ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Пэжыр  зи  гъуазэ адыгэлI

2018-11-08

  • ГъащIэм зэрихабзэщи, зэманыр и пIэ иткъым, хуэм-хуэмурэ «мэбакъуэ» ди адэ-анэхэр, ди нэхъыжьыфIхэр, фIыуэ тлъагъухэр тIэщIихыурэ. Ахэр щыдимыIэжым и дежщ гупсысэгъуэм дыщыхэхуэр: къызэрысщыгугъа псор хуэсщIэфауэ пIэрэ, къысхуэарэзыуэ дунейм ехыжа, си гулъытэу лъызгъэсар мащIэ? Куэд мэхъу а упщIэхэр. Нобэ-пщэдейуэрэ, зэманыр тхуримыкъуу жытIэурэ блэдгъэкIа илъэсхэм уакIэлъыпIастхъэми, къыпхуегъэгъэзэжынукъым, псалъэ IэфIу жыдмыIа-хэр кIыхь дыдэу къытщыхъуа гъащIэ кIэщIым зэдихьауи къыщIокI.

  • БищIо Куржы и къуэ Назир и IуэхущIафэкIэ, дуней тетыкIэкIэ къуажэм пщIэрэ щIыхьрэ щиIэу дэсащ. ФокIадэ мазэм илъэс 20 хъуащ ар дунейм зэрехыжрэ, ауэ цIыхухэм ягу ихуркъым адыгэлI нэсыр, абы и IэужьыфIхэр. Назир 1921 гъэм накъыгъэм и 1-м Старэ Урыху (иджы Хьэтуей) къуажэм мэкъумэшыщIэ унагъуэшхуэм къыщалъхуащ. ЩэщI гъэхэм ныбжьыщIэм еджэныр къигъэнэн хуей хъуащ (классих фIэкIа къимыухауэ) и адэм и гъусэу лэжьэн, и къуэш нэхъыщIэхэмрэ и шыпхъу цIыкIумрэ зыхуей хуагъэзэн щхьэкIэ. А зэманым Куржы и мылъкур трахат зышрэ зы жэмрэ фIэкIа къыхуамыгъанэу. ГъащIэм гъэунэхупIэ иригъэува унагъуэм къытепсыха гугъуехь псори Назиррэ и адэ-анэмрэ зэгъусэу ягъэващ.
  • Дзэ къулыкъур ирихьэкIыу къэхъеящ Хэку зауэшхуэр икIи занщIэу зэуапIэм Iуагъэхьахэм ящыщщ Назир. Дон Iус Ростов деж щекIуэкIа зауэ гуащIэм хэ-ту япэу уIэгъэ хъуащ. Нэмыцэ зэрыпхъуакIуэхэр Сталинград щебгъэрыкIуэм, етIуанэу къытехуащ биишэр. Куэдрэ щIэлъащ сымаджэщым, узыншагъэ быдэ зэриIэм и фIыгъэщ псэууэ къызэрынари. Аргуэру зэуапIэм Iухьэжри связисту, посыльнэу щытащ, Дон Iус къалэр хуит къэзыщIыжахэм ящыщ зыщ. Хэкум хуищIам папщIэ абы къыхуагъэфэщащ орденхэмрэ медалхэмрэ. Къыхэгъэщыпхъэщ тхакIуэ икIи драматург Шортэн Аскэрбий и гъусэу зэрызэуар.
  • Псэууэ къэзыгъэзэжахэми ялъэгъуа къомым ущегупсыскIэ уи гур ящIогъу. АтIэ, зи унагъуэ къыхэмыхьэжахэр, зи псэр адэ щIыналъэм папщIэ зытахэр дапщэ хъурэ?! Абыхэм ящыщщ Назир и къуэшхэу БищIохэ Къасым, Безыр Алексей, Безрыкъуэ сымэ.
  • Зауэ нэужь илъэсхэм Назир пхъэ зэгуихыу щылэжьащ Ерокъуэ къуажэм дэт лесхозым. ИтIанэ электромонтёрхэр щагъэхьэзыр курсхэр къиухри, Аруан районым и электростанцым пенсэм кIуэху щыIащ.
  • 1950 гъэм и гъатхэпэ мазэм фыз къишащ На-зир. И щхьэгъусэ Натусэрэ абырэ зэдагъуэтащ быний: щIалитхурэ хъыджэбзищрэ. Нэхъыжь дыдэ Борис юристщ, къэрал IуэхущIапIэм и IэщIагъэмкIэ щолажьэ. Любовь товароведу щытащ пенсэм кIуэху, Ахъмэтхъан илъэс 37-рэ хъуауэ Хьэтуей къуажэ школым и егъэджакIуэщ. Зэкъуэш нэхъыщIэхэу Залымхъан, Мэрем, Аскэрхъан, я шыпхъу Алимэ сымэ сатум хэтщ. ФатIимэ зыфIаща хъыджэбз цIыкIур пасэу, и ныбжьыр илъэси 5 фIэкIа мыхъуауэ, дунейм ехыжащ. Иджыпсту Назиррэ Натусэрэ къащIохъуэ я бынхэм я быныжу 16-рэ, абыхэм къатепщIыкIыжауэ 8-рэ.
  • Сабий гъэсэкIэм теухуауэ. Пхъашэт, ткIийт, ауэ сытым дежи захуагъэмрэ пэжымрэ я телъхьэт. И быным и щхьэфэм Iэ дилъэнутэкъым, гъащIэр зэрымыматэ щIэдзар яриIуэкI зэпытт. ЗыгуэркIэ емыдэIуамэ е къуаншагъэ ялэжьамэ, тезыр трилъхьэнут, ауэ гупсэхуу ягуригъэIуэнут къыщIалэжьар. Сытым дежи и бынхэр игъэIущырт Iэм и Iэпхъуамбэхэм хуэдэу зэрыIыгъыну, фIыуэ зэрылъагъуу, зэгурыIуэу псэунуи къыхуриджэрт. «Фи якум зыри къыдэвмыгъэхьэ, фызыкIэраудынущ», — яжриIэрт абы и бынхэм.
  • Псом хуэмыдэжу гулъытэ хуищIырт сабийхэм я Iэпкълъэпкъым зэрызиужьынумрэ я щIэныгъэмрэ. Арагъэнщ Назир и щIэблэм щысабийм щегъэжьауэ нобэм къэсыху узыншагъэкIэ гуныкъуэгъуэ зиIэ щIахэмытыр, и зэманым зрагъэгъуэта щIэныгъэм и фIыгъэкIэ псори гъащIэм лъэ быдэкIэ щIыхэувар. Нэгум къыщIэгъэхьэгъуейщ адэм и гъэсэныгъэр и щхьэгъусэр хэмыту. Нэху къыщищIым щыщIэдзауэ жэщ хъуху губгъуэм итми, Натусэ и бынунагъуэшхуэр зыхуей хуигъазэрт, зэи и гур игъэкIуэдыртэкъым. ЦIыхубз Iущыр адэмрэ бынхэмрэ я зэхуакум дэтт зэгурымыIуэныгъэ гуэри къыдимыгъахъуэу. «Фи адэм жиIэм федаIуэ, и жагъуэ фымыщI», — яжриIэрейт абы и бынхэм. Иджыпсту щыIэ унагъуэхэм яхуримыкъу Iущыгъэщ ар.
  • Псэ къулейрэ Iэпкълъэпкъ псыхьарэ. Нэгум къыщIэгъэхьэгъуейщ лесхозым щрихьэкIа лэжьыгъэм и гугъуагъыр. Электромонтёру ущытынри а зэманым тынштэкъым. Метр 1,2 — 1,5-рэ зи кууагъ кумбхэр белкIэ къатIурэ пкъо хьэлъэхэр хатIэн хуейт. Назиррэ абы и лэжьэгъухэм-рэ апхуэдэ пкъоуэ я къуажэми нэгъуэщI жылэхэми щагъэувар куэд дыдэ мэхъу. А псом и унагъуэшхуэр зыхуей зэрыхуигъэзар хэплъхьэжмэ, псэкIи къарукIи зэрымытыншар хьэкъщ. Ауэ псоми зэхуэдэу фIыуэ пэлъэщырт лэжьыгъэм щIапIыкIа адыгэлIыр.
  • Акъыл жаныр, гурыхуагъэр, жыжьэрыплъэу зэрыщытар. И гъащIэр иухыху Назир и акъылыр жану, и гупсысэр къабзэу щытащ. Бжыгъэхэмрэ тхыдэ Iуэхугъуэхэмрэ, зэджа тхылъхэмрэ зэплъа нэтынхэмрэ хэта гуэрхэр зэрищIэжым къыдэкIуэу, нэхъыжьхэм жаIэжу зэхихахэмрэ езым илъэгъуахэмрэ щыгъупщэртэкъым. Псалъэм и хьэтыркIэ, Назир гукIэ ищIэрт и адэ Куржы къыхуиIуэтэжа, 16-нэ лIэщIыгъуэм щегъэжьа лъэпкъ хъыбархэр, лIакъуэ жыгыр. Ахэр Назир жиIэжу и къуэ Ахъмэтхъан магнитофонкIэ иригъэтхауэ ехъумэ. Ахэри архив дэфтэрхэри и тегъэщIапIэу Мамхэгъ Астемыр итхауэ щыта тхыгъэшхуэ «Адыгэ псалъэ» газетым (2005 гъэм мазаем и 5-м къыдэкIа №23-м — «БищIо лъэпкъым и къекIуэкIыкIам щыщ теплъэгъуэхэр») тетауэ щытащ. КъызытехъукIа цIыхухъу-хэм я цIэмрэ я гъащIэм и къекIуэкIыкIамрэ зэри-щIэм къыдэкIуэу, БищIохэ япхъухэри къыпхурибжэкIыфынут, я унагъуэ Iуэхуи къыбжиIэфынут.
  • Назир щIэх-щIэхыурэ чэнджэщакIуэ къыхуэкIуэрт лъэпкъым щыщхэри къуажэдэсхэри. ПсэлъэкIэ зыщIэ цIыху губзыгъэр къыбгъэдыхьа зы цIыхуи зримыгъэщIэхъуным яужь итт, Iуэхур зыIутыр зыхигъэкIыу хуэщIэну псомкIэ дэмыIэпыкъуауэ етIысэхынутэкъым. Зи адэ-анэм ящIыгъуу псэуа Ахъмэтхъан игу къызэригъэкIыжымкIэ, Назир куэдрэ и закъуэу пщIантIэм дэст хэгупсысыхьауэ. Тхьэм ищIэнт ар зыгъэгумэщIыр, ауэ, бынхэм зэрыхуагъэфащэмкIэ, щIэблэм и къэкIуэнум игъэпIейтеуэ арагъэнт.
  • Захуагъэмрэ пцIымрэ. Назир илъагъу хъуртэкъым «пцIы» псалъэр, пцIыупс хьэлыр зыхэлъхэм нэхъ икIэ щыIэуи къилъытэртэкъым. Зэ пцIы къыжезыIам е къигъэпцIэну яужь къихьам хуигъэгъункIэ Iэмал иIэтэкъым. «Уэ зы напэкъым уиIэр, тIу зыбохьэ…» жриIэфынут цIыхум и нэм щIэплъэу. Пэжырат абы и гъуазэр, цIыхум и жагъуэ хъунуми, пцIы имыупсмэ нэхъ къищтэнут.
  • Адыгэ хабзэмрэ нэмысымрэ. Адыгэ хабзэр зехьэныр, лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэхэр хъумэныр мыхьэнэ зимыIэж Iуэхуу зэхихынкIэ Iэмал иIэтэкъым. Назир апхуэдэ псалъэ мышухэр къэзыпсэлъхэр игъэукIытэжыну хэт къудейтэкъым, атIэ яжриIэрт зэманкIэрэ тIэкIу-тIэкIуу адыгэм зэхуихьэса щэныр, хабзэр лъэпкъыр зэрыгушхуэу зэрыщытыр, адрейхэм дакъыхэзыгъэщ дахагъэу лIэщIыгъуэхэм пхырытхын зэрыхуейр. Езым хэлъым къыщымынэу, щIэблэр псалъэкIи IуэхукIи игъасэрт. ЛIыжьхэм щахэсым и деж Назир фIэфIт адыгэ уэрэдыжьхэр жиIэн, абыхэм я псалъэри я тхыдэри фIыуэ ищIэрт. РадиокIэ уэрэдхэр къыщаткIэ щыуагъэхэр къигъуэтырт икIи и жагъуэ дыдэ хъурт мыпэжу къызэрапсэлъыр.
  • Зи гугъу тщIы фIылъагъуныгъэр къыгуэхыпIэ имыIэу епхат и унагъуэм, БищIо лъэпкъым, къызыдэкIа жылэм, цIыхубэм. Абы жиIэрт: «ЯпэщIыкIэ унагъуэр, итIанэ — укъызыхэкIа лъэпкъыр, къыкIэлъыкIуэу — къуажэр, адэIуэкIэ — адыгэхэм я щIыналъэр, итIанэ — Хэку иныр…» Пэж дыдэуи, зи унагъуэм пщIэ хуэзымыщIым, Хэкури хуэгъэлъэпIэнукъым.
  • Назир хуэдэхэр, къыщыгугъ псоми зыхуэзышииф цIыхухэр, закъуэтIакъуэщ. И гъащIэ псом и кIыхьагъкIэ пхихащ а лъагъуныгъэр адыгэлI нэсым.
  • Куэдрэ сымэджа иужь, 1998 гъэм фокIадэм и 25-м, и ныбжьыр илъэс 77-рэ хъууэ дунейм ехыжащ Назир. И щIэблэри зыцIыхуу щытахэри абы хуэарэзыщ.
  • ИСТЭПАН Залинэ.
  • Сурэтым: БищIохэ Назиррэ Натусэрэ.
  • 1990 гъэ