ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Гъэунэхуныгъэ

2019-01-10

  • Дэтхэнэ зы цIыхуми и анэдэлъхубзэм хуэдэу илъагъун хуей бзэ щыIэкъым. Ар анэбзэщи, анэр зэрытлъагъум хуэдэу псоми тлъагъун хуейщ. Бзэ зэхэгъэж щыIэн хуейкъым — ар лъэпкъышхуэм ейми, лъэпкъ цIыкIухэм яйми — псоми зэхуэдэ хуитыныгъэ (статус) яIэн хуейщ. Лъэпкъ цIыкIухэри, къапэрымыуэIауэ, я бзэкIэ еджэжыну хуитщ.

  • УкъегъэуIэбжь лъэпкъ мащIэхэм я бзэр зэраджыжынум теухуауэ къащтэ унафэм. Лъэпкъ цIыкIухэм урысыбзэр фIыуэ яригъэщIэну хэтщ (аращ законыр зытеухуар). Ар хъарзынэщ, ауэ анэдэлъхубзэр сыткIэ зэран хъурэ, урысыбзэр куууэ яджынымкIэ? Сыт адыгэбзэ урокхэр щIагъэмащIэр, уеблэмэ Iуахыпэну е факультатив ящIыну щIыхэтыр? Уи бзэр бджыжын папщIэ, адэ-анэмрэ сабиймрэ щхьэ уеупщIын хуей, «Фи бзэм фыхуей?», — жыпIэу? «Дыхуейкъым», — жаIэмэ, сабийм и анэдэлъхубзэр имыджми хъуну къызэрагъэувар хьэдэгъуэдахэщ!
  • Зи акъылыр иджыри зэрымыубыда сабийм адыгэбзэр иджыну хуейрэ хуэмейрэ дауэ узэреупщIынур? Адэ-анэми я закъуэ щхьэ унафэ хуащIын хуей лъэпкъ псом зэдай анэдэлъхубзэм? Абы и унафэр зыщIын хуейр езы лъэпкъращ. Ди жагъуэ зэрыхъущи, адэ-анэхэм яхэтщ «адыгэбзэ гугъужьым» зи бынхэр пэIэщIэ зыщIыну хуей куэд.
  • Абы Iуэхур щыхуэкIуакIэ, щхьэ хуит ямыщIрэ сабийр «зыхуэмей» нэгъуэщI предметхэри ямыджыну? Хэт еджакIуэм еупщIыр, псалъэм папщIэ, физикэ, химие, биологие е нэгъуэщI предмет гуэр ар хуейрэ хуэмейрэ? Ахэри гугъу защIэщ, еджакIуэхэм къехьэлъэкIыуи ядж. Урысыбзэри яхэтщ Iэмалыншэу яджын хуейхэм. АтIэ лъэпкъыр лъэпкъыу къызэралъытэ нэщэнэ нэхъыщхьэр — БЗЭР — цIыху щхьэхуэхэм яфIэфI-яфIэмыфIым теухуауэ щхьэ кIуэдыпIэм хуэбгъэкIуэн хуей? Ди къэралышхуэр зэрыкъулей Iуэхугъуэхэм ящыщщ абы лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэ куэд зэрыщыпсэур, дэтхэнэми и хабзэрэ щэнхабзэрэ иIэжу. КъинэмыщIауэ, урысыбзэм ещхьыркъабзэу, адыгэбзэри балъкъэрыбзэри ди республикэм къэралыбзэу щыгъэуващ. Ауэ щыхъукIэ, урысыбзэм и статус дыдэр щхьэ ямыIэрэ абыхэми? Сыт урысыбзэм щIыгъуу ахэри ЕГЭ-м щIыхамыгъэхьэр?
  • Украинэм, Прибалтикэм, нэгъуэщI къэралхэм кIуауэ щыпсэу урысхэм я бзэр щыдакъузэм деж, ар дунейм щыземыкIуэ хабзэу къалъытэри, къащхьэщож ди депутатхэр, утыку Iуэху ящIу. Дэ, илъэсищэ бжыгъэ куэд лъандэрэ зи хэку исыж адыгэхэм, ди бзэр ттрахыну щхьэ иужь ихьа?
  • Шэч куэди уегъэщI Урысей Федерацэм щыпсэу лъэпкъ цIыкIухэм я бзэр зэраджыжынум теухуауэ Къэрал Думэм и депутатхэм мы гъэм къащта унафэм.
  • Сэ школым илъэс 30-м щIигъукIэ завучу сыщылэжьащ. ЛIэщIыгъуэ блэкIам и 70 гъэхэм сабийхэм предмету хъуар адыгэбзэкIэ ирагъэджу щытащ, 7-нэ классыр къаухыху, учебникхэр дахэ дыдэу адыгэбзэкIэ зэрадзэкIауэ. Абы ипэкIи, иужькIи, «перестройкэ» жыхуаIэр къэсыху, 4-нэ классыр адыгэбзэкIэ къаухырти, адэкIэ урысыбзэкIэ пащэрт еджэным. Сэри класси 4-р си анэдэлъхубзэкIэ къэзыухахэм сащыщщ. Дызэджэ псори хъарзынэу къызгурыIуэу седжащ. АдэкIэ адыгэбзэкIэ пытщамэ, дызэджэ псори къызгурыIуэнут. Сэ урысыбзэри адрей гуманитарнэхэри дахэ-дахэу сымыщIэу къэзухащ. Ауэ, насып сиIэти, урысыбзэшхуэ сымыщIэми, математикэмрэ физикэмрэ фIыуэ зэзгъэщIащ. Абы и фIыгъэкIэ физматым сыщIэтIысхьащ икIи хъарзынэу къэзухащ. ФIыуэ слъэгъуа физикэмрэ математикэмрэ илъэс 40-м нэскIэ къуажэ сабийхэм езгъэджащ. Езгъэджахэм къахэкIащ щIэныгъэхэм я кандидатхэр, докторхэр. Сэ абыхэм срогушхуэ.
  • Иджыпсту сабий садым къыщыщIэдзауэ школыр къаухыху ныбжьыщIэхэм щIэныгъэ зэрырагъэгъуэтыр урысыбзэщ. Нобэ ди сабийхэм я нэхъыбапIэм урысыбзэр ящIэу школым щIотIысхьэ, ар псом япэу, зи фIыгъэр телевизорым къигъэлъагъуэ таурыхъхэращ, абыхэм еплъурэ а урысыбзэри къагурыIуэ мэхъу. Садым и гъэсакIуэхэри сабийхэм зэрадэлажьэр урысыбзэкIэщ, аращи, дыщIэшынэн щыIэкъым «ди сабийхэм урысыбзэ ящIэнукъым», жытIэу. ДыщIэгузэвэн хуейр хуэфэщэн пщIэрэ нэмысрэ зыхуэдмыщIыж ди анэдэлъхубзэр ямыщIэу къызэрыхъуращ. ЕгъэджакIуэхэр нэхъ гугъу зыдехьри а анэдэлъхубзэр егъэджыныращ. Класс нэхъыжьхэм адыгэбзэм пщIэ щыхуамыщIыжурэ, школыр щIалэгъуалэм адыгэныкъуэу къаух. Мы Iуэхум игъэпIейтеин хуейр егъэджакIуэхэмрэ щIэныгъэлIхэмрэ хьэмэрэ адэ-анэхэмрэ адэшхуэ-анэшхуэхэмрэ я закъуэкъым, атIэ дэтхэнэ зы адыгэми абы гулъытэ хэха хуищIын хуейщ.
  • Ди сабийхэм анэбзэкIэ сытым дежи девгъэпсалъэ, фымыдэ нэгъуэщIыбзэкIэ къывэпсалъэуи. Ар нэхъыжьхэм тхузэфIэкIыну Iуэхущ — аращ хьэкIыпIэ нэхъыщхьэу къытхуэнэр ди бзэр хъума хъунымкIэ. ЕтIуанэрауэ, ди республикэм и унафэщIхэри мы Iуэхум игъэгузэвэн хуейщ — бзэр хъумэным теухуауэ унафэ тэмэм къащтэн хуейщ. Арыншамэ, адыгэм етIуанэ лъэпкъкIуэдыр къытхуэкIуэнкIэ шынагъуэшхуэ щыIэщ: ЮНЕСКО-м адыгэбзэр иритхащ «КIуэдыжынкIэ хъуну бзэхэм я атлас» тхылъым. Иджыпсту бзэм епхауэ екIуэкI Iуэхугъуэхэр абы и щытыкIэм лъэпкъыр иджыри зэ дегупсысыжыну Тхьэм дызригъэхуа гъэунэхуныгъэми тщIэркъым. ДымыкIуэдыжу адыгэхэр Тхьэм дыкъызэтригъанэ.
  • ШЫГЪУШЭ Алий,
  • егъэджэныгъэ лэжьыгъэм и ветеран.
  • Зеикъуэ къуажэ