ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Анэдэлъхубзэм хуабжьу дегъэпIейтей

2018-06-05

  • Урысей Федерацэм и Президент
  • ПУТИН В. В.,
  • Урысей Федерацэм и Правительствэм и УнафэщI
  • МЕДВЕДЕВ Д. А.,
  • УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым ФедерацэмкIэ и Советым и УнафэщI
  • МАТВИЕНКЭ В. И.,
  • УФ-м и Федеральнэ Зэхуэсым и Къэрал Думэм и УнафэщI
  • ВОЛОДИН В. В. яхуэгъэзауэ
  • Къэрал Думэм и депутат гупым 2018 гъэм и мэлыжьыхьым и 10-м къыхалъхьащ «Егъэджэныгъэм и IуэхукIэ» Федеральнэ хабзэм зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэным теухуауэ» законопроектыр. Абы къыщыгъэлъэгъуащ:

  • — Урысей Федерацэм хыхьэ республикэхэм я къэралыбзэхэр зэрегъэджыпхъэр хэгъэзыхь хэмылъущ, зыджхэм я фIэфIыныгъэр и лъабжьэущ; лъэпкъыбзэхэр зэраджыр зэран хуэхъун хуейкъым Урысей Федерацэм и къэралыбзэр джыным;
  • — УФ-м и цIыхухэм хуитыныгъэ яIэщ УФ-м щыпсэу лъэпкъхэм я бзэхэм ящыщ я анэдэлъхубзэр яджыну, егъэджэныгъэ IэнатIэм иIэ Iэмалхэм къитIасэу, анэдэлъхубзэр зыджхэмрэ абыхэм я адэ-анэхэмрэ абы зэрыхуэныкъуэр къэлъытауэ, егъэджэныгъэмкIэ хабзэм къызэригъэувым тещIыхьауэ;
  • — УФ-м хыхьэ республикэхэм я къэралыбзэхэмрэ абы щыпсэу лъэпкъхэм я анэдэлъхубзэхэмрэ ящыщу яджыпхъэ бзэр къыхэхыным и лъабжьэу щытын хуейр ар зыджынухэмрэ абыхэм я адэ-анэхэмрэ (хабзэкIэ я лIыкIуэхэмрэ) Iуэхум зэрыхущытымрэ адэ-анэхэм (хабзэкIэ я лIыкIуэхэм) ятх лъэIу тхылъымрэщ.
  • Шэч лъэпкъ хэмылъу, къыхалъхьа законопроектыр Конституцэм къыщыгъэлъэгъуахэм япэщIоувэ. Абы къыхэкIыу къыдолъытэ нэхъ зэпкърыхауэ Iуэхум тепсэлъыхьыпхъэу.
  • 1.
  • УФ-м и Конституцэм щыгъэбыдащ мыхьэнэшхуэ зиIэ мыпхуэдэ Iуэхугъуэхэр:
  • — Урысейм хыхьэ Республикэр езым и конституцэрэ хабзэрэ зиIэж къэралщ (5-нэ ст.);
  • — Республикэм и статусыр убзыхуа мэхъу УФ-мрэ республикэмрэ я конституцэхэмкIэ (66-нэ ст.);
  • — Республикэхэм хуитыныгъэ яIэщ къэралыбзэу къалъытэну бзэхэр къыхахыну. Къэрал властым, щIыпIэ самоуправленэхэм я органхэм, республикэм и къэрал IэнатIэхэм ахэр къыщагъэсэбэп УФ-м и къэралыбзэм къыдэкIуэу (68-нэ ст.);
  • — УФ-м унафэ зытрищIыхьымрэ УФ-мрэ УФ-м хыхьэ субъектхэмрэ зэгъусэу унафэ зытращIыхьхэмрэ хэмыту, УФ-м и субъектхэм къэрал властым и хуитыныгъэ псори яIэщ (73-нэ ст.);
  • КъБР-м и Конституцэм щыгъэбыдащ мыпхуэдэ мардэхэр (76-нэ ст.):
  • — ЩIыналъэм щызекIуэ къэралыбзэхэщ адыгэбзэр, балъкъэрыбзэр, урысыбзэр.
  • — Республикэм зэхуэдэ хуитыныгъэ ярет къэралыбзэхэр хъумэ-ным, къэгъэсэбэпыным, абыхэм зегъэужьыным, егъэфIэкIуэным.
  • — КъБР-м и къэралыбзэхэр КъБР-м и къэрал властым, щIыпIэ самоупраленэхэм я органхэм, къэрал IэнатIэхэм къыщагъэсэбэп, зэхуэдэ хуитыныгъэ яIэу.
  • Зи гугъу тщIы конституцэ хабзэхэр щыхьэт тохъуэ Республикэм и Конституцэр Урысей Федерацэм и конституцэ-хуитыныгъэ мардэхэм, ахэр зэрызэхэт Iыхьэхэм зэращыщым. Абы къокI Республикэм и Конституцэм къыщыгъэлъэгъуа мардэхэр къэрал орган псоми къулыкъущIэхэми, федеральнэхэри яхэту, фIэкIыпIэ имыIэу ягъэзэщIэн хуейуэ.
  • Тэтэрстан Республикэм и къэралыбзэр курыт школхэм зэрыщадж конституцэ-хуитыныгъэ мардэхэр УФ-м и Конституцэ судым къыщипщытам щыгъуэ, игъэбелджылащ а мардэхэр УФ-м и Конституцэм зыкIи зэрыпэщIэмыуэр (2004 гъэм и щэкIуэгъуэм и 16-м къыдэкIа унафэ №16-П).
  • Апхуэдэущ Урысей Федерацэм и Суд Нэхъыщхьэм 2009 гъэм и мэлыжьыхьым и 15-м къищта унафэми зэрыщигъэбелджылар Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм анэдэлъхубзэхэр зэрыщадж хабзэхэр къыщипщыта дэфтэрым. Абы зэритымкIэ, УФ-м и Конституцэм и 72-нэ статьям и 1-нэ Iыхьэм къыщыгъэлъэгъуащ егъэджэныгъэм пыщIа Iуэхугъуэхэр УФ-ми абы хыхьэ субъектхэми я унафэм зэхуэдэу зэрыщIэтыр. Ауэ щыхъукIи, республикэхэм щадж къэралыбзэхэми адрей бзэхэми епха Iуэхугъуэхэр Урысей Федерацэм и субъектхэм щызекIуэ хабзэхэм тетын хуейуэ ягъэуващ. УФ-м 2005 гъэм мэкъуауэгъуэм и 1-м къыдигъэкIа «Урысей Федерацэм и къэралыбзэм теухуауэ» Федеральнэ хабзэм зэрыщыгъэувамкIэ, УФ-м и къэралыбзэр Iэмал имыIэу къызэрыгъэсэбэпыпхъэм къикIыркъым Урысей Федерацэм хыхьэ республикэхэм щызекIуэ къэралыбзэхэр ямыдэну е абыхэм я хуитыныгъэ-хэр гъэмэщIэн хуейуэ.
  • Апхуэдэу щыхъукIэ, Къэбэрдей-Балъкъэрым и къэралыбзэхэм я хуитыныгъэхэр къызэпызыуд сыт хуэдэ Iуэхугъуэхэри хабзэншагъэщ.
  • 2.
  • УФ-м хыхьэ республикэхэм я къэралыбзэхэр зыджхэм я фIэфIыныгъэр и лъабжьэу егъэджыным теухуа законопроектым щIэдзапIэ хуэхъуащ УФ-м и Президент Путин В. Лъэпкъхэм я зэхущытыкIэхэмкIэ советым и зэIущIэ 2017 гъэм бадзэуэгъуэм и 20-м Йош-кар-Ола къалэм щыщригъэкIуэкIым щыгъуэ жиIауэ щытахэр.
  • Къыхэгъэщыпхъэщ Урысейм щыпсэу мыурыс лъэпкъхэр зэхуэ-дэ щIыным, ахэр лъэпкъышхуэм хэгъэшэпсыхьыжыным хуэунэтIа политикэ шынагъуэ 2000 гъэхэм къыщыщIэдзауэ ди къэралым мурад пыухыкIам хуэкIуэу зэрыригъэкIуэкIыр. Нэхъыщхьэ дыдэу а Iуэхум хэлъыр бзэм епха политикэращ. Путиныр зи пашэ Урысейм а Iуэхум теухуауэ къищтащ Урысей пащтыхьыгъуэм иIа еплъыкIэр. Апхуэдэу, Урысей империем цIыхубэм щIэныгъэ егъэгъуэтынымкIэ и министр Шварц Александр илъэси 100-м щIигъу и пэкIэ жиIэгъащ: «Адрей лъэпкъхэм зыгуэру зыкъыхагъэщхьэхукIыну е лъэпкъ школхэр къызэрагъэпэщыну яужь ихьэным пыщIа сыт хуэдэ Iуэхухэри яхуэмыдэн. Хэдз имыIэу адрей лъэпкъ псоми я дежкIэ нэхъыщ- хьэ дыдэу щытын хуейр зыуэ щыт урыс къэрал школым и мардэхэращ, егъэджэныгъэм и пэм къыщыщIэдзауэ и кIэм нэсыху».
  • 2006 гъэм шыщхьэуIум и 3-м УФ-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм къищта унафэ №201-м тещIыхьауэ УФ-м щызекIуэ лъэпкъ-егъэджыныгъэ политикэм къыщыгъэлъэгъуащ: «Егъэджэныгъэр Iыхьэ-Iыхьэурэ зэхэту къызэращтам Iэмал къитащ абы и унэтIыныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм щIыналъэ, федеральнэ IэнатIэхэм зыщаужьынымкIэ. Абы къикIа Iуэхугъуэхэм ящыщщ: егъэджэныгъэм и лъэпкъ-щIыналъэ Iыхьэр автономиехэм езыхэм зэрыхуейуэ къызэрагъэсэбэпыр, егъэджэныгъэр урысыбзэмрэ урыс щэнхабзэмрэ зэрапыщIар нэхъ мащIэ зэрыхъуар, щIэныгъэ щрагъэгъуэт IуэхущIапIэхэу лъэпкъ-щIыналъэ Iыхьэр къэзыгъэсэбэпу егъэджэныгъэр анэдэлъхубзэрэ (мыурыс), урысыбзэкIэ (мыанэдэлъхубзэ) езыгъэкIуэкIхэр лъэпкъыр зэкъуэзыгъэувэ IуэхущIапIэ зэрыхъур, ахэр федеративнэ зэхущытыкIэхэр конфедеративнэхэм хуэзыгъакIуэ Iэмэпсымэу къызэрагъэсэбэпыр».
  • Егъэджэныгъэм и лъэпкъ-щIыналъэ Iыхьэу процент 15-м нэмысыр, къызэрыщIэкIымкIэ, Урысейм и къэрал шынагъуэншагъэр къэзыгъэтIасхъэ Iуэхугъуэу къалъытащ!
  • Зи гугъу тщIы дэфтэрыр зыгъэхьэзырахэм я мурадыр зыщ — къытщIэхъуэ щIэблэр лъэпкъ зэхэщIыкIымрэ я анэдэлъхубзэмрэ пыгъэкIынырщ. Абы щыгъуэм хэкум къитэджэнур зыщыщ лъэпкъри, зи блэкIари, зи хабзэри зымыщIэж цIыхущи, апхуэдэхэр щIэх дыдэу пхудегъэхьэхынущ радикальнэ гупсысэхэм. Мис аращ къэплъытэнур Урысейм и къэрал шынагъуэншагъэр къэзыгъэтIасхъэ Iуэхугъуэу!
  • 2014 гъэм Къэрал Думэм къыщыхалъхьауэ щытащ «Урысей Федерацэм и лъэпкъхэм я бзэхэм ятеухуауэ» хабзэм зэхъуэкIыныгъэхэр хэлъхьэным тещIыхьа законопроект. Абы къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, къэралым и курыт школ псоми урысыбзэр щаджын хуейт анэдэлъхубзэм хуэдэу, еджакIуэхэр зыщыщ лъэпкъым емылъытауэ.
  • Апхуэдэ мардэ-хуитыныгъэ Iуэхугъуэхэр къэралым иригъэкIуэкI, зы лъэпкъыр адрейм ефIэкIыу къэлъытэным къыхуезыджэ политикэм (шовинизмэм) и нэщэнэщ. Абыхэм я тегъэщIапIэр Урысейм и мыурыс лъэпкъхэм я анэдэлъхубзэхэр дэкъузэным хуэгъэпса гупсысэхэращ:
  • — анэдэлъхубзэу щымыт бзэр лъэщыгъэкIэ ебгъэджыну ухуимытмэ, мыурыс сабийхэм урысыбзэр щIаджын хуейр сыт? Ар къэралыбзэщи.
  • — Урысейм хыхьэ республикэм апхуэдэ хуитыныгъэ иIэу езым и къэралыбзэхэр щигъэувыжкIэ, (урысыбзэм и хуитыныгъэм хуэдэ дыдэ яIэу) а бзэхэр а лъэпкъ щIыналъэхэм Iэмал имыIэу щIыщамыджын хуейр сыт?
  • — хамэ къэралыбзэхэр джыныр Iэмалыншэщ. Урысей еджакIуэхэм я дежкIэ а бзэхэр анэдэлъхубзэу щыт?
  • — фIэфIыныгъэр и лъабжьэу яджыныр анэдэлъхубзэ (мыурысыбзэ) предметым фIэкIа нэгъуэщIым епхьэлIэ щхьэ мыхъурэ?
  • — адрей предметхэр егъэджы-ным (физикэ, химие, географие, н. къ.) ахэр зыджхэмрэ абыхэм я адэ-анэхэмрэ я арэзыныгъэ хэлъын щхьэ хуэмейрэ?
  • — сыт хуэдиз нэмыукIытагъэ пхэлъын хуей, балигъыпIэ имыува еджакIуэм анэдэлъхубзэр иджыну хуейрэ хуэмейрэ уеупщIыфын щхьэкIэ?
  • Урысейм хыхьэ республикэхэм я бзэхэр джыным зэхъуэкIыныгъэ-хэр хэлъхьэным хуэзыша щхьэусыгъуэмкIэ къэралым и Iэтащ- хьэм щеупщIам, абы жиIащ зы мурад закъуэ зрагъэхъулIэну хуейуэ зэрыарар: къэралым и еджакIуэ псоми зэхуэдэ Iэмал етын хуейщ, урысыбзэкIэ егъэджэныгъэр щекIуэкI еджапIэ нэхъыщхьэхэм щIэтIысхьэфын папщIэ. ГупсысэкIэ телъыджэщ ар: Урысейм игъащIэ лъандэрэ щыпсэу лъэпкъхэм я анэдэлъхубзэхэм я мыхьэнэр ягъэлъахъшэ, анэдэлъхубзэр егъэджынымрэ абыкIэ ирагъэджэнымрэ Iэмал имыIэу хуишэу къалъытэ урысыбзэр ямыщIэным.
  • Пэжыр жыпIэнумэ, зи анэдэлъхубзэр фIыуэ зыщIэ сабийм нэхъ тыншу къещтэ икIи зрегъащIэ урысыбзэр. Анэбзэм хуэмышэрыуэр урысыбзэми хуэлъэрымыхьщ. Уи бзэр пщIэмэ, абы урипсалъэмэ, урысыбзэр умыщIэну жызыIэхэм а бзэхэр зэпэщIагъэувэ, бзаджагъэм хуекIуэу.
  • ГурыIуэгъуэщ: зы лъэпкъыр хэIэтыкIыным къыхуезыджэ гупсысэкIэм къитIасэркъым псоми ящIэ, щIэныгъэ лъабжьэ зиIэ пэжыр: анэдэлъхубзэращ цIыхум бгъэдэлъыфыну хьэл-щэн нэхъыфIхэм, зэфIэкIхэм я къигъэхъуапIэ хъур. «Анэдэлъхубзэм куэдым ухурегъаджэ, бгъэщIагъуэу тыншу, зи тIасхъэр къыпхуэмыщIэ гъэпсыкIэ хьэлэмэтым тету», — итхыгъащ Ушинский Константин, егъэджэныгъэр анэдэлъхубзэкIэ ублэн зэрыхуейм и телъхьэу.
  • Анэдэлъхубзэхэм ятеухуа хабзэм и проектыр къащтэмэ, УФ-м хыхьэ лъэпкъ республикэхэм я къэралыбзэхэм ехьэлIауэ я конституцэхэм щыгъэбыда Iуэхугъуэхэр лъабжьэншэ мэхъу. Абы апхуэдэу къегъэув УФ-м и Конституцэми абы хыхьэ республикэхэм я конституцэхэми хуэфэщэн зэхъуэкIыныгъэхэр яхэлъхьэн хуейуэ.
  • 3.
  • Урысей Федерацэм Федераль-нэ Зэхуэсым и Къэрал Думэмрэ ФедерацэмкIэ Советымрэ 2017 гъэм и фокIадэм зэдэууэ къащтащ «Украинэм игъащIэ лъандэрэ щыпсэу лъэпкъхэмрэ зи бжыгъэр мащIэ лъэпкъхэмрэ я анэдэлъхубзэмкIэ еджэну яIэ хуитыныгъэхэр къызэпемыгъэудыным теухуауэ» дэфтэрыр. Абы къызэрыщыгъэлъэгъуамкIэ, Украинэм «Егъэджэныгъэм и IуэхукIэ» и хабзэм а къэралым игъащIэ лъандэ-рэ щыпсэу лъэпкъхэмрэ зи бжыгъэр мащIэ лъэпкъхэмрэ я анэдэлъхубзэмкIэ къэрал IуэхущIапIэхэм щеджэну зэрыхуимытыр, ауэ коммунальнэ IэнатIэхэм апхуэдэ Iэмал зэрыщыщыIэр, къэплъытэ хъунущ:
  • — Украинэм щыпсэу урысхэм я хуитыныгъэр дэзыкъузэ Iуэхугъуэу;
  • — Украинэм щыпсэу лъэпкъхэм я зэхуэдэныгъэр хэзыутэу;
  • — щIыналъэм щызекIуэ бзэхэр, зи бжыгъэр мащIэ лъэпкъхэм я анэдэлъхубзэхэр лъэпкъ щэнхабзэм и хъугъуэфIыгъуэу къэзылъытэ, дэтхэнэ бзэри хъумэныр, абы зегъэужьыныр къэралхэм я къалэну къыщыгъэлъэгъуа европей хартиер къызэпызыуду.
  • Фигу къэдгъэкIыжынщи, ЮНЕСКО-м 2010 гъэм къыдигъэ-кIа «КIуэдыжынкIэ шынагъуэ зыщхьэщыт бзэхэм я атлас» тхылъым ихуащ Кавказ Ищхъэрэм щыпсэу лъэпкъхэм я бзэхэр, адыгэбзэри яхэту. Украинэм щыпсэу урысхэм я хуитыныгъэхэр хъумэным ерыщу хущIэкъу Урысейр, лъэпкъ щэнхабзэхэмрэ анэдэлъхубзэхэмрэ къэралым и хъугъуэфIыгъуэ ину къэзылъытэр, а мардэхэращ зытетын хуейр езым и къэралым щыпсэу мыурыс лъэпкъхэм ехьэлIауэ.
  • 1998 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм щылажьэ къуажэ школ 91-м я пэщIэдзэ классхэм егъэджэныгъэр зэрекIуэкIар адыгэбзэкIэщ. Абы къызэщIиубыдэрт сабий 25928-рэ. Республикэм и школи 177-м (еджакIуэхэм я бжыгъэр 72433-рэ хъурт) адыгэбзэр предмет щхьэхуэу ща-джырт. АдыгэбзэкIэ пэщIэдзэ классхэр егъэджэныр политикэ лъабжьэ зиIэ щхьэусыгъуэхэм- кIэ къызэпыудауэ щытащ 2000 гъэхэм я пэщIэдзэм. Къэрал Думэм и депутатхэм я терминологием утетмэ, ар лъэпкъыр дэзыкъузэ Iуэхугъуэщ. АрщхьэкIэ, Урысейр абдежым къыщыувыIакъым — иджы адыгэбзэр предметуи емыгъэджыжыным и чэзур къэсащ.
  • Зыми (Урысей Федерацэм и политикэ унафэщI нэхъыщхьэхэми, Къэрал Думэм и депутатхэми, ФедерацэмкIэ Советым хэтхэми) шэч лъэпкъ къытрахьэн хуейкъым, 2018 гъэм мэлыжьыхьым и 10-м къыхалъхьа, «Егъэджэныгъэм и IуэхукIэ» Федеральнэ хабзэ №438863-7-м зэхъуэкIы- ныгъэхэр хэлъхьэным теухуауэ» законопроектыр къащтэмэ, ар Урысей Федерацэм игъащIэ лъандэрэ щыпсэу мыурыс лъэпкъхэм я кIуэдыр къызэры-кIын хабзэ зэрыхъунум.
  • Илъэси 100-кIэ екIуэкIа Урыс-Кавказ зауэм лъэпкъкIуэдыр къызыхуихьа адыгэхэм я дежкIэ а проектым шынагъуэ ин дыдэ пылъщ.
  • Хабзэ гуэрми къемызэгъ, щIэпхъаджагъэ зыпылъ а проектыр къэщтэным пыщIа дэтхэнэри ящыщ хъунущ адыгэхэм нэлат зрах цIыху къанлыхэм: Екатери- нэ II, Александр II, Ермолов, Евдокимов, Засс, Булгаков…
  • Урысейм и напэр тезых, абы хуэмыфащэ хабзэм и законопроектым тепсэлъыхьыныр къыхэлъхьэн хуэмейуэ къыдогъэув дэ.
  • КЪАЛМЫКЪ Жылэбий,
  • КъБР-м и Адыгэ жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я ЗэзыгъэуIу советым и унафэщI,
  • ХЬЭФIЫЦIЭ Мухьэмэд,
  • «Къэбэрдей Адыгэ Хасэ» жылагъуэ зэгухьэныгъэм
  • и тхьэмадэ,
  • «Пэрыт», «Нарт хэку», «Жьэгу»,
  • «Абхъазым щызэуахэм я зэгухьэныгъэ»,
  • «Къэбэрдей конгресс»
  • жылагъуэзэгухьэныгъэхэм я унафэщIхэр.