ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

 ЦIыху куэдым я  арэзыныгъэ къэзылэжьа

2018-10-30

  • РСФСР-м, КъБАССР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ, «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэу илъэс щэщIым нэблагъэкIэ щыта Мырзэкъан Суфян Жамырзэ и къуэр къызэралъхурэ илъэс 90 ирокъу
  • Мырзэкъан Суфян Жамболэт и къуэр КъБАО-м и Аруан щIыналъэм хыхьэ Старэ Шэрэдж (Дохъушыкъуей) къуажэм 1928 гъэм жэпуэгъуэм и 25-м къыщалъхуащ.
  • Къэбэрдей пединститутым литературэмрэ бзэмкIэ и къудамэр 1950 гъэм къиухащ. ФIыуэ зэреджэм, дахэу цIыхухэм зэрахэтым пщIэшхуэ хуащIу, ар а зэманым Налшык къа- лэ Советым и депутату хахауэ щытащ, студентхэмрэ егъэджакIуэхэм-рэ я лIыкIуэу.

  • Зэреджэм хуэдэурэ ар «Къэбэрдей пэж» газетым корректору щылажьэрт. А зэманым а курсыр зи нэIэ щIэта Къардэн Бубэ тригъэгушхуэри, Суфян адыгэбзэ, урысыбзэ къудамитIми зэуэ щеджащ. Ар тынштэкъым, дауи. Ауэ щIэныгъэм хуэпабгъэ щIалэм факультетитIри диплом плъыжькIэ къиухащ.
  • Республикэм IэщIагъэлIхэр къыщемэщIэкI зэмант. ЕджапIэ нэхъыщхьэр ехъулIэныгъэкIэ къэзыуха Мырзэкъан Суфян «Къэбэрдей пэж» газетым и къудамэхэм ящыщ зым и унафэщIу ягъэувауэ, дзэм къулыкъу щищIэну ираджащ. Зыхэхуа гупым я нэхъыфIхэм хабжэ щIалэр полк еджапIэм ягъэкIуащ. Сержант цIэр иIэу ар къеухри, офицерхэр псын-щIэу щагъэхьэзыр еджапIэм и щIэныгъэм щыпещэ. Мырзэкъаным лейтенант цIэр къыфIащауэ дзэ къулыкъур къиухащ 1954 гъэм.
  • А гъэ дыдэм абы Псыгуэнсу и ку-рыт школым урысыбзэмрэ литературэмкIэ щригъаджэу щIидзащ. КъыкIэлъыкIуэ гъэ еджэгъуэщIэм Мырзэкъаным Старэ Шэрэдж егъэзэж, къуажэм дэт курыт школым и завучу. Ауэ абы зыщиIэжьакъым щIалэ акъылыфIэм. Парт лэжьакIуэ нэс къызэрыхэкIынум гу лъатэри, обкомым и инструктору яшащ. «Эльбрус» тхылъ тедзапIэр редактор нэхъыщхьэ хуей щыхъум, партым и обкомым а къулыкъур дзыхь хуа-щIащ Мырзэкъаным.
  • 1955 гъэм Суфян пэрыуващ школхэм зэрыщрагъаджэ тхылъхэр къыдэгъэкIыным епха лэжьыгъэ мытыншым. ИлъэсищкIэ абы щылэжьауэ, 1958 гъэм партым и обкомым яшэжащ. 1962 гъэм Мырзэкъаным «Ленин гъуэгу» газетым (арат абы щыгъуэ адыгэ газетым зэреджэр) къигъэзэжащ. Газетым и бзэр узэщIын, и купщIэр егъэфIэкIуэн хуейти, абы хуэIэ- кIуэлъакIуэу зыкъэзыгъэлъэгъуа Мырзэкъаным редакторым и къуэдзэ къулыкъур дзыхь хуащIащ.
  • Газетым сыт и лъэныкъуэкIи зегъэужьыным и гуащIэ ирихьэлIащ а цIыху телъыджэм. ЛэжьакIуэ гупышхуэр игъэгушхуэу, и чэзум я ныкъусаныгъэхэр яригъэлъагъужрэ ар ягъэзэкIуэжынымкIи ядэIэпыкъуу илъэс куэдкIэ къадекIуэкIащ. Суфян сыт хуэдэ IуэхукIэ, ар лэжьыгъэм пымыщIауи щрети, убгъэдыхьами, ущигъэуэнутэкъым, щабэу къыбгуригъаIуэрт пщIэн хуейр. Ар цIыху хэтыкIэ зыщIэ, сыткIи щапхъэ унафэщIт, Iэдэбт, пщIэ зыхуозыгъэщI нэхъыжьыфIт. Ди редакцэм щыщылэжьа илъэсхэм абы журналист IэщIагъэм ныбжьыщIэ куэд хуигъэсащ, гъуэгу тэмэм тригъэуващ. Абыхэм ящыщ куэдыр ноби мэлажьэ.
  • Щхьэхуэу тепсэлъыхьын хуейщ Суфян зэдзэкIакIуэ Iэзэу зэрыщытам. Жылагъуэ, политикэ Iуэхухэм ятеухуа тхыгъэ гугъухэр абы хуэдэу тэмэму адыгэбзэм къизыгъэзагъэ гъуэтыгъуейт.
  • Сыт хуэдэ IэнатIэ пэрытами, и лэжьыгъэр хьэлэлу, гурэ псэкIэ етауэ илъэс хыщIкIэ зыгъэзэщIа, Къэбэрдей-Балъкъэрым и зыужьыныгъэм зи гуащIэ хэзылъхьа а цIыху щып-къэм хуэфащэ пщIэи игъуэтащ. Суфян тIэунейрэ къыхуагъэфэщащ КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и ЩIыхь тхылъыр, къратащ Ленин В. И. илъэси 100 щрикъум и щIыхькIэ къыдагъэкIа фэеплъ медалыр, Урысей Федерацэм, Къэбэрдей-Балъкъэрым щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ цIэ лъапIэхэр къыфIащащ.
  • Лъэпкъ журналистикэм зегъэужьыным хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа, цIыху куэдым я арэзыныгъэ къэзылэжьа Мырзэкъан Суфян 2016 гъэм мэкъуауэгъуэм и 17-м дунейм ехыжащ.
  • Зи Iулыджыр ин
  • Мырзэкъан Суфян ящыщщ «Къэрэхьэлъкъ» фIэщыгъэр иIэу гъуэгу теува, цIэ зыбжанэ зэрихъуэкIауэ нобэ «Адыгэ псалъэкIэ» дызэджэ газетым зегъэужьыным, егъэфIэкIуэным зи щIэныгъэ, зи къару нэхъыбэ езыхьэлIахэм.
  • Суфян дэрэ ныбжькIэ зэрыдгъэхь щыIэкъым, зэман хьэлъи дызэдыхэтащ. А лъэхъэнэр Хэку зауэшхуэм иужь илъэсхэрат: цIыхур зыхуэдэр наIуэ къэзыщI зэхэгъэкIыпIэт. КарточкэкIэ къыдат щIакхъуэ фIыцIэ тIэкIур и зэманыр къэмы- су къызыIэщIэухэр гунэ-щIу, ар зэзыгъэзэхуэфым тIуалэ хуэдиз зы бзыгъэ цIыкIу фошыгъу зыхэмылъ псы пщтыр стэканым дрифырти, сыхьэтих-сыхьэтийкIэ дедэIуэну лекцэм дыкIуэрт.
  • ДыкъэкIуэжмэ, ди пэшыр щIыIэт, щIакхъуэ бзыгъэ цIыкIу къатщтэрти, шхапIэм дыкIуэрт. Дызэреджэн тхылъ дгъуэтыр-тэкъым. Лекцэр зытедмытхэ тхылъымпIэ лIэужьыгъуэ щыIэтэкъым, газет, тхылъыжь сатыр зэхуакухэм нэгъунэ.
  • Апхуэдэ зэхэгъэкIыпIэм нэхъ къикIыфхэм ящыщт Суфян. Ар тэмакъкIыхьт, умыгъэщIэгъуэнкIэ Iэмал имыIэу бэшэчт, пIыщIэуи мэжалIэуи къыпхуэщIэнутэкъым. Гугъуехьхэр и щхьэкIи, и IэпкълъэпкъкIи къехьэлъэкIыу хэпщIыкIыртэкъым. Зачёт, экзамен тыгъуэхэм я чэзум и деж жэщыбг пщIондэ щыст икIи псори «тху» защIэкIэ къехъулIэрт абы.
  • И еджэкIэм и мызакъуэу, и зыIыгъыкIэм, и цIыху хэтыкIэм, и акъылыфIагъым пщIэшхуэ хуащIырти, студентхэм, егъэджакIуэхэм къахэкIыу абы щыгъуэ Суфян хахауэ щытащ Налшык къалэ Советым и депутату.
  • Мырзэкъаныр къалэн къыщащIымкIэ ихь жэуаплыныгъэр куууэ зыхищIэу, абы пэлъэщын зэфIэкI иIэным хущIэкъуу, зыхуэдэхэм фIыкIэ къахэщу, дзыхь нэхъыбэ зыхуащIхэм хабжэу, зыхэт гупым Iулыджышхуэ щиIэу къэгъуэгурыкIуащ. Мырзэкъан Суфян «Адыгэ псалъэ» газетым и редактор нэхъыщхьэм и къуэдзэу илъэс щэщIым нэблагъэкIэ лэжьащ, пенсэм кIуа нэужьи мытIысыжу редакцэм и IэнатIэ нэхъ гугъухэм ящыщ зыр — зэдзэкIын къалэныр — игъэзэщIащ. Мырзэкъаным хуэфащэу зэрехьэ РСФСР-м, КъБАССР-м щэнхабзэмкIэ щIыхь зиIэ я лэжьакIуэ цIэ лъапIэхэр.
  • БЕКЪАН Чыланий.
  • 2014 гъэ
  •  
  • И гулъытэр япэ итт
  • 1975 гъэм «Адыгэ псалъэм» (абы щыгъуэм «Ленин гъуэгу») лэжьакIуэ сыкъыщыкIуам сэ, зэрыжаIэщи, гуп дыгъэл сыкъыхэхутат. Егъэлеиныгъэ гуэр хэмылъу жысIэнщи, псори зи хьэлкIи хабзэкIи удэзыхьэх цIыхухэт. Республикэм пщIэшхуэ зыщыхуащIхэт. Дэтхэнэми езым и гупсысэкIи и хъэтIи иIэжт.
  • Ауэ абыхэм къахэщырт зи гуащIэр ин Мырзэкъан Суфян. Ар щIыжысIэри редакторым и къуэдзэу икIи фIэлIыкIышхуэ зиIэ цIыхуу зэрыщытаракъым, атIэ сыт хуэдэ лэжьыгъэри щхьэх имыщIэу икIи псынщIэу зэрызэфIигъэкIыфырт. Редакторым и къуэдзэ къалэнхэр зэригъэзащIэм къыдэкIуэу, Суфян дэ, зэдзэкIакIуэхэм, хуабжьу къыддэIэпыкъурт.
  • ЕзыржиIам сыт щыгъуи тебгъуэтэжырт. Пэжщ, абы и унафэм ущIэту улэжьэну зыкъомкIи гугъут, ткIиягъ хэлът. Мыхъун гуэр къыбдилъэгъуамэ, уриджэнурэ къошхыдэнут, ауэ ар зы щIыпIи нигъэсынутэкъым, иужькIэ бзаджагъэ гуэри и гум пхуилъынутэкъым. ЕтIуанэ махуэм зыри къэмыхъуам хуэдэу сэлам гуапэ къуихырт, хэбгъэзыхьмэ, «летучкэхэм» е «планеркэхэм» къыщыптехъущIыхьIамэ, къыпщхьэщыжырт.
  • Апхуэдиз зэманкIэ ущызэдэлажьэкIэ, Iуэху щызэдэпщIэкIэ фIэкIыпIэ имыIэу зэгъунэгъу уохъу. Сэ жысIэфынущ ди газетым си лъэр быдэу щыувынымкIэ а нэхъыжьыфIыр хуабжьу къыздэIэпыкъуауэ. ИкIи апхуэдэу къэувыфынур си закъуэкъым.
  • ШАЛ Мухьэмэд,
  • КъБР-м щIыхь зиIэ
  • и журналист.
  •  
  • Бзэм   дыхуэсакъыну дыкъыхуриджэрт
  • Япэу щIэныгъэм ухэзыша егъэджакIуэр игъащIэкIэ уигу къонэж, апхуэдэщ лэжьэкIэ уэзыгъэщIа гъэсакIуэри.
  • ЕгъэджакIуэм уи щхьэкIэ сэбэп къыпхуэхъужынухэр уегъащIэ, етIуанэм уэ езым уи сэбэп цIыхухэм ебгъэкIыфу ухуегъасэ. А къалэныр нэхъ ини лъапIи мэхъу узыпэрыт IэнатIэр лъэпкъ Iуэхум епхауэ щыщытым деж.
  • Суфян и ущие псалъэхэм, и чэнджэщ щхьэпэхэм, и тхыгъэ купщIафIэхэм къыщIэмытэджа нобэрей лъэпкъ журналистхэм къахэгъуэтэгъуейщ. Ардыдэр яхужыпIэ хъунущ 50 гъэхэм и кIэхэм къыщыщIэдза-уэ абы къыдэлэжьа журналист нэхъыжьхэми.
  • Редакцэм лэжьыгъэ тынш щыIэкъым, жаIэ. Ар пэжщ, ауэ гугъу дыдэщ тхыгъэхэр зэдзэкIын Iуэхур. Ари, адрей и лэжьыгъахэм хуэдэу, екIурэ ещхьу илъэс куэдкIэ ирихьэкIащ Суфян. Аращ жэуаплыныгъэшхуэ зыпылъ къэрал документхэр адыгэбзэм къригъэзэгъэну дзыхь зыхуащIу къэгъуэгурыкIуар. Мырзэкъан Суфянщ СССР-ми, Урысей Федерацэми, Къэбэрдей-Балъкъэрми я Конституцэхэр, къэрал зэгурыIуэныгъэ нэхъыщхьэхэр, законхэр, гимнхэм я псалъэхэр зэзыдзэкIар, дэри а Iуэхум дыхэзышар.
  • Бзэм дыхуэсакъыу дигъэсащ абы. Къыумыгъэсэбэп Iэмэпсымэр мэулъий, ихьын хуей хьэлъэр зыщхьэщыпхри йокIакIуэ. Бзэм зиужьынымкIэ, и къару псомкIэ гъэлэжьэнымкIэ ар зыIурылъ дэтхэнэми жэуаплыныгъэ ди пщэм къыдохуэ. Абы хузэфIэкI хуэзымыщIэр и бзэ Iурылъым епцIыжу аращ. Суфян и апхуэдэ дерсхэм къыщIэмытэджыкIа яхэткъым къызыхэкIа лъэпкъым гурэ псэкIэ нобэ хуэлажьэхэм.
  • Ди гъэсакIуэ Iущыр, лэжьакIуэ емызэшыжыр фIыкIэ куэдрэ зигу къэзыгъэкIыжхэм сащыщщ сэри. Сыхуейщ абы и цIэр къытщIэхъуэ щIэблэхэми ягу илъыну, лъэпкъыбзэм зиужьыным хуищIар ящымыгъупщэну.
  • ТIЫМЫЖЬ Хьэмыщэ, филологие
  • щIэныгъэхэм я доктор.