ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Къафэм къыхуигъэщIа

2018-03-07

  •  РСФСР-м щIыхь зиIэ и артисткэ, КъБР-м и профессиональнэ гъуазджэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэ ин хуэзыщIа, къэрал псом и къэфакIуэ цIэрыIуэу щыта Шэру Соня къызэралъхурэ мазаем и 28-м илъэс 90 ирикъуащ.
  •  
  • 1929 гъэм Къармэхьэблэ (иджы Каменномост) къуажэм къыдэхъуащ сабийуэ зи гур къафэм ихьэхуа, и ныбжьым хуумыгъэфэщэнуи телъыджэу къызэхъулIэу щыта хъыджэбзыр. Япэ дыдэу ар наIуэ щыхъуар и унагъуэм щита «концертхэрщ». Курыт еджапIэм зэрыще-джэм къыдэкIуэу художественнэ самодеятельностми жыджэру хэтащ Соня. Я къуажэ школым и къэфакIуэ гупым пашэу зэрызыкъы- щигъэлъэгъуам ар и IэщIагъэм хуишауэ къэплъытэ хъунущ.
  • Каменномост къуажэм и курыт еджапIэм и къэфакIуэ гупым хэта Соня къафэм щиIэ зэфIэкIыр щигъэлъэгъуауэ щытащ Дзэлыкъуэ районым и художественнэ коллек- тивхэм я еплъыныгъэм. Районым щызэхуэса къэфакIуэхэм куэдкIэ ефIэкIыу къалъытэри, ар зыхэт гу-пыр Налшык къашат республикэм и художественнэ самодеятельнэ коллективхэм я еплъыныгъэм. Со- ня абы къызэрыщыфар ягу ирихьащ, ансамблым хэбгъэхьэ хъунуи къалъытащ.
  • Адыгэ лъэпкъ къафэхэм сыт щыгъуи хуищI гулъытэмрэ хуиIэ гукъыдэжымрэ къыпхуэмыIуэтэн хуэдизу инт. «Мыхэр узот, къафэм и гуащэ цIыкIу», — жиIэри, и анэшхуэм Соня зэгуэр къыхуигъэдэхат пхъуантэм къыдиха, налмэсу зэщIэлыдэ тажыр, налкъуткIэ гъэщIэрэщIа лэрыпсымрэ тхьэгъухэмрэ. Хэт ищIэ-рэ, вагъуэ цIу лъэщ хъыджэбзыр хъуным и щIэдзапIэр а дакъикъэ- хэр арагъэнкIи хъунущ е художественнэ самодеятельностым и республикэ зэпеуэ здекIуэкIым Кавказ Ищхъэрэм и пшынауэ нэхъыфI дыдэхэм ящыщ Къашыргъэ КIурацэ Дзэлыкъуэ районым къикIа хъыджэбз цIыкIур и теплъэкIи и зэфIэкIкIи адрейхэм куэдкIэ къазэрыхэфIыкIым гу щылъитарауэ къыщIэкIынущ…
  • Апхуэдэу, 8 классыр къиухауэ, 1946 гъэм Шэру Соня хагъэхьащ а зэманым ирихьэлIэу икъукIэ цIэры- Iуэ хъуа Къэбэрдей-Балъкъэрым уэрэдымрэ къафэмкIэ и ансамблым икIи илъэс тIощIым щIигъукIэ щылэжьащ. Япэ махуэхэм къыщыщIэдзауэ гупым хэт псори абы къыдэIэпыкъуащ. Ауэ, а псом хуэмыдэу гулъытэ къыхуищIащ Исаковэ Галинэ. Шыпхъу нэхъыжьым хуэдэу абы и нэIэ къытригъэтащ. ЗэрыжаIэжымкIэ, Соня Къашыргъэ КIураци анэ пэлъытэу къыхущытащ, адыгэ нэмысыр, лъэпкъ хабзэр сценэм щыхъумэн зэрыхуеймкIэ иущиящ, ди къафэхэм дахагъэу, щэныфIагъэу, Iэдэбагъыу яхэлъхэр нэхъ наIуэу гъэлъэгъуа зэрыхъунум иригъэсащ. А зэманым ансамблым и балетмейстеру щыта Атэлыкъ Аслъэнджэрии зэман куэд тригъэкIуадэу Соня къыдэлэжьащ. Ахэр псори къэщхьэпащ ансамблым и репертуарым хэт ди лъэпкъ къафэхэр абы псынщIэу, фIыуэ зригъэщIэнымкIэ.
  • А гуп гъуэзэджэм Шэрур зэрыхэта илъэсхэм къриубыдэу ди къэфакIуэхэр союзпсо, дунейпсо фестивалхэм я лауреат зыбжанэрэ хъуащ. «Соня хуэдэу къофэ» жаIа-мэ, пщащэхэм дежкIэ щытхъухэм я нэхъ лъапIэт. Абы и къэфэкIэу щы-тар нобэр къыздэсым куэдым къахуэмыIуэтами, гурыIуэгъуэ хъуар зыщ: ар къафэм и щэху псори къызэIузыхыфа къэфакIуэт. Дыдейхэм хуэдэу, нэгъуэщI лъэпкъхэм я къафэхэри Соня утыкум куэдрэ щигъэлъэгъуащ. Апхуэдэщ куржыхэм я «Картули», осетинхэм я «Симд» къафэхэр, азербайджан- хэм я «Хъыджэбз къафэр», нэгъуэщIхэри.
  • И къару емыблэжу зэрылэжьам, езыр цIыху уардэу, удихьэхыу зэ- рыщытам я фIыгъэкIэ, Шэру Соня Кавказым и къэфакIуэ нэхъыфI дыдэхэм ящыщ хъуащ. Абы «къа-фэм и гуащэкIэ» еджэрт. Шэру Соня кинофильмхэмрэ телефильмхэмрэ мызэ-мытIэу хэтащ. Абы республикэм и лъэпкъ къафэм зегъэужьыным къаруушхуэ хилъхьащ, щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ иджыпсту хуэлажьэхэм ящыщ куэд а гъуэгуанэм тригъэуващ.
  • И IэщIагъэм хуэфащэ гулъытэ хуищIу ар зэрыбгъэдэтам и щапхъэщ Къэбэрдейр Урысейм зэрыгухьэрэ илъэс 400 зэрырикъум и щIыхькIэ Москва щагъэлъэгъуэну концертым зэрегугъуар. 1957 гъэм мэкъуауэгъуэм и 20-м, ди республикэм и Художественнэ гупхэм я зэгухьэныгъэхэм я Унэм и Колоннэ залым щата концертым и программэр езыгъэкIуэкIар Шэру Сонящ. КIэухыу Театрышхуэм щата концертыр Сонярэ КIуэкIуэ Тамарэрэ зэдрагъэкIуэкIащ. Абы ирихьэлIэу Идар Темрыкъуэ ипхъу Гуащэнэ и «ИгъащIэкIэ Урысейм и гъусэу» фэеплъыр щаухуэм, Шэру Соня и теплъэм ар тращIыкIыныр зэрымыщIэкIэ къэхъуа Iуэхукъым. Къэра-лым и къалащхьэм щыцIэрыIуэ художникхэу Махтинымрэ Листопадовымрэ куэдрэ хэплъа нэужь, адыгэ пщащэм и шыфэлIыфэ псо- ри зыхэлъу къалъытар Соняти, абы къытеувыIауэ щытащ. Ар Ленинг- рад (иджы Санкт-Петербург) ирагъэблагъэри, лъэпкъ фащэ зэмылIэужьыгъуэхэр щыгъыу сурэт гъэщIэгъуэн куэд трахат, уеблэмэ езы сурэтыщIхэми адыгэ пщащэм и дахагъэр я лэжьыгъэхэм къыщагъэлъэгъуат. КъищынэмыщIауэ, ди республикэм куэд щIауэ щылажьэ икIи щыпсэу художник Третьяков Николай Соня лъэпкъ фащэкIэ хуэпауэ сурэтышхуэу ищIащ 1973 гъэм. «Шэру Соня къофэ» зыфIи- ща и усэм Къэшэж Иннэ къыщегъэлъагъуэ абы и къэфэкIэр зылъагъухэм гуапагъэ инрэ дэрэжэгъуэкIэ яхуэупсэу зэрыщытар. ПцIы зыхэмылъыжырщи, зи къэфэкIэ хьэлэмэтыщэм теухуауэ «Дыгъэ къуэмыхьэж» усэр Къэшэж Иннэ щIит- ха, зи дахагъэр Идар Темрыкъуэ ипхъу Гуащэней и скульптурэ об- раз хъуа Шэру Соня гъуэгуанэ дахэ къикIуащ.
  • — 1957 гъэм Москва щекIуэкIащ ЩIалэгъуалэмрэ студентхэмрэ я союзпсо фестивалымрэ VI Дуней-псо фестивалымрэ. Абыхэм хэтащ ди ансамблым и щIалэгъуалэ къэфакIуэ 20 икIи союзпсо зэхы- хьэм етIуанэ увыпIэр къыщахьащ. VI Дунейпсо фестивалми япэ увыпIэр къыщыхуагъэфащэри, дыщэ медалрэ нэгъуэщI саугъэтхэмрэ къыхуагъэфэщащ.
  • Союзпсо, дунейпсо фестивал- хэм лъэпкъ къафэхэмкIэ щекIуэкIа художественнэ зэпеуэхэм ди къэфакIуэхэм щагъэлъэгъуащ «Къафэр», «Уджыр», «Ислъэмейр». «Къафэмрэ» «Ислъэмеймрэ» зэдагъэзэщIащ Шэру Сонярэ Къашыргъэ Билалрэ. 1957 гъэм «лауреат» цIэ лъапIэр тIэуней зыфIаща ансамблым Шэру Сони яхэтащ.
  • Гупым щыща къэфакIуэхэм къызэраIуэтэжымкIэ, Къашыргъэ КIурацэ хуэдэу «Къафэр» екIуу, гуа-кIуэу, гуапэу, Iэдэбагъ хэлъу игъэзащIэу ансамблым иIа къэфакIуэ-хэм ящыщ зыщ Соня. Абы и Iэпкълъэпкъым адыгэ фащэр екIуу щымыгъыу утыку зыми щилъэгъуакъым, нэжэгужагъэмрэ гуапагъэмрэ и нэгум щIэмыту, игъэза- щIэ къафэм игури и псэри емытауэ. Абы и лэжьыгъэр усакIуэхэми, тхакIуэхэми, сурэтыщIхэми ягу ды- хьэрт, къэфакIуэ телъыджэм и образыр абыхэм я творчествэм къыщагъэлъагъуэрт.
  • Ансамблым и гупым и гъусэу къэфакIуэ пажэм и зэфIэкIыр щимыгъэлъэгъуа щIыпIэ куэд къэралым щыбгъуэтынукъым. Къэ- бэрдей-Балъкъэрым и лъэпкъ гъуазджэмрэ литературэмрэ зыгъэлъагъуэхэм, зыгъэлъапIэхэм ар сыт щыгъуи яхэтащ. Апхуэдэу ди республикэм и литературэмрэ гъуазджэмрэ я махуэхэр Латвием 1965 гъэм, РСФСР-м и щэнхабзэмрэ гъуазджэмрэ Москва 1967 гъэм щыщагъэлъэгъуам Соня гукъинэжу утыку итащ.
  • 1957 гъэр Соня хуэугъурлащ. А гъэм мэкъуауэгъуэм абы къыфIащащ «Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м щIыхь зиIэ и артисткэ» цIэр. Зы мазэ дэкIри, Шэрур РСФСР-м щIыхь зиIэ и артисткэ хъуащ. Къафэм хуищIа хэлъхьэныгъэхэм папщIэ Шэру Со- ня къратащ ГуащIэдэкI Бэракъ Плъыжь орденыр, «Псэемыблэжу зэрылажьэм папщIэ» юбилей медалыр, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и Правительствэм и ЩIыхь тхылъыр.
  • «1968 гъэм «Кабардинка»-м иужь дыдэу сыкъыщыфэрт, — игу къегъэкIыж Соня. — Сегупсысырт: мис иджы тыншу сыпсэунщ, срикъуху сыжеинщ, сышхэнщ, зызгъэпсэхунщ… СынасыпыфIэу зыкъэслъытэжырти, сылъэтэным хуэдэт. Ауэ си гъусэу къафэ Алэкъей Мухьэмэд нэхъыфI дыдэу слъагъу адыгэ фащэр утыкум къыщрихьэм, си гъащIэр иухауэ къысщыхъуащ. А дакъикъэм си лъакъуитIыр самыIыгъыжыным хуэдэу щIэщIащ, ауэ цIыхухэм гу зылъезмыгъэтэн слъэкIащ. ИужькIэ унэм сыщашэжым, сыкъыщиудри сыгъащ. Сэ сесат удз гъэгъахэр къызату, сагъэлъапIэу утыкум ситу, сесат хамэ къэрал- хэм, нэгъуэщI къэралхэм сыкIуэу. 1957 гъэм Дунейпсо фестивалым дыщэ, дыжьын медалхэр къыщызатат…».
  • Утыкур къигъэна нэужь, Соня адыгэ къафэм хуэлэжьэныр зэпигъэуатэкъым. «Искож» комбинатым илъэс 11-кIэ балигъ, сабий къэфакIуэ ансамблхэр, хор, уэрэджыIакIуэ гупхэр къыщызэригъэпэщат. КъищынэмыщIауэ, ар ядэлэжьащ «Эльбрус», «Комсомолец» зыгъэпсэхупIэхэм, школхэм, нэгъуэщI еджапIэхэм я къэфакIуэ гупхэм.
  • Шэру Соня зэи ягу ихужыркъым абы къафэм щиIэ зэфIэкIым, и Iэзагъэм дихьэхыу, ар къэзыцIыхуу щытахэм.
  •  
  • ТЕКIУЖЬ Заретэ.