ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Зыгъэпсэхугъуэ махуэм

2018-09-29

  • Шхыныгъуэхэр
  • Iыхьэ-Iыхьэурэ гъэжьа лы,  къэрмэфибл ущэба хэлъу
  • Нэхъ къагъэсэбэпыр Iэщышхуэм и лыпцIэ щабэрщ. Лыр псы щIыIэкIэ ятхьэщI, ягъэжэпхъри Iыхьэурэ, я Iувагъыр см 2,5-рэ, я хьэлъагъыр г 150-200 хъууэ зэпаупщI. Шынакъ мыулъийм иралъхьэ, бжьыныху уба, шыгъу, шыбжий сыр хьэжа халъхьэри, фIыуэ зэIащIэ. И щхьэр трапIэри, дакъикъэ 20 хуэдизкIэ щагъэтыну щIыIапIэ ягъэув, нэхъ зэхэшыпсыхьын щхьэкIэ.

  • ИтIанэ лы Iыхьэхэр къыхахыж, лым кIэрыпщIа бжьыныху ущэбахэр къыкIэрах, ягъэжэпхъ, тебэм ит тхъу къэплъам халъхьэри, лъэныкъуитIымкIи тхъуэплъ дахэ хъуху ягъажьэ. ИтIанэ шатэпс, бжьыныху уба щIакIэ, къэрмэфибл ущэбар халъхьэри, тебащхьэр тепIауэ хьэзыр хъуху ягъэбэкхъ. Iэнэм пщтыру трагъэувэ, шатэпс къыщIэнари тракIэж. ПIастэ, мырамысэ хуабэ дашх.
  • Халъхьэхэр(зы цIыху Iыхьэ):
  • лыпцIэу — г 300
  • тхъууэ — г 40
  • бжьыныхуу — г 10
  • шатэпсу — г50
  • шыбжийуэ, шыгъуу, къэрмэфиблу — узыхуейм хуэдиз.
  • КIэртIоф лэкъум
  • КIэртIоф укъэбзар псы щIыIэкIэ ятхьэщIри, лыхьэжым щIагъэкI, тепщэчышхуэм иралъхьэри, шыгъу, джэдыкIэ цIынэ халъхьэ, пщагъэр псы хуабэкIэ зэхащIэ, гуэдз хьэжыгъэ ухуэнщIа халъхьэри, тхьэвым хуэдэу япщ. Ар тепщэчым иралъхьэ, хьэжыгъэ траудэри, зы сыхьэт-сыхьэтрэ ныкъуэкIэ къагъэтэджыну хуабапIэм щагъэув. Тхьэв тэджар чыржыным хуэдэу пIащIэ хъурей цIыкIуурэ ящI, тебэм ит тхъу къэплъам халъхьэ, зэрагъэдзэкIыурэ тхъуэплъ хъуху ягъажьэ. Шатэ тракIэри яшх. Шэ щIыIи удефэ хъунущ. Мыр гъатхэм нэхъ ящIырейуэ щытащ.
  • Халъхьэхэр(цIыхуищ Iыхьэ):
  • кIэртIоф укъэбзауэ — г 500
  • псы хуабэу — г 30
  • гуэдз хьэжыгъэу — г200
  • пщагъэу — г 20
  • джэдыкIэу — г 20
  • тхъууэ — г 100
  • шыгъуу — узыхуейм хуэдиз.
  • «Адыгэ шхыныгъуэхэр»  тхылъым къитхыжащ.
  •  
  • Теплъэгъуэхэр
  • Адыгэ фащэм цIыхур егъэдахэ. Сурэтыр Къарей Элинэ трихащ.
  •  
  • Хъыбар
  • «Фокужьым» и кIуэдыкIар
  • Еуэри, бжьыхьэхуегъэзэкI хъуауэ, бийри ди щIыналъэм итхужыну тедгъэнэцIыхьауэ апхуэдэт. Апхуэдэ зы махуэу бгыщхьэ гуэр къэдубыдыжауэ зыдгъэпсэхуу дытест. Дытести, йоуэри, приказ къытIэрохьэ: «Бийм фебгъэрыкIуи, и Iэбэронэр фкъутэ!» — жиIэу иту.
  • Уи къару илъмэ, ар куэдрэ: зыкъыдоIэтри, Iэтакэм докIуэ.
  • Дежьа щхьэкIэ, куэд дэмыкIауэ, «Фоку» жыхуаIэ нэмыцэ истребителым хуэдэ зым дыкъегъэунэху. Дыкъегъэунэхури, пылимоткIэ къытхэуэурэ хьэлэч дыкъищI щыхъум, сыт тщIэнт — ди пэзицэм къэдгъэзэжащ. Бгы нэпкъ дызэрысым пхъэхуей ин тетт и щхьэкIэр инрэ баринэу, лъагэрэ пшэм хэту. Мы ди щIыпIэхэм къыщыкIыркъым апхуэдэ жыгышхуэ! Апхуэдэ нэхъ къыщыкIыр Урысей пхащIэрщ. Илъэсищэм щIигъуа хъунт а пхъэхуеижьыр! «Фокужьым» зыщыдгъэпщкIун хуей щыхъукIэ, абы и щIагъым дыщIэтIысхьэрти дыщIэст. Сэмэлотыми дыкъилъагъуртэкъым, къеухми, жыг щхьэкIэ Iувым шэр къыпхыкIтэкъым… УщIэсыну хуэдэ щыIэтэкъым, ауэ жыг щIагъым дыкъызэрыщIэкIарауэ, къыздикIари-къыздихуари дымыщIэу, истрибителыр къэсти, шэ къэуэжкIэ къытхэуэурэ, дыкъыщIихуэжырт. Жыгыр къилъэтыхьурэ дыщIимыгъэкIыу диIыгът. Приказыр срив хъункIэ Iэпаснэ мэхъу. Сэри сызэгуоп. Сызэгуопри, кэмэндирым деж сокIуэри жызоIэ:
  • — Тэварыш кэмэндир, Iэлъпинистхэр бгы лъагэ бгы задэм дэкIыу плъэгъуакъэ?
  • — Слъэгъуащ, — жи. — Сыт-тIэ иджы нэхъ узыхуейр абы щхьэкIэ?
  • — Сызыхуейрат, тэварыш кэмэндир, а Iэлъпинистхэр бгы задэм щыдэкIкIэ кIапсэ быдэ зэраIыгъыр пщIэркъэ?
  • — СощIэ.
  • — НтIэ, пщIэмэ, кхъыIэ, апхуэдэ кIапсэ метрэ щитI хуэдиз къысхуэгъуэт! — жызоIэри солъэIу.
  • — Сыт зэрыпщIынур?
  • — Плъагъунщ.
  • Йоуэри кэмэндирыр йожьэри, къысхуегъуэт апхуэдэ кIапсэ быдэ: «мыр зэрищIынур сыт мыбы, и натIэ иримыукIэнумэ?» — жиIэурэ, гъумэтIымэурэ, къехьри къызет. Арати, мо кIапсэ быдэм и кIапэ лъэныкъуэр аркъэным хуэдэу зэрызодзэ, адрей кIапэ лъэныкъуэр пхъэхуей лъэдийм щызогъэлъадэ. Щызогъэлъадэ быдэуи, «Фокум» сежьэу сотIысыж. СщIэр къагурымыIуэу, сэлэтхэри ней-нейуэ къызоплъ. Сэмэлотри къакIуэркъыми сызэгуоп. Щымыхъужым, сокIуэри кэмэндирым солъэIу:
  • — ИIэт, дыгъакIуэ Iэтакэ! — жызоIэри.
  • Кэмэндирым мыарэзы-мыарэзыуэрэ кэмандэ етри, Iэтакэ докIуэ. Жыг щIагъым дыкъызэрыщIэкIыххэу истрибителыр къос. Къосри, шэ къэуэжкIэ къытхэуэу щыщIидзэм, кэмэндирым «Нэзат!» — жеIэри къыдегъэгъэзэж.
  • «Фокум» зэрихабзэжьти, ди жыгыр къиуфэрэзыхьурэ, бгъэм ещхьу, пикировать ищIу щIидзащ. Сэри абы пикировать щищIым ирезгъэхьэлIэри, си аркъэныр згъэкIэрахъуэщ-згъэкIэрахъуэри, здзыщ аби, сэмэлот етам и пэм фIэзгъэхуащ. Нэмыцэ лотчикым ар щилъагъум, «ыI, саубыд!» — жеIэри, зиIэтыжыну хуожьэ, арщхьэкIэ пхъэхуейм епхащи, игъакIуэркъым: еIэху кIапсэр нэхъри щолъадэ. ИтIанэ жыгыр иричынкIэ хъуну Iуэхур абы щынэсым, «Алыхьыр согъэпцI, апхуэдэ жыг дыщэр сеплъу мо бзаджэнаджэм ирезгъэчым!» — жысIэри, кIапсэр субыдщ аби, секъум-сшыхьым, сыкъекъум-сшыхьурэ, «Фокужь» плъагъур къеслъэфэхри, дахэ цIыкIуу къэзгъэтIысащ.
  • Кэмэндирыр гуфIэнтэкъэ?! Къысщытхъури, апхуэдэ смекалкэ узэриIэм щхьэкIэ орденышхуэ къуезгъэтынщ жиIэри, тхылъ итхащ. Итха щхьэкIэ, мо зауэ гуащIэм тхылъыр здэкIуар Алыхьым ещIэ — кIуэдащ. КIуэдами, ягъэ кIынкъым: апхуэдэ Iэджэ хэкIуэдащ зауэм. Дэ дыщIэзэуар ордентэкъым — дыщIэзэуар ди щIыр тхъумэжыну арати — тхъумэжащ…
  • … НтIэ, арати, «Фокужьыр» ямыIэж щыхъум, нэмыцэр щтэри икIуэтыжащ: бетэмал, ди «Фокужь» мыгъуэр диIэжамэ, сыт хъунт, жаIэурэ.
  • Нало Заур.
  • Псалъэжьхэр
  • Зи игъуэр дахэщ
  • МафIэм сахуэ ещIри, дзэм шхахуэ ищIыркъым.
  • Шу гъуэгурыкIуэм бзыпхъэ трех.
  • Хамэхьэр къохьэри, унэхьэр иреху.
  • ЦIыхум я фэр зэрызэхуэмыдэм хуэдэу, ягури зэхуэдэкъым.
  • ЗыщI нэхърэ еплъ нэхъ Iэзэщ.
  • Джэду здэщымыIэм дзыгъуэ щоятэ.
  • Мыдэф и Iуданэ кIыхьщ.
  • Зи игъуэр дахэщ.
  • Ныбгъуэр бгъасэми, хьэсэр и плъапIэщ.
  • Хейм и лъыр хамэм ещIэж.
  • Хуарэр дэхуэхмэ, гум йокъу.
  • И чэзум
  • Бжьыхьэпэ мазэ
  • Япэ бжьыхьэ мазэр иджырей фокIадэр аращ, абы и 22-м къихьэу. «Бжьыхьэпэ мазэр къихьамэ, гуахъуэ хэх укIуэ хъунущ», жаIэу щытащ. Ар цIыхухэм фIыуэ ягъэунэхуа Iуэхут. Бжьыхьэр къихьамэ, жыгхэм я хэхъуэныр щагъэт, пхъэ кумылэр мэж, пхъэ хъунур ягъэхьэзыр.
  • Мы мазэм щхьэкIэ «Си хьэр цIыху хъуащэрэт», щыжаIэ зэманщ», — жаIэрт адыгэхэм. ЦIыху мащIэ фIэкIа зэрымыс унагъуэхэм мэшых щIыхьэху ящIырт. Гъавэ бэвкъайхъулIарэ яхузэщIэмыкъуэжмэ, зрикъунум хуэдиз яIуэрти, адрей къэнар щэджу зэтралъхьэрт. ЩIымахуэ щIэкIауэ щэдж уиIэныр фIыуэ, унагъуэ хуэщIам и нэщэнэу ябжырт. Абы къыхэкIыу, зыгуэрым и Iуэху къимыкIа-мэ, «и щэджыжьыр иIуэжащ» жаIэрт. Мыбы ехьэлIат «хьэм тетыгъуэ» жыхуаIэри. Ар хьэблэм е къуажэм зы хьэм яIэу абы чэзууэ щылажьэу зэрыщытам и щапхъэу къэнащ. ГъавэщIэ кърахьэлIэжам сэджыт, бытыр хуэдэхэр хатыкIын ипэ, «хамэIумыхуэ» жаIэрти тхьэлъэIу цIыкIу ящIырт. ГъавэщIэм щыщ япщэфIырти яшхырт, итIанэ псапэ ящIэн щIадзэрт. Гъавэм щыщу Iыхьибгъум епщIанэр бытыру ятырт; Iэщым, мэл-бжэнхэм — щынэ плIыщI къэс зы яту арат, ауэ нэхъыбэ птынуи фIыт.
  • Мы мазэм хиубыдэрт Гъубжэдэх тхьэлъэIур. Ар унагъуэ тхьэлъэIухэм ящыщ зыщ. ТхьэлъэIум щынэхъыщхьэр унэгуащэрт. Ар зэрекIуэкIыр мыпхуэдэут. Губгъуэм итахэм, Iуэн зыухахэм я пщэм гъубжэ дэлъу пщIантIэм къыдыхьэжхэрт. Унэгуащэмрэ сабийхэмрэ гуфIэу абыхэм къапежьэрти хъуахъуэрт, гъэр узыншэу зэрызэщIалъхьам щхьэкIэ тхьэшхуэм фIыщIэ хуащIу. ИтIанэ унэгуащэр Iэбэрти, зыгуэрым и пщэм дэлъ гъубжэр къыдихыну хуежьэрт. АрщхьэкIэ гъубжэр зи пщэм дэлъым ар къыдригъэхыртэкъым. ИтIанэ унэгуащэм хьэлывищрэ махъсымэ фалъэрэ къахущIихырт губгъуэм щыIахэм. Ар къыдыхьэжахэм я нэхъыжьым иритырти, хъуахъуэурэ псоми я пщэм дэлъ гъубжэхэр къыдихырт, ахэр хьэщIэ лъапIэм ещхьу къригъэблэгъэжырт. Мыбы щыгъуэ гъавэщIэр щапщэфI къэхъурт. А гъавэщIэм щыщ яшхмэ, абы и ужькIэ хамэIумыхуэ тхьэлъэIури занщIэу ящIу щытащ.
  • «Адыгэ календарь» тхылъым къитхыжащ.
  • ГъэщIэгъуэнщ
  • ХъумпIэцIэджыр зэи жейркъым
  • ЩIыр щыхъейм деж хьэндырабгъуэхэр лъэтэфкъым.
  • ЦIырэ-цIырэр зэрыпсэур сыхьэт 24-рэщ.
  • Хамелеоным и бзэгур и Iэпкълъэпкъ псом нэхърэ нэхъ кIыхьщ.
  • Къундузым и напIэм узэпхоплъ.
  • Адакъэр Iуэфыркъым, и пщэр химышауэ.
  • Хьэмбылум гуитху иIэщ.
  • Анджырэфыр (бамбук) зы жэщ-махуэм сантиметр 91-рэ хуэдизкIэ хохъуэ.
  • Пылыр щхьэкIэ щытыфщ.
  • Бэджым и лъым фэ иIэкъым, узэпхоплъ.
  • Бжьэм шхалъитI иIэщ: зыр фом, етIуанэр шхыным щхьэкIэ.
  • НэщIэпкIэм дзэуэ 25 000-рэ Iутщ.
  • Жирафыр хущхьэфыркъым.
  • Кенгуру балигъхэр метри 9-кIэ мэпкIэф.
  • Джэдхэр кIыфIу шхэфыркъым.
  • Блэр илъэсищкIэ мэжеиф.
  • ХъумпIэцIэджыр зэи жейркъым.
  • Джейм и гур зы дакъикъэм бгъуэ къеуэу аращ.
  • Лимоным фошыгъу нэхъыбэ хэлъщ мэракIуэм нэхърэ.
  • Псы пщтырыр щIыIэм нэхърэ нэхъ хьэлъэщ.
  • ЦIыхур щыпырхъкIэ пщIыхьэпIэ илъагъуфынукъым.
  •  
  • ГушыIэхэр
  • ПсапащIэ
  • Гъэмахуэ кIуам Дизыкъуажэ Iуэху къылъыкъуэкIащ: и хадэхэкIыр бэгъуауэ здихьынур ищIэртэкъым. Бэзэрым щищэну зэмани гукъыдэжи иIэтэкъым, апхуэдэу щыхъум, пщэдджыжь гуэрым, и мылъкум псапэ хищIыкIыну мурад ищIщ, зы нащэ пэгунрэ помидор ашычрэ куэбжэпэм дихри, шэнт зырызым тригъэуващ. «ПщIэншэу фызот!» жиIэу хьэр-
  • фышхуэкIэ тхауэ шэнт зыкIэрыгъэщIапIэм кIэригъэпщIэжри, езыр лэжьакIуэ кIуащ. Пщыхьэщхьэм, лэжьапIэм къикIыжмэ, елъагъу: нащэ пэгун ри помидор ашычри щытщ, зыри емыIусауэ, шэнтитIыр бгъуэтмэ къащтэ — щытыжкъым…
  • ЗыгъэпсэхуакIуэ
  • ЛIым и бынхэм яжреIэ:
  • — Мыгувэу отпуск къыдатынущи, тенджыз Iуфэм зыгъэпсэхуакIуэ дыкIуэнущ.
  • ЦIыкIухэр гуфIэнтэкъэ — гуфIащ.
  • — Абы, — къыпещэ адэкIэ лIым, — ди Iэр зэтедзауэ дыщыщысынущ, пIэ Iухынри, шхыныр гъэхьэзырынри, унэр гъэкъэбзэнри дэ ди Iуэхунукъым: псори зыгъэпсэхупIэм и лэжьакIуэхэм къытхуащIэнущ.
  • Ар щызэхихкIэ, илъэсих зи ныбжь щIалэ нэхъыжьым, и дамащхьэр дрешейри, зыри къыгурымыIуауэ, щIоупщIэ:
  • — Абы щыгъуэм сыт-тIэ ди гъусэу мамэ ныщIэкIуэнур?!
  • Псалъэзэблэдз
  • ЕкIуэкIыу:1. Хэку зауэшхуэм хэкIуэда, Совет Союзым и ЛIыхъужь Къардэн … 4. ТIыхъужь Алий, Токъуий Хъусен, Къуныжь Хьэждал сымэ я къуажэ. 7. Адыгэ композитор цIэрыIуэ. 8. Лы лей зытелъ цIыху. 9. АдакъэщIэрэ … пIастэрэ. 10. ЕгъэджакIуэм къигъэсэбэп сэху тыкъыр цIыкIу. 11. Щыхь пIащэ. 12. 2008 гъэм Китайм щекIуэкIа дунейпсо Олимп зэхьэзэхуэхэм дыщэ медаль къыщызыхьа адыгэ пелуан. 14. Набдзэ … 16. ЦIыхухъухэм я зэхуэдитIым щIигъум (лъэпкъ зыкъомым я цIыхубзхэми) зэрызытрагъэу «бжьэф». 18. Адыгэ художник Iэзэу щыта, игъуэ нэмысу дунейм ехыжа. 19. Зиусхьэн лъэпкъ. 20. Къэбэрдей-Балъкъэрым и профсоюзхэм я Iэтащхьэу илъэс куэдкIэ лэжьа … Пщыкъан. 23. ЕплIанэ нэмэз щIыгъуэ. 24. Адыгэ IуэрыIуатэм къызэрыхэщыжымкIэ, Андемыркъан, щакIуэ кIуауэ здэщыIэм, пщышхуэм щIэнэкIащ: «Беслъэней пцIапцIэу … , си шэм и кIуэкIэр уигу ирихьа?» 25. Зи щхьэгъусэм къыбгъэдэкIыжа цIыхубз. 26. Щыгъын … къищтэри щIалэжьыр хьэгъуэлIыгъуэ кIуащ. 27. ХадэхэкI. 29. … и губжьыр кхъуэм щехьэ. 31. Iэпхъуамбапщэм и бгъуагъым хуэдиз хъу пщалъэ. 32. …-Абхъаз зауэм лIыгъэ щызэрахьащ ди адыгэ щIалэ куэдым. 33. ГъущIхэкI, дыщэм нэхърэ нэхъ лъапIэу. 34. НэгъуэщIхэм яйм хэмыгъуэщэн папщIэ Iэщым традзэ дамыгъэ.
  • Къехыу: 1. Дзэлыкъуэ районым хиубыдэ къуажэ. 2. Iэщым зэреджэ нэгъуэщIыцIэ. 3. Анэкъилъху. 4. Зи нэхэр зэблэплъ. 5. Налшык дэт Музыкэ театрым и уэрэджыIакIуэ, Урысей Федерацэм щIыхь зиIэ и артист … Алий. 6. Ставрополь щIыналъэм хиубыдэ къалэ зыгъэпсэхупIэм зэреджэ адыгэцIэ. 13. «Сэ сщIа псор сIуэтэжмэ, лIыжь … къысфIащынщ» — жеIэ зекIуэ кIуэрейуэ щыта, зи ныбжь хэкIуэта дадэм. 15. Таурыхъ, псысэ, … 17. Мэлыхъуэ пщыIэ. 21. «… Жамбот» — ЩоджэнцIыкIу Алий и поэмэ. 22. Къэрэгъэш щыпсэуа мэкъумэшыщIэ, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь … Мухьэмэд. 26. ЦIыху жумарт. 28. Къэушырыба, къэпща. 29. ЩIэпхъаджагъэ зылэжьхэр пасэм адыгэм абы ирадзэрт. 30. Лъахъстэн вакъэ пIащIэ.
  • Зэхэзылъхьар Мыз Ахьмэдщ.
  •  
  • ФокIадэм и 22-м ди газетым тета  псалъэзэблэдзым и жэуапхэр:
  • ЕкIуэкIыу:5. Дыхьэгъ. 6. Умэ. 7. КIыгу. 9. Хъушэ. 10. Хукхъуэ. 11. Ныш. 13. Хьэх. 14. Шал. 16. Хъурей. 18. Хъурмэ. 21. Тафэ. 22. ХъумакIуэ. 23. Вынд. 26. Къузгъун. 27. «Нарт». 28. Соку. 30. Бгъэ. 31. Нэд. 33. Щыщ. 34. Афэ. 35. Тощ. 37. Ужьэ. 39. Сибэч.
  • Къехыу:1. Уэм. 2. Пыпхъуэ. 3. Фэдэн. 4. Бжы. 6. Уэшх. 8. Гуэгуш. 10. Хуарэ. 12. ШкIумпI. 13. Хьэнтхъупс. 15. Ландыщэ. 17. Йемен. 18. ХъуэкIуэн. 19. Ефэ. 20. Дыщ. 24. Азэн. 25. Ерыщ. 29. Курыт. 30. Бажэ. 32. Дарий. 33. Щэбэт. 36. Обь. 38. Жьей.