ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Дызэрыгушхуэ, дызэрыпагэ

2019-09-28

  • Нобэ Адыгэ фащэм и дунейпсо махуэщ
  • Фащэр лъэпкъ напэщ, и щэныр япэу уэзыгъэлъагъущ. Адыгэм лIэщIыгъуэ куэдым къыпхиха и фащэм тетхыхьари мащIэкъым, щапхъэ абы тезыхыу къэзыщта нэгъуэщI лъэпкъхэри нобэ къыддогъуэгурыкIуэ. Ди лъэпкъ фащэм и дахагъэм и закъуэкъым гу зылъыптэр, атIэ нэрылъагъущ ди япэ итахэм фэилъхьэгъуэм и плъыфэмрэ и тхыпхъэмрэ гупсысэ, щIагъыбзэ куу зэрыщIалъхьар.

  • ТхакIуэ Зиссерман Арнольд итхыгъауэ щытащ: «Адыгэхэр зы лъэныкъуэкIэ франджыхэм хуэбгъадэ хъунущ — Кавказ псом абыхэм я Iэщэм, фащэм, шы гъэсэкIэм щапхъэ щытрахри». Шэрджэсхэм ятеухуа апхуэдэ гупсысэхэр тхыдэм къыханащ дунейм щыцIэры- Iуэ куэдым. ПщIэрэ щIыхьрэ зыгъуэта адыгэ фащэр нобэ махуэ къэс зедмыхьэми, иIэ гулъытэм зытедгъэгусэ хъуну къыщIэкIынкъым. 2012 гъэм щегъэжьауэ Дунейпсо Адыгэ Хасэм и жэрдэмкIэ (КъБР-м ЦIыхухэр егъэджэнымкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министерствэр и дэIэпыкъуэгъуу), Адыгэ фащэм и дунейпсо махуэр ягъэлъапIэ. Зэхыхьэ инхэр а ма-хуэм щокIуэкI Къэбэрдей-Балъкъэрым, Адыгейм, Къэрэ- шей-Шэрджэсым, Краснодар щIыналъэм, хэхэс адыгэхэр щыпсэу щIыпIэхэм.
  • Адыгэ фащэм зэфIэувэн щыщIидза зэманыр VI лIэщIыгъуэм ирапх. Ар тохуэ адыгэхэм алыджхэмрэ византийхэмрэ нэхъ пэгъунэгъу къахуэхъуу, чыристан диныр къащтэу щыщIадзам. Ауэ фащэр «и лъэ щытеувэпар» XVIII — XIX лIэщIыгъуэхэрщ. Апхуэдэ фэилъхьэгъуэхэр нэхъ хъумауэ къыщагъуэтыжауэ щытащ Лабэ хэхуэж Балъкъ псы цIыкIум деж.
  • Адыгэ фащэм «черкеска»-кIэ еджэу урысыбзэм щыхыхьар 1861 гъэм щэкIуэгъуэм и 27-м тохуэ. 1828 гъэм ди фащэр къащтащ къэзакъхэм. ЗэратхыжымкIэ, Кавказ линием и генерал-лейтенант Эмануэль къэзакъхэм я щыгъыныгъуэ зэхэтхъуар игу темыхуэжу псоми адыгэ фащэ зэрахьэну унафэ ищIауэ щытат. Илъэсищ дэкIри, урыс пащтыхь Александр II-м абы Iэ щIидзат.
  • Адыгэ фащэм къыгуэхыпIэ имыIэу лъэпкъ щэнхабзэр къигъэлъагъуэу къэгъуэгурыкIуащи, ар дыщIэпагэн щхьэусыгъуэшхуэхэм ящыщ зыщ. Ди нобэрей дакIуэ-бзакIуэхэм а лъэпкъ фIыгъуэр зэрахъумэным, зэрызрагъэужьыным иужь зэритми уегъэгушхуэ. Абыхэм я IэдакъэщIэкIхэр псыхэкIуадэ зэрымыхъур къегъэлъагъуэ нысащIэ бостейр къыщыхахкIэ, нобэ езыхэм я IэкIэ ямыдыжми, лъэпкъ фащэр нэхъ къэзыщтэр, ар езыгъэдыр нэхъыбэ зэрыхъужам.
  • Дуней псом яфIэтелъыджэ адыгэ фащэр нобэ ди къэфакIуэ гупхэм ягъэлъагъуэ, утыку ирахьэ. Иджырей IэмалыщIэхэмрэ щэкI лIэужьыгъуэхэмрэ зэрефIэкIуар къэплъытэмэ, адыгэ фащэм и лIэщIыгъуэм зэрыпищэнум шэч хэлъкъым.
  • БАГЪЭТЫР Луизэ.