АДЫГЭЛ1 НЭС ХЬЭСАНЭ МУРАТ

Адыгейм и бэнакIуэ щэджащэ Хьэсанэ Мурат иджы епщIанэрэ дуней псом и Έемпион хъуащ - Къэзахъстаным и къалащхьэ Астана щэкIуэгъуэм и 12-13-хэм щекIуэкIа дунейпсо Έемпионатым текIуэныгъэ къыщихьащ. Спортым и лъагапIэ дыдэм иджы епщIанэрэ дэкIа, илъэс 35-рэ зи ныбжь бэнакIуэм иджыри игурэ и щхьэрэ зэтелъщ.

“Спортыр къэзгъэнэн мурад иджыпстукIэ сиIэкъым. Илъэс зытIущкIэ иджыри сыбэнэнущ. Самбэр си дежкIэ гъащIэщ, си унагъуэ хуэдэщ. ЩысхузэфIэкIкIэ, сыт адэкIи сыщIэмыбэнэнур”, - яжриIащ журналистхэм зэIущIэ нэужьым Хьэсанэм.

Иджырей Έемпионатым щIимыдзэ щIыкIэ ирагъэкIуэкIа пхъэидзэр адыгэ щIалэм хуэугъурлащ. Япэ зэIущIэр, и зэфIэкIыр къалъытэу, ирагъэгъэкIуэкIакъым. ЕтIуанэр къыфIихьащ американ бэнакIуэм, финалым и Iыхьэ ныкъуэм абы къыщыпэщIэта болгар щIалэри псынщIэ дыдэу хигъэщIащ. Финалым къыщыхуэза и хьэрхуэрэгъуми, фэбжь иIэу утыкум къихьати, къару лей тримыгъэкIуадэу къыфIихьащ.

Хьэсанэм къызэрилъытэмкIэ, дунейпсо Έемпионатхэм ущытекIуэныр илъэс къэс нэхъ гугъу хъууэрэ макIуэ. Абы игу къеуэу къыхигъэщащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и бэнакIуэ УнэшхуэлI Аслъэн дыщэ медалыр зэрызыIэщIигъэкIар. Ар абы къихьатэмэ, Урысей Федерацэм и командэм плIым и пIэкIэ дыщэ медалитху иIэнут. Абы щыщу щыр адыгэ щIалэхэм яйуэ. АтIэми, иджырей дыщиплIым щыщу тIур Адыгеймрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ къахьащ. Килограмм 57-м щыбанэ шэрджэс щIалэ КIыщмахуэ Руслан Έемпионатым щытекIуащ.

СамбэмкIэ дунейпсо федерацэм и тхьэмадэу ягъэува Рудман Давид теухуауэ Хьэсанэм къыхигъэщащ абы спортсменхэм я Iуэху куэд зэрыхудэгъэкIынур, зи IэщIагъэм хэзыщIыкI цIыхуу зэрыщытыр. Апхуэдэу псалъэ дахэхэр хужиIащ Урысеймрэ Европэмрэ я федерацэхэм я унафэщI Елисеев Сергей. Ар командэр зыхуейхэмкIэ къадэIэпыкъуащ, спортсменхэм стипендие къахудихащ, спорт лагерхэр къызэригъэпэщащ. Япэм бэнакIуэхэр я ахъшэкIэ зэхьэзэхуэхэм кIуэуэ щытамэ, иджы ар къэрал бюджетым къыхокI.

Хьэсанэ Мурат фIыщIэ хуищIащ Адыгейм и Президент Щэумэн Хьэзрэт, республикэм спортым зыщегъэужьыным ехьэлIауэ лэжьыгъэшхуэ зэрыригъэкIуэкIым щхьэкIэ. Псалъэм папщIэ, езым и мылъкукIэ бэнакIуэхэм спорт щыгъынхэр, уэншэкухэр къахуищэхуащ. Спортсмен нэхъыфIхэм псэупIэхэр ират. Абы нэмыщIкIэ, республикэм и самбистхэм стипендиехэр щIыпIэ спорт комитетым къыщрат.

Псалъэ гуапэ хужиIащ и тренер Хьэпай Арамбий, зыхущIигъэхьэу къызэрыдэлажьэ зэпытым щхьэкIэ. Нобэ Мурат иIэ ехъулIэныгъэхэм я нэхъыбэм а щIалэ гуащIафIэм и къару куэд хэлъщ. Хьэпайм езым дунейпсо Έемпионатыр тIэу къихьащ, и зэфIэкIыр щIыпIэ Iэджэми къыщацIыху.

Хьэсанэ Мурат зригъэгъуэта ехъулIэныгъэхэр лъэп-     къым зыщигъэгъупщэ хъунукъым. Япэм зауэм и лIыхъужьхэм я щапхъэм щIэблэр щIапIыкIыу щытамэ, иджырей зэман зэIумыбзым икъукIэ щхьэпэщ мы щIалэм хуэдэхэр Iэтыныр, я цIэр фIыкIэ къиIуэныр. КъытщIэхъуэ щIэблэм я акъылыр я уэрэд мышухэмкIэ зыгъэутхъуэ уэрэджыIакIуэ мыхьэнэншэхэм ягъуэт пщIэм, абыхэм хухах пшыхьхэм хуэдэ, ди жагъуэ зэрыхъущи, спортсменхэм яIэкъым.

Ди щхьэр лъагэу дэзыгъэлъагъуж, лъэпкъым и пщIэр  зыIэт дэтхэнэ зы цIыхуми хуэфащэщ къалэм и ут нэхъ дахэ дыдэхэм щагъэлъэпIэну. ЩIэблэр уэрамым къызэрыдаш Iэмалхэм ящыщ зыщ ар. Абы щхьэкIэ ахъшэшхуэ ухуейкъым, уи лъэпкъыр фIыуэ плъагъужын, узыщIэгупсысыжын хуейуэ аращ.

ХЬЭЩЫКЪУЕЙ Олег

СЫТ ЩЫГЪУИ

Къуэдзокъуэ Хьэсэн хуэдэу цIыхум  фIы хуищIэну зи нэ къыхуикI игъащIэм срихьэлIакъым жысIэкIэ, зыкIи егъэлея хъункъым. Ар гу пцIанэт, зымащIэри и гум ежалIэу. ФIы гуэр хуэпщIамэ, зэи щыгъупщэнутэкъым. Хьэсэн езыр цIыху пэжт, къэхъуакъым абы и ныбжьэгъу щигъэщIэхъуа.

ХЬЭСЭН пасэ дыдэу зеиншэу къэнат. Ар зэзышэлIэжу и быным хуэдэу зыпIыжын и лъэпкъым хэтами, зэманыр хьэлъэт, цIыхухэм яшхынрэ щатIэгъэнрэ тэмэму яIэтэкъыми, лъэпкъыр зэΈэнджэщри, Хьэсэн нэхъ зыхуей хуагъазэмэ нэхъ къащтэу, сабий зеиншэхэр щапIыж унэм иратащ. Арати, зеиншэм и фэм дэкI гугъуехьри хьэзабри Къуэдзокъуэм игъэващ. Апхуэдэ цIыхухэр нэхъ гу быдэу, сыт хуэдэ Iуэхуми фэжьIужь хуэхъуауэ къэтэдж хабзэми, Хьэсэн цIыху щабэрэ гууз-лыузыр зыкIи зыфIэмыкIуэдауэ къызэтена цIыхут. ПхужымыIэным хуэдиз ныбжьэгъурэ цIыхугъэрэ иIэт абы, щыцIыкIум здэщыIа сабий унэм къыщыщIэдзауэ Москва дэт театр институтым къыщыдеджахэм я деж щыщIэкIыжу, зыдэлэжьа, гъащIэм ныбжьэгъу щыхуэхъуа Iэджи щIыгъужу. Хьэсэн щIэх-щIэхыурэ абыхэм яIущIэу, я Iуэху зытет ищIэу, я псэукIэм щыгъуазэу, ядэIэпыкъуну хьэ-             зыррэ яхузэфIэкI яхуищIэу екIуэкIащ...

“Уей-уей, Къуэдзокъуэ Хьэсэн!” щыжригъэIэрт абы лэжьыгъэ IэнатIэм. Мыхъуарэ зыхуей хуэмызауэ ауэ зы псалъэуха утыку кърихьэнутэкъым. ЗэΈий зыбгъэдэлъ дэтхэнэ зыми хуэдэу, Къуэдзокъуэм щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ я IэнатIэ Iэджэм фIы дыдэу хищIыкIырт. Театр институтыр ехъулIэныгъэ иIэу къиуха нэужь, абы республикэм къигъэзэжри, ЩоджэнцIыкIу Алий и цIэр зезыхьэ Адыгэ къэрал драмэ театрым актеру лэжьэн щыщIидзауэ щытащ. А зэманым Къуэдзокъуэм республикэм къыщыдэкI газетхэм щIэх-щIэхыурэ къытрыригъадзэрт театрым щагъэува спектаклхэм, ахэр режиссерхэм къазэрехъулIам, артистхэм ягъэзэщIа ролхэм теухуа рецензэхэри. Хьэсэн а и тхыгъэхэм уи фIэщ ящIырт тхакIуэ Iэзэ, журналист ахъырзэман абы къызэрыхэкIынур. Арати, Къуэдзокъуэр “Советская молодежь” газетым щылэжьэну ирагъэблагъэ. А лъэхъэнэм абы и зэфIэкI куэд хилъхьащ лъэпкъ журналистикэм и зыужьыныгъэм. Абы и тхыгъэхэр щIэщыгъуэ, гукъинэж ящIт хилъхьэ гу къабзагъэм, щэнхабзэ лъагэм, фIыуэ зыхищIыкI Iуэхугъуэхэм сыт щыгъуи гупсэхуу зэрытетхыхьым. Абы къиIэтырт гъуазджэм, литературэм, абыхэм я лэжьакIуэ пажэхэм ятеухуа Iуэхугъуэхэр. Къуэдзокъуэ Хьэсэн и тхыгъэхэр зытет газетхэм щIэупщIэшхуэ яIэт, цIыхухэм зэIэпахт.

Хьэсэн апхуэдизкIэ журналист цIэрыIуэ хъуати, ар мызэ-мытIэу ирагъэблэгъат Къэбэрдей-Балъкъэр радиом, телевиденэм, ауэ абы игу пыкIыртэкъым зэсауэ зыдэлажьэ и ныбжьэгъухэр, журналистикэм и япэ лъэбакъуэхэр щиΈа газетым хуэпэжт. Ахэр абы къыдалъхуам хуэдэу гурэ псэкIэ и гъунэгъу хъуат.

Апхуэдэу щыт пэтми, къоджэм уигъэжейркъым жи, Къуэдзокъуэр телевиденэм яшащ. А зэманым кинор, телевиденэр IэнатIэ нэхъ “зыкъизыххэм”, пщIэ зиIэхэм, щIалэгъуалэр щылэжьэну нэхъ зэхъуапсэхэм ящыщт. И хьэл-щэн дахэмкIэ, гуп хэтыкIэ екIу зэриIэмкIэ ар занщIэу ящыщ хъуащ телевиденэр къызэрызэIуах лъандэрэ абы щылажьэхэм.

Ар сабий унэм щапIауэ игъащIэкIэ хуумыгъэфэщэну адыгэбзэм хуэIэижьт, и бзэр гъэхуат, и псэлъэкIэр дахэт. Урысыбзэми апхуэдэ къабзэу хуэкъулейт.

Урыс тхакIуэ-классикхэм я тхыгъэ куэд адыгэбзэкIэ зэридзэкIащ Хьэсэн. Абыхэм ящыщ куэди, инсценировкэ ищIурэ, телевизореплъхэм я пащхьэ ирилъхьащ. Толстой Алексей, ΄ехов Антон, Шукшин Василий, Нагибин Юрий сымэ я тхыгъэхэм Къуэдзокъуэм къытрищIыкIа фильмхэр нобэр къыздэсым “Къэббалъкътелерадиом” и гъэтIылъыгъэ лъапIэхэм хэлъу яхъумэ.

Апхуэдэуи, Хьэсэн адыгэ тхакIуэхэм я IэдакъэщIэкI куэд урысыбзэкIэ зэридзэкIащ. Абы езым и тхыгъэхэри тхылъ щхьэхуэу адыгэбзэкIи урысыбзэкIи къыдэкIащ.

Илъэс куэдкIэ редактор нэхъыщхьэу щылэжьащ ар Къэбэрдей-Балъкъэр радиоми телевиденэми. А зэманым абыхэм адыгэбзэ, урысыбзэ, балъкъэрыбзэ редакцэхэр щыIэт. Къуэдзокъуэм и унафэм щIэт редакцэм (радиом щыщыIам ар урыс редакцэм и редактор нэхъыщхьэт, телевиденэм щигъэзэжам адыгэ редакцэр и IэмыщIэ илът) и нэтынхэр куэд дыдэкIэ адрейхэм ягъэхьэзырхэм къащхьэщыкIырт бзэкIи гъэпсыкIэкIи.

ИтIанэ Хьэсэн хьэлыфI дыдэу хэлъахэм ящыщ зыт и унафэм щIэт редакторхэм сыт щыгъуи къазэрыщхьэщыжыр. ИгъащIэм къэхъуауэ къыщIэкIынкъым абы зыгуэр утыкум къринэу езым лъэныкъуэ зыщригъэзыжа. Уеблэмэ езым зигъэкъуэншэнут нэгъуэщIым къуаншагъэр тримылъхьэн щхьэкIэ.

Хьэсэн налкъутналмэсым хуэдэу лыду дунейм тетащ. Ар зыхэт гупым къахэщт и хьэл-щэн дахэкIэ, и щIэныгъэкIэ, и IэзагъкIэ, и цIыхугъэкIэ, и гу щабагъкIэ, и лIыгъэкIэ, ныбжьэгъухэм яхуиIэ лъагъуныгъэкIэ, и жумар-           тагъкIэ... Апхуэдэу зэрынэхум хуэдэ къабзэу, зы махуэ сымаджэу пIэм хэмылъауэ, и лэжьапIэ IэнатIэм пэрыту къытехуэри зэуэзэпсэу дунейм ехыжащ Хьэсэн.

Мурад дахэ Iэджэ иIащ абы, ауэ хунэсакъым. ЩIалэ хъарзынитI къигъэнащи, ахэри зейм ещхьыркъэпсу хьэлэлхэщ, еджахэщ, псэ къабзэхэщ. ШэΈ хэлъкъым ахэр адэм и мураду щытахэр я гъуазэу зэрыпсэунум.

ЖЫЛЭТЕЖ Сэлэдин.

“ВАГЪУИ 5-М” НЫДОГЪЭС

Ди республикэм и хьэщIэщ нэхъыфIхэм ящыщ зыщ “Гранд-Кавказ” отелыр. Илъэс зыбжанэ хъуауэ абы и генеральнэ директору мэлажьэ Бабыгуей Ларисэ. Ар Шэджэм Езанэм къыщалъхуащ. Къуажэм дэт курыт школыр дыщэ медалкIэ къэзыуха пщащэм и щIэныгъэм щыпищащ Ленинград дэт сату институтым. ИужькIэ КъБКъУ-м и юридиΈескэ факультетри къиухыжащ. Мы гъэм Бабыгуейм и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ ФинансхэмкIэ Урысей академием. Нобэ ар топсэлъыхь “Гранд-Кавказ” хьэщIэщым и Iуэху зыIутым.

- Ларисэ, “Гранд-Кавказыр”, иIэ Iэмалхэр къыупщытэмэ, ар дунейпсо пщалъэм изагъэ хьэщIэщу къэплъытэ хъуну?

- Ди хьэщIэщым псори зэхэту пэш 30 иIэщ. Абыхэм ящыщу 1-р люксщ, 5-р люксныкъуэщ. IуэхущIапIэм махуэ къэс зеужь. Илъэс блэкIам ухуэныгъэ-зэгъэпэщыныгъэ лэжьыгъэшхуэ едгъэкIуэкIащ. Пэш къэс, зыхуэкIуэ классым елъытауэ, екIуу къитщIыкIащ. Дэтхэнэми унэлъащIэ дэгъуэ, телевизорыфI, телефон, щIыIалъэ щIэтщ. КъинэмыщIауэ, иджырей связь пэрытымкIэ, техникэкIэ дыкъызэгъэпэщащ.

Къытхуеблагъэхэр хуабжьу къытхуэарэзыуэ мэкIуэж. Куэд щIакъым Франджым къикIа хьэрыΈэтыщI гуп зэрыдихьэщIэрэ. Абыхэм зэрыжаIам тепщIыхьмэ, и теплъэкIи, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщыкIэкIи, щылажьэхэм ябгъэдэлъ хабзэ-нэмыскIи, хьэщIагъэкIи “Гранд-Кавказым” къыпэувыфын хьэщIэщ куэд щыIэкъым. Абы и щыхьэтщ иджыблагъэ екIуэкIа “КъухьэпIэм и хьэщIэщ нэхъыфIхэр” зэпеуэм пашэныгъэр зэрыщыдубыдар.

- “Гранд-Кавказыр” лэжьакIуэкIэ дауэ къызэгъэпэща?

- IуэхущIапIэр сыт хуэдизу емыхьэжьами, зыри и мыхьэнэкъым ар тэмэму зезыхьэн, лэжьыгъэр екIуу зэфIэзыхыфын цIыхукIэ укъулейсызмэ. Иджырей хьэщIэщхэмрэ совет зэманым щыIахэмрэ зэщхьэщыкIыныгъэшхуэ яIэщ. Иджыпсту цIыхур гулъытэ, пщIэ, нэмыс, зыIыгъыкIэ, псэлъэкIэ дахэ, гуапагъэ хуейщ.

“Гранд-Кавказым” щылэжьэнухэр къыхэтхын папщIэ апхуэдэ IэщIагъэлIхэр щагъэхьэзыр университетхэм, лицейхэм запыдощIэ, студентхэм дащыхоплъыхь. Къыхэтхахэм япэ щIыкIэ зы пIалъэ гуэркIэ дакIэлъоплъри, я IэбэкIэр, Iуэху зехьэкIэр дигу ирихьмэ, итIанэ IэнатIэ ядот. Дэтхэнэми щIэныгъэ нэхъыщхьэ иIэн, инджылызыбзэм хуэшэрыуэу щытын хуейщ. АдэкIи зи зэфIэкIым хэзыгъэхъуэну зигу илъ ди лэжьакIуэхэм сыт и лъэныкъуэкIи щIэгъэкъуэн дахуохъу. Апхуэдэу ди зы администратор щIалэ и кандидат диссертацэм зэрелэжьыр дыдоIыгъ. КъинэмыщIауэ, ди мэкъумэш академием, Пятигорск ерыс-           къыпхъэмкIэ дэт институтым цIыху зыбжанэ щыдогъаджэ, зэрылажьэм хуэдэурэ.

Зи IэщIагъэр фIыуэ зылъагъурщ, гуапагъэкIэ хьэщIэм пежьэфынур. “Ди хьэщIэщыр къызэрыхиха къудейм папщIэ къытхуеблэгъам фIыщIэ лей хуэфщIу фыщытын хуейщ”, - яжызоIэ куэдрэ ди лэжьакIуэхэм.

- Ларисэ, сэ сызэрыщыгъуазэмкIэ, фи хьэщIэщым и лэжьыгъэр зыхуэунэтIар хьэрыΈэтыщIхэр, Iуэху зезыхьэ цIыху лъэрызехьэхэр гъэхьэщIэнырщ. Абыхэм хьэщIагъэ нэс ехыным уасэшхуэ пэуврэ?

- Ди деж къыщоувыIэ хьэрыΈэтыщIхэри, политикхэри, хамэщI щыпсэу ди лъэпкъэгъу куэди. Ди пэшхэм я зэIузэпэщагъыр “вагъуищ” хьэщIэщхэм хуокIуэ, и уасэхэри езэгърабгъуу къэплъытэ хъунущ. Зы жэщ нэху укъыщекIыным, пщэдджыжьышхэри дэщIыгъуу, сом минрэ щитхурэ и уасэнущ. Ди хьэщIэхэм яхэткъым ар зыфIэлъапIэ. Уеблэмэ, ирах хьэщIагъэм елъытауэ, ар зыфIэпуди къахокI. Номерхэр къызыхуэтыншэу къызэрызэгъэпэщам нэмыщI, къулыкъущIэхэм, бизнесменхэм я зэIущIэхэр щрагъэкIуэкI пэшышхуэхэри щхьэхуэу диIэщ. Апхуэдэ Iэмалхэри Iуэху зезыхьэ цIыхухэм куэдрэ къагъэсэбэп.

- Иджырей лъэхъэнэм къалэныщIэхэр дэтхэнэ IуэхущIапIэми къыхуегъэув. Абыхэм фапэлъэщын, мардэм физэгъэн папщIэ сыт зэфIэвгъэкIрэ?

- “Гранд-Кавказым” къытхуеблагъэхэм хьэщIагъэ ехын, ерыскъы IэфI, зэмылIэужьыгъуэ егъэшхын, гулъытэ, пщIэ, нэмыс яхуэщIын и лъэныкъуэкIэ тхузэфIэкI къэдгъанэркъым. ХьэщIэщым псы пщтыррэ щIыIэрэ сыт щыгъуи къокIуалIэ, пэшхэр зыгъэхуабэ системэри унейуэ диIэщ.

Ди IуэхущIапIэр “эконом класс” хьэщIэщ гупым ящыщщ. Урысей Федерацэм, хамэ къэралхэм щылажьэ мыпхуэдэ хьэщIэщ нэхъыфIхэм пыщIэныгъэ яхудиIэщ, дызэкIэлъокIуэ. Куэд щIакъым США-м и Калифорние штатым лэжьыгъэ IуэхукIэ сызэрыщыIэрэ. Лэжьыгъэр егъэфIэкIуэным сэбэп хуэхъуну къэслъыта Iуэхугъуэ куэд ди хьэщIэщым къыщыдгъэсэбэпынущ. “Вагъуи 5” хьэщIэщхэм фIагъыу яхэлъыр ди лэжьыгъэми хэтпщэну дигу илъщ.

Епсэлъар

ЖЫЛАСЭ Маритэщ