ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Зыгъэпсэхугъуэ махуэм

2018-11-03

  • Шхыныгъуэхэр
  • Нартыху пIастэ гъэжьэжа
  • Мы ерыскъыгъуэр пщэдджыжьышхэу ящIу щытащ. Нэху къекIа пIастэм и щхьэфэр трагъэжри, бзыгъэ мыин дыдэурэ яупщIатэ, и Iувагъыр 1 см хъууэрэ. Тебэм сэхуран дагъэ иракIэри къагъэплъ, абы пIастэ бзыгъэхэр зэмыгъунэгъущэурэ халъхьэ, гуахъуэпэкIэ пIастэ бзыгъэ къэс зэрагъэдзэкIыурэ тхъуэплъ дахэ хъуху ягъажьэ. ПIастэ бзыгъэхэр зэрагъэдзэкIри а вэгъу, тхъуэплъ дахэ хъуам кхъуей шыугъэ, пIащIэу упщIэтауэ, тралъхьэ, IупщIэ къэс щахуэ шатэкIэ зэIыха бжьыныху уба, тебащхьэр трапIэри мафIэ цIыкIум тету дакъикъи 5-6-кIэ ягъэбэкхъ. Пщтыру тепщэчым иралъхьэ. Тебэм къина дагъэмрэ шатэпсымри тепщэч цIыкIу иракIэри щхьэхуэу трагъэувэ. ПIастэ жьар а дагъэм хагъауэурэ яшх. Шэ хуабэ трафыхьыж.

  • Халъхьэхэр (цIыхуитI Iыхьэ):
  • пIастэу — грамм 500
  • сэхуран дагъэу — грамм 30
  • шатэу — грамм 50
  • кхъуейуэ – грамм 300
  • бжьыныху укъэбзауэ — грамм 20
  • бжьыныху шыпсым халъхьэ шатэу — грамм 30
  • шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
  • Мэл кIапэ гъэжьа, кIэртIоф,
  • бжьын, бжьыныху щIэлъу
  • Мэл кIапэр псы хуабэпцIкIэ ятхьэщI, ягъэгъущыжри грамм 50 хъу Iыхьэурэ зэпаупщI. МащIэу шыгъу щахуэ. ИтIанэ тебэм иралъхьэ, псы щIыIэ щIакIэри пэшхьэкум трагъэувэ, тебащхьэри трапIэж. МафIэ щабэм тету дакъикъи 10 хуэдизкIэ, псыр щIэвэщIэху, дагъэри къыщIидзыху ягъавэ. Дагъэ къыщIидзамкIэ кIапэр тхъуэплъ дахэ хъуху, дакъикъи 2-3-кIэ, ягъажьэ. ЗэрагъэдзэкIри абы халъхьэ IупщIэурэ упщIэта кIэртIоф, шыгъу траудэри, тебащхьэр тепIауэ дакъикъи 8-10 хуэдизкIэ, зэзэмызэ зэIащIэурэ ягъажьэ, тхъуэплъ хъуху. ИтIанэ бжьыныщхьэ упщIэта халъхьэри, дакъикъи 2-3-кIэ ягъажьэ, бжьыныху убарэ шыбжий сыррэ халъхьэ, зыIащIэ, тебащхьэр трапIэжри хьэзыр хъуху, дакъикъи 5-6-кIэ, ягъажьэ. Мыбы хэплъхьа кIэртIофыр щызэIыпщIэкIэ къутэркъым, кIэртIоф бзыгъэ цIыкIухэм мэл кIапэ дагъэр зэщIафауэ, щабэу щытщ. Хуабжьу шхыныгъуэ къэуатщ. Яшх пщтыру, пIастэ, мырамысэ хуабэ и гъусэу. Шэ хуабэ трафыхьыж. Мы шхыныгъуэр сэбэпышхуэщ щIыIэ зыхыхьахэм я дежкIэ.
  • Халъхьэхэр (зы цIыху Iыхьэ):
  • кIапэу – грамми 100
  • псы щIыIэу — грамм 30
  • кIэртIоф укъэбзауэ — грамм 300
  • бжьын укъэбзауэ — грамм 50
  • бжьыныху укъэбзауэ — грамм 20
  • шыгъуу, шыбжийуэ — узыхуейм хуэдиз.
  • «Адыгэ шхыныгъуэхэр»
  •  тхылъым къитхыжащ.
  •  
  • Мелардырыбжэхэр
  • Ахъшэмрэ  унагъуэмрэ
  • Дуней псом щынэхъ къулей Слим Элу Карлос теухуа хъыбарыр гъэщIэгъуэн зыщIыр абы   и мылъкур и щIэныгъэкIэ, и гуащIэдэкIкIэ, текIуэныгъэм зэрыхуэпабгъэмкIэ къызэрилэжьыжарщ.
  • Слим Элу Карлос 1940 гъэм щIышылэм и 28-м Мехикэ къыщалъхуащ. Унагъуэм иIэ сабийхэм ар я еплIанэт. Къыхэгъэщыпхъэщ абы и адэр хьэрычэтыщIэ Iэзэу зэрыщытар. Ар Ливаным къикIыу Мексикэм къэIэпхъуэжа нэужь, хьэрычэтыщIэ Iуэху цIыкIу къызэIуихащ. ИкIи илъэсипщIым къриубыдэу и Iуэхур фейдэшхуэ къыхуихьу зэрызэтриублам нэмыщI, Мехикэ и кум къыщищэхуащ хьэрычэт IуэхущIапIэу 11.
  • Унагъуэшхуэм я адэ бжьыфIэ, хьэрычэтыщIэ цIэрыIуэ Слим Дон Хулио къыщIэхъуа щIэблэр хуигъэсащ лэжьыгъэмрэ мылъку зэхуэхьэсынымрэ. Уеблэмэ гъащIэм щынэхъыщхьэ дыдэр унагъуэм илъ зэхущытыкIэхэр арауэ ягуригъэIуащ.
  • Хулио и бынхэр иджыри цIыкIуу тетрадь зырыз яхуигуэшри, къахэхъуэмрэ ягъэкIуэдымрэ ятхыу щIадзащ. ИужькIэ зэадэзэкъуэхэр зэгъусэу хэплъэжырти, къапщытэжырт. Апхуэдэ дерс къызэрыгуэкIым щIалэхэр хуигъэIущащ я мылъкур зэрагъэкIуэфыным.
  • А илъэсхэм щыщIэдзауэ ахъшэ хъумэнымрэ ар зы Iуэху гуэрым хэлъхьэнымрэ и гъащIэм щыщ Iыхьэу къекIуэкIащ Карлос. И ныбжьыр илъэс 12 щрикъум акцэхэр къызэрищэху счёт къызэIуихат абы. Илъэс 13 щыхъум и адэр дунейм ехыжащ.
  • ЩIалэм Мехикэ дэт Лъэпкъ автоном университетыр 1961 гъэм къиухащ, инженер IэщIагъэр иIэу. И ныбжьыр илъэс 25-рэ ирикъуауэ Grupo Carso и империер ухуэн щIидзащ.
  • Зи гугъу тщIы хьэрычэтыщIэм и дежкIэ зэман угъурлыуэ щытащ блэкIа лIэщIыгъуэм и 80 гъэхэр. А лъэхъэнэм ар унэтIыныгъэ куэдым щыцIэрыIуэ хьэрычэтыщIэт, къищынэмыщIауэ, 1966 — 1980 гъэхэм къриубыдэу компание зыбжанэ къызэIуихащ, IуэхущIапIэ лъэщ зыкъоми къищэхуащ.
  • 1982 гъэм Мексикэм кризисыш-хуэ къыщыхъуати, хьэрычэтыщIэхэм я мылъкухэр псынщIэу ящэурэ къэралым икIащ. Акцэхэр улъэщIэмыхьэу пуд хъурт. Ар къигъэсэбэпри, Карлос къищэхуу щIи-дзащ уасэншэ хъуа компаниехэр. Мис аращ ар къулей дыдэ зыщIар — Карлос дежкIэ кризисыр апхуэдэу шынагъуэтэкъым.
  • 1990 гъэхэм Слим фейдэшхуэ зыпылъ зэгурыIуэныгъэм Iэ щIедзри, Telmex (Telefonos de Mexico) телекоммуникацэ компание ехьэжьар зыIэрегъэхьэ. Дауэ жыпIэмэ, доллар мелард 12 зи уасэ а компаниер Карлос мелуан 400-кIэ къищэхуауэ щытащ. Куэд тепсэлъыхьащ а Iуэхум, къулыкъущIэхэри иужь ихьащ къэхъуар зищIысыр зэхагъэкIыну, къэралым и президентым дежи нэсащ. Ауэ зыри къикIакъым. ХьэрычэтыщIэ Iуэхур зебгъэкIуэным сэбэпышхуэ къыщыпхуохъу къулыкъушхуэ зыIыгъхэр уи ныбжьэгъуным.
  • Апхуэдэ мылъкушхуэ зиIэ Слим Карлос Мексикэр «къезэвэкIыу» хуожьэри, абы зрепщыт дунейпсо сатум. Grupo Carso компаниер латиноамерикан къэрал псоми къыщацIыху. Абы активхэр къыщещэху Бразилием, Перум, Гондурасым, Аргентинэм, Колумбием, Сальвадорым…
  • Слим Карлос и Iуэхухэм къадэкIуэу, гулъытэшхуэ яхуищIырт и унагъуэмрэ бын гъэсэнымрэ. Абы    и щхьэгъусэр 1999 гъэм дунейм ехыжащ, езым сабиих къыхуэнэ-  ри. Нэхъыжь дыдэращ иджыпсту Grupo Carso и унафэщIхэм я советым и Iэтащхьэр. Адрей Марко, Антонио, Патрик сыми адэм и Iуэхум пэрытщ.
  • Куэд хилъхьащ Карлос унагъуэ дахэ иIэным икIи ахъшэракъым абыхэм ягъэнэхъыщхьэр. Дэтхэнэми пщIэрэ лъагъуныгъэрэ я зэхуаку дэлъыным зэрыцIыкIурэ хуигъэIущащ и сабийхэр. Ар зэи и мылъкум щысхьакъым псапэ ищIэн щхьэкIэ. Уеблэмэ, зэман гъунэгъум Латин Америкэм и зыужьыныгъэм щIэгъэкъуэн лъэщ хуэхъуфынущ.
  • Мелардырыбжэм ахъшэшхуэ трегъэкIуадэ егъэджэныгъэмрэ зыхузэфIэмыкIхэм ядэIэпыкъунымрэ. Апхуэдэ къалэн уи пщэм дэплъхьэжыныр пщIэрэ щIыхьрэ зыпылъщ.
  • Къэбарт  Мирэ.
  •  
  • Интернетым дыкъыщоджэ
  • Зи IитIыр зыпымытыжым ет
  • Зи закъуэу псэу бзылъхугъэм и бжэм зыгуэр къытеуIуащ. ЦIыхубзым бжэр Iуихри, лIы мыцIыху гуэр щытт.
  • — Уи махуэ фIыуэ! Ахъшэ тIэкIу къысIэщIумылъхьэфыну пIэрэ?
  • — Сыт сэ уэ ахъшэ щIостын хуейр? — жи бзылъхугъэм.
  • — Си Iэ лъэныкъуэр пытыжкъыми, сызэрыпсэун тIэкIу къыхэсхыу аращ.
  • — Ар щхьэусыгъуэкъым. Ахъшэ ухуеймэ, мо пщIантIэм дэлъ чырбышхэр унэм къысхущIыхьэ.
  • — Ар сэ схузэфIэкIынукъым, сэ си Iэ лъэныкъуэр пытыжкъым.
  • ЦIыхубзым и Iэ лъэныкъуэр и щIыбагъымкIэ ирихьэкIри, мыдреймкIэ чырбышыр зырызу къищтэурэ унэм къызэрыщIихьэр лIым иригъэлъэгъуащ. ЦIыхухъур махуэ псом лэжьащ, пщIантIэм чырбышу дэлъар унэм щIихьащ. Абы и лэжьыгъэм пэкIуэ пщIэр иритри, унэгуащэм и «хьэщIэр» иригъэжьэжащ.
  • Илъэс зыбжанэ дэкIауэ, бзылъхугъэм и унэбжэм зыгуэр къытоуIуэ. Iуихрэ еплъмэ, щыгъын лъапIэхэмкIэ хуэпауэ, щхьэхъумэхэр и гъусэу, машинэ дахэхэр и щIыбагъ къыдэту  и пащхьэ къитщ лъэIуакIуэ къэкIуауэ щыта лIыр.
  • — Мэ мы ахъшэр къащтэ, мыр ууейщ, — жери къыхуеший.
  • — Сэ уэ щIыхуэ сIыпхакъым, сыт мы ахъшэ къомыр зищIысыр?
  • — Илъэс зыбжанэ ипэкIэ уэращ къару къысхэзылъхьар, си IэкIэ ахъшэ къэзлэжьыжыным сытезыгъэгушхуар! Абы папщIэ мы ахъшэр къэблэжьауэ къызолъытэри, сIых.
  • Зи Iэ лъэныкъуэр зыпымытыж лIы къулейм и нитIым щIэплъэри, куууэ гупсыса нэужь, цIыхубзым жиIащ.
  • — Сэ мы ахъшэм сыхуейкъым, зи IитIри зыпымытыж гуэрым ептмэ, нэхъ псапэщ.
  • «Гуащэнэ»  цIэ  дахэр  Блий  Каринэ  зэрехьэ
  • Иджыблагъэ Налшык къалэ щекIуэкIащ «Королева Кавказа» зэпеуэ. Абы и зы Iыхьэу щытащ кавказ лъэпкъхэм я хабзэр, гъэсэныгъэр, щэнхабзэр, тхыдэр хъыджэбзхэм къыщагъэлъэгъуэн хуей теплъэгъуэр.
  • «Гуащэнэ» Iыхьэм щытекIуащ Блий Каринэ. Каринэ къызэхуэсахэми къэпщытакIуэ гупми дахэу я пащхьэ кърихьащ адыгэ пщащэм и Iэдэбагъыр, Iущагъыр, къызыхэкIа лъэпкъым бгъэдэлъ хъугъуэфIыгъуэхэм фIыуэ зэрыхищIыкIыр, пщэфIэнми къэфэнми зэрыхуэIэзэр. Абы «Кабардинка» къэрал академическэ ансамблым и къэфакIуэхэр и дэIэпыкъуэгъуу игъэлъэгъуащ хьэгъуэлIыгъуэм и зы Iыхьэ «Унэишэ» теплъэгъуэр икIи ар зэрекIуэкIым тепсэлъыхьащ, «Уэркъ къафэр» игъэзэщIащ, псори итхьэкъуауэ. Къэпщыта-кIуэ гупым хэтхэр зэгурыIуэри, «Гуащэнэ» цIэ дахэр Блий Каринэ хуагъэфэщащ.
  •  
  • Чэнджэщхэр
  • Хьэцыбанэр  къыщащыпыр
  • Шэрджэсхэм хьэгулывэр бегъымбар шхыну ябжу щытащ, абы хущхъуэгъуэ куэд зэрыхэлъым щхьэкIэ. Хьэм къыхэщIыкIа шхыныгъуэхэр ирагъэшхыу щытащ зи къупщхьэ къутахэм — къапщтэмэ, зи дзажэ къутам хьэ мырамысэ ирагъэшхырт, ар захуэу кIыжын щхьэкIэ. Абы хэлъщ къупщхьэр зыгъэкIыж, къапщтэмэ, фосфор, кальций, нэгъуэщIхэр.
  • *    *    *
  • ЦIыхум и тхьэкIумэр щыузым и деж, къэрмэфибл дагъэ ирагъаткIуэри мэхъуж.
  • *    *    *
  • Лыр нарзаныпскIэ бгъавэмэ, нэхъ щIэхыу мавэ икIи лэпс IэфI къыщIовыкI.
  • *    *    *
  • Мыгъэлыгъуауэ хуэрэджэ купкъ, щIыдэ, пщIий куэд пшхымэ, щхьэр егъэуз.
  • *    *    *
  • Хьэцыбанэр къыщащыпыр жэп теха иужькIэщ.
  • Къубатий  Борис.
  •  
  • Фэ фщIэрэ?
  • Байкал  гуэлыр
  • Байкалым и инагъыр метр зэбгъузэнатIэ 3150-рэ мэхъу, метр 1620-рэ и кууагъщ. Дуней псом гуэлу щыIэм я нэхъ куущ ар. Гуэлым холъадэ псыежэхыу 336-рэ, ауэ щыхъу-кIи зыпс закъуэщ къыхэжыр — Иркутск зи порт Ангара псышхуэрщ.
  • Узэфэ хъу гуэлыр Сыбырым и КъуэкIыпIэ Ипщэ лъэныкъуэмкIэ хуэгъэзащ, метр 456-рэ зи лъагагъым щыIэщ, и хъуреягъкIэ метр зэбгъузэнатIэ мин 31,5-рэ хуэдиз къуршхэмкIэ хыхьэу.
  • Гуэлым хытIыгу 27-рэ иIэщ, нэхъ ин дыдэр Ольхонщ. ШIышылэм гуэлыр мэщт, накъыгъэм къовыж. Байкалым и гъунэгъущ къалэхэу Слюдянкэ, Байкальск, нэгъуэщIхэри. Мыхьэнэшхуэ иIэщ Байкал-Амур гъущI гъуэгум.
  • Пщыбий СулътIан.
  •  
  • Псалъэжьхэр
  • Дыгъэнэпснэхърэ — анэбгъафэ
  • Мыублэ мыхъумэ, мыух щыIэкъым.
  • ХущIэмыхьэ пIащIэрыпсалъэщ.
  • Псы мыгъавэ бдзэжьей хэсщ.
  • Мысэр малъэри, хейм и лъакъуэр щIеуд.
  • Дыгъэ нэпс нэхърэ — анэ бгъафэ.
  • Еблагъэ зи бэм и бын мэжалIэркъым.
  • Уи щIалэ зэрыбгъасэщ, уилI зэресащ.
  • Уипхъу зэрысрэ уи нысэ и дыщрэ.
  • Егъур гъуэтыгъуафIэщ, благъэр гъуэтыгъуейщ.
  • Имысрэ сымаджэрэ Iыхьэншэщ.
  • КъакIуэ псори благъэщ.
  • Нысэм зэхихыу уи пхъум еущие.
  • Уэ пхуэдэ сещэмэ, щэ иризгъэкъунщ.
  • УзэлъэIу къэгъани, къолъэIу къашэ.
  • Узэрымылъагъуу IэфI щыIэкъым. 
  •  
  • Псалъэзэблэдз
  • ЕкIуэкIыу: 5. Къэбэрдей тхакIуэ, драматург. Абы и цIэр зэрехьэ Налшык и уэрамхэм ящыщ зым. 6. Мэлыхъуэ пщыIэм и нэхъыжь. 8. Гъуор маджэ: «Пщым … ищIащ зи лъэ вакъэ изылъхьэр къуажэбгъум фыщызэхуэсыну!». 9. Адыгэ сабийхэм папщIэ къыдэкI журнал. 11. Нартыху гъэлыгъуа хьэжыгъэ. 14. Зи ныбжьыр хэкIуэта цIыхухъу. 15. Зи тхьэкIумэм зэхимых цIыху. 16. ГуфIэгъуэ Iэнэм щыжаIэ псалъэ дыгъэл. 17. Хэку зауэшхуэм и зэманым партым и Къэбэрдей-Балъкъэр обкомым и унафэщIу щыта КIумыхъу … 19. Бжьэхэм я фо зэхуэхьэсыпIэ. 22. … лъакъуэ шкIэ иукIрэ? 23. МахуэцIэ. 24. … тесу псым йопыдж. 27. Я нэм … илъагъуху, мэкъумэшыщIэхэр губгъуэм щолажьэ. 28. ПIэипхъуэ. 30. АдакъэщIэрэ … пIастэрэ. 31. Къалмыкъ БетIал «… пашэкIэ» еджэу щытащ. 33. Ватикан католик къэрал жьгъейр а къалэм хеубыдэ. 34. ЦIыхубзхэм зэрызагъэдахэ «лэч». 36. НысащIэр къызыхэкIа унагъуэр. 38. Жыг … 40. УзыдэгъуэгурыкIуэну тынш цIыху, Iэдэб. 41. А гъущIхэкIыр дыщэм нэхърэ куэдкIэ нэхъ лъапIэщ.
  • Къехыу: 1. Зи кIапэ лъэныкъуэм фIэгъэнапIэ иIэ          бжэгъу кIыхь, къурыкъу. 2. ИлъэситI, щым ит шыщIэхъу мыгъасэ. 3. Псалъэ дахэм … гъуэмбым къреш. 4. Зи … исым и уэрэд къреш. 5. Унагъуэ хадэхэм, губгъуэхэм узыщрихьэлIэ псэущхьэ цIыкIу, хьэпщхупщ. 7. … Iэпэзадэ. 10. Егъэлеяуэ щыщIыIэ зэман. 12. КIуэ пэтми … зымыкIу. 13. Iэщым хузэхащIэ Iус. 18. Джэдкъаз. 20. ЩIы къиуда. 21. Пхъэ сахуэ. 25. КГБ-м и Iэтащхьэуи, Совет Союзым и унафэщIуи щытащ. 26. Нарт лIыхъужь. 28. Мэкъумэш лэжьакIуэ, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь … Iэхьед. 29. Адыгэш къабзэ. 32. Языныкъуэ пхъэщхьэмыщхьэхэм я кум илъщ. 35. МафIэс ин. 36. Сэхуран … 37. Iэщ цIыкIум и щIэжьей. 39. Къуалэбзухэм ар ямыIамэ, лъагэу заIэтыфынт?
  • Зэхэзылъхьар  Мыз  Ахьмэдщ.
  •  
  • Жэпуэгъуэм и 27-м ди газетым тета псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
  • ЕкIуэкIыу:5. ПхъэцIыч. 6. Балъкъыз. 7. Акъужь. 9. Хьэжы. 10. Шэпхъ. 11. Щхьэлыкъуэ. 12. Мэз. 14. Къан. 16. Арджэн. 18. ЛатIиф. 19. Алтай. 21. Нэд. 24. Къумахуэ. 25. Андез. 26. Шэху. 29. Курыбэ. 31. Хьэлэч. 33. Пщагъэ. 34. Пхъэ. 35. Къуий. 36. Лъахъстэн. 38. ИкIута. 39. Арму. 41. Бгъэ. 42. Джынасу. 43. Тиранэ.
  • Къехыу: 1. Пхъэхь. 2. Хъымыщ. 3. Махъшэ. 4. Пырхъ. 8. Къуэладжэ. 12. Мэл. 13. ЗэтIолъхуэныкъуэ. 14. Къатхъэнсулыкъу. 15. Ней. 16. Афэ. 17. Нал. 20. Умэ. 21. Ныш. 22. Дыху. 23. Бей. 27. ЩIэп. 28. Щхьэ. 29. Курп. 30. Шапсыгъ. 32. Чей. 36. «Лъапсэ». 37. Назир. 38. Иныжь. 40. Уанэ.