрщхьэкIэ, Махуэ Билал лIыгъэ хэлъуи хьэрхуэрэгъур иригъэкIуэтащ, икIи текIуэныгъэр командэм къыхуихьащ.

Магомедов Хьэжмурат къыхигъэщащ адыгэ пелуаным къэкIуэну ин зэриIэр, ар Урысей Федерацэм и командэм и гугъапIэу зэрыщытыр, Пекин щекIуэкIыну Олимп Джэгухэм хэтыну зэрыщыгугъхэр.

Махуэ Билал бэнэкIэ хуитымкIи, алыдж-урым бэнэкIэмкIи зэхуэдэу мэбанэ. Абы и щыхьэтщ мы гъэм зы тхьэмахуэм къриубыдэу ныбжьыщIэхэм я дунейпсо Έемпионатым бэнэкIэ хуитымкIэ жэз медаль, алыдж-урым бэнэкIэмкIэ дыщэ медаль къызэрыщихьар.

ХЬЭЩЫКЪУЕЙ Олег.