ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Апхуэдэщ Бэвыжьыр

2018-03-17

  • Физико-математикэ щIэныгъэхэм я доктор, Кавказ Ищхъэрэ къэрал университетым НанотехнологиемкIэ и центрым и унафэщI, нанотехнологиемрэ электрон техникэмкIэ и кафедрэм и профессор, УФ-м ЩIэныгъэмрэ техникэмкIэ и къэрал саугъэтым и лауреат, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо Адыгэ Академием и академик Бэвыжь Мухьэмэд Дэнял и къуэр дунейпсо цIэрыIуагъ зиIэ щIэныгъэлI щэджащэщ. Мы махуэхэм абы егъэлъапIэ и илъэс 65-рэ юбилейр.
  •  
  • Бэвыжь Мухьэмэд Къэрэшей-Шэрджэсым хыхьэ Жьакуэ къуажэм 1953 гъэм и гъатхэпэм къыщалъхуащ. ЩIэныгъэм пщIэ щыхуащI унагъуэщ ар къыщыхъуар. Жылэм дэс нэхъ лъэпкъыжьхэм ящыщ Бэвыжьхэщ Совет властыр зэфIэува нэужь, къуажэдэсхэм щIэныгъэ егъэгъуэтыным и лъабжьэр зыгъэтIылъар, лъэужь мыкIуэдыжын къуажэ тхыдэм къыханэу. Мухьэмэд зэрыжиIэмкIэ, абы и адэшхуэр Жьакуэ къуажэм егъэджакIуэу щылэжьащ. Уеблэмэ и адэри и анэри зы классым хэсу иригъэджащ. Езыр школакIуэ щыхъуам щыгъуэ, и дадэр пенсэм кIуакIэт, ауэ еджапIэм къыщекIуэкI Iуэхухэм сыт щыгъуи щыгъуазэт. Адэшхуэр дунейм тетыху щыгъупщакъым и IэщIагъэр, абы лъагъуныгъэ хуиIари игу ихуакъым. Акъылышхуэ зыбгъэдэлъ нэхъыжьыфIым иубзыхуащ Бэвыжьхэ къащIэхъуа щIэблэм я дуней еплъыкIэр, гъащIэм хуаIэ зэхэщIыкIыр.
  • Курыт еджапIэм щыщIэсам къыщыщIэдзауэ, Мухьэмэд зэи текIакъым я адэшхуэм зыхуиущияхэм, абы и псалъэ Iущхэм. ЩIалэр дихьэхащ физикэмрэ математикэмрэ. Бэвыжьыр щIэх-щIэхыурэ хэтт Черкесск къалэ, щIыналъэпсо, къэралпсо зэпеуэхэм, ехъулIэныгъэфIхэри къыщихьырт. Апхуэдэу фIы дыдэу школым щеджа щIалэм ар ехъулIэныгъэкIэ къиухащ. 1970 гъэм Мухьэмэд щIэтIысхьащ Москва къалэм дэт инженер-физикэ институтым (МИФИ). А еджапIэ лъэрызехьэм щIэныгъэ нэхъыщхьэ щызригъэгъуэта нэужь, и зэфIэкIым щыхигъэхъуащ Ядернэ къэхутэныгъэхэмкIэ институт зэгуэту (ОИЯИ) Дубнэ дэтым. А унэтIыныгъэмкIэ Москва, Протвинэ, Серпухов къалэхэм дэт къэхутакIуэ институтхэм Бэвыжьыр япыщIауэ щытащ иригъэкIуэкI лэжьыгъэхэмкIэ. А зэман дыдэм ар хэтащ ядернэ физикэмкIэ къэхутэныгъэхэр езыгъэкIуэкI «Кристалл» совет-америкэ дунейпсо щIэныгъэ гупым. ЩIэныгъэлI ныбжьыщIэм бгъэдэлъ зэфIэкI лъагэхэм гу лъамытэу къэнакъым. ИригъэкIуэкIа ядернэ къэхутэныгъэ купщIафIэхэм пап-щIэ Мухьэмэд мызэ-мытIэу къратащ щеджэ институ-тым къыбгъэдэкI щIыхь, фIыщIэ тхылъхэр. 1984 гъэм Бэвыжьыр хъуащ Ленинскэ комсомолым и саугъэтым и лауреат.
  • А лъэхъэнэм зэфIиха къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр и лъабжьэу Мухьэмэд игъэхьэзыращ и диссертацэр икIи ар 1985 гъэм ехъулIэныгъэкIэ пхигъэкIащ. КъыкIэлъыкIуэ илъэсхэм щIэныгъэлIыр елэжьащ 1994 гъэм утыку кърихьа доктор диссертацэр зытриухуа къэхутэныгъэхэр егъэкIуэкIыным. Абы пщIэшхуэ щиIащ щIэныгъэ дунейм.
  • 1984 гъэм къыщыщIэдзауэ илъэси 10-м щIигъукIэ Мухьэмэд щылэжьащ Протвинэ дэт, Энергие лъагэхэм я физикэмкIэ институтым (ИФВЭ). Бэвыжьым и унафэм щIэту щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэшхуэ-хэр екIуэкIащ абы щыгъуэ. ЗыIэригъэхьа ехъулIэныгъэ лъагэхэр, щIэныгъэм зиужьыным хуищIа хэлъхьэныгъэр къалъытэри, 1996 гъэм Бэвыжь Мухьэмэд къыхуагъэфэщащ УФ-м и Къэрал саугъэтыр, иужькIэ Сорос къыбгъэдэкI тыгъэр.
  • 1994 гъэм Мухьэмэд и лэжьыгъэм щыпищащ Къэрэшей-Шэрджэс къэрал технологие академием. Профессорыр щытащ кафедрэм и унафэщIуи, академием егъэджэныгъэмкIэ и япэ проректоруи. 2006 гъэм къыщыщIэдзауэ Бэвыжьыр а академием и щIэныгъэ лэжьакIуэ нэхъыщхьэщ, Москва къалэм щыIэ «Радий» щIэныгъэ IэнатIэм и чэнджэщэгъущ. 2008 гъэм Мухьэмэд ягъэуващ Кавказ Ищхъэрэ къэрал техникэ университетым Приклад-ной нанотехнологиехэмкIэ и щIэныгъэ-къэхутакIуэ институтым и унафэщIу, кафедрэм и профессору. ЩIэныгъэлI щыпкъэм къыкIэлъыкIуэ илъэсым хуагъэфэщащ Кавказ Ищхъэрэ къэрал технологие университетым НанотехнологиемкIэ и центрым и унафэщI къалэныр.
  •  Къэлъытэгъуейщ Бэвыжь Мухьэмэд бгъэдэлъ зэфIэкIым и инагъыр. Ди лъэпкъым и цIэр фIыкIэ зыгъэ-Iуа адыгэ щIэныгъэлI щыпкъэм дохъуэхъу узыншэу, ехъулIэныгъэщIхэр зыIэригъэхьэу куэдрэ дунейм тетыну, и мурадхэмрэ хъуэпсапIэхэмрэ нахуапIэ хъуну.
  •  
  • КЪАРДЭН Маритэ.