ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Псы Iубыгъуэм пэпщIын тхыгъэ

2018-02-15

  • Иджыблагъэ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм дунейм къыщытехьащ Гъэунэ Борис «Псы Iубыгъуэ» зыфIища и тхылъыщIэ. Ар къыдагъэкIащ Борис и ныбжьыр илъэс 75-рэ щрикъум ирихьэлIэу. Зи бжыгъэр щитху хъууэ дунейм къытехьа тхылъым ихуащ «Зэш-зэхуефэ» повестымрэ рассказ тIощIрэ хырэ. Абыхэм яхэтщ ипэкIэ традзахэри иджы япэу щIэджыкIакIуэхэм я пащхьэ къихьэхэри.
  •  
  • Гъэунэ Борис Хъызыр и къуэр 1941 гъэм Дзэлыкъуэ районым хыхьэ Къармэхьэблэ къуажэм къыщалъхуащ. Курыт еджапIэ нэужьым ар 1965 гъэм щIэтIысхьащ Къэбэрдей-Балъкъэр къэрал университетым и тхыдэ-филологие къудамэм. Борис илъэс куэдкIэ щылэжьащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и телевиденэмрэ радиомрэ, и ужькIэ «Эльбрус» тхылъ тедзапIэм редактору щыIащ. Гъэунэм къыхуагъэфэщащ СССР-м и Къэралтелерадиом, Урысей Федерацэм ПечатымкIэ и къэрал комитетым я щIыхь тхылъхэр. Ар УФ-м и ТхакIуэхэм, Журналистхэм я союзхэм хэтщ. «КъБР-м щIыхь зиIэ и журналист» цIэ лъапIэри хуэфащэ дыдэу къыфIащащ.
  • Борис и усэхэр япэу газетым щытрадзам езыр илъэс 13 ныбжьым иту арат. Абы лъандэрэ и тхыгъэ къытохуэ республикэ газетхэм, журналхэм. Прозэ тхыгъэхэри, сабийхэм яхуэгъэзахэри и Iэдакъэ къыщIэкIащ, псоми щIэджыкIакIуэхэм я деж зэхуэдэу ехъулIэныгъэ щаIэу. Налшык къыщыдэкIащ и тхылъхэу «Мыл плъыжь» (1992 гъэ), «Нэхулъэ» (1996), «Пщыхьэщхьэ щIыIэ» (1999), нэгъуэщIхэри. Адэ щхьэщымытыжу къэхъуа щIалэ цIыкIум и гупсысэ хьэлъэхэр иужьыIуэкIэ къыщигъэлъэгъуэжащ «Уэ къэкIуэж закъуэ, папэ», «Пощтым», «ЖэназыщIым» рассказхэм.
  • И ныбжьэгъухэм, и цIыхугъэхэм хужаIэ псалъэхэм хыболъагъуэ Борис и лэжьэ-кIэр, и хьэл-щэныр. Псалъэм папщIэ, Мыз Ахьмэд жеIэ: «Гъэунэр ящыщкъым тхыгъэ куэд зи Iэдакъэ къыщIэкIхэм е а итхар мыгъущыж щIыкIэ газетым, журналым, тхылъ тедзапIэм зыхьхэм. АпхуэдизкIэ гумызагъэщ, зыхуэарэзыжкъыми, рассказыр зыхыблрэ къыщритхыкIыж къохъу. Аращ псалъэ, псалъэуха лей хэмыту абы и тхыгъэхэр щIызэщIэкъуари. Апхуэдэу егъэлеяуэ зи лэжьыгъэхэм егугъу, рассказыр «кхъузанэм» хэ, блэ щIэзыгъэкI ди тхакIуэхэм нэгъуэщI яхэту срихьэлIакъым икIи зэхэсхакъым».
  • — Гъэунэм и ныбжьым теухуауэ и теплъэм зихъуэжа мыхъумэ, и хьэлым зэрызихъуэ-жа щыIэкъым, — къыпещэ Хьэмту Къадир. — Борис цIыху пэжщ, жиIэм тебгъуэтэжу, апхуэдэ дыдэу ухущымытуи идэнукъым. ИIэкъым ехьэкI. Хэлъкъым фэрыщIагъ. Теплъэ хъуркъым пцIыупсым, IуитIбзитIым, фэрыщIу псалъэм. Ар езым и тхыгъэхэми къыхощ.
  • Гъэунэ Борис зыхуэдэ щымыIэ, зи хъэтI щхьэхуэ зиIэж, зи къалэмыпэм прозэ тхыгъэ, усэ купщIафIэ куэд къыщIэкIа адыгэлI щыпкъэщ. И тхыгъэхэр, «Псы Iубыгъуэ» тхылъым ихуахэри хэту, гъащIэм уезыгъэгупсыс, ди дунейр наIуэу уи нэгу къыщIэзыгъэувэ, цIыхупсэм пэгъунэгъу ухуэзыщI, гуныкъуэгъуэмрэ гухэхъуэгъуэмрэ щызэхэухуэна, жыпIэнурамэ, псэ зыхэт защIэщ. Абы къыщыгъэлъэгъуахэр уи фэм дэмыкIамэ, умыгъэвамэ апхуэдэу нэIурыту нэгум къыпхущIэгъэхьэнкIэ Iэмал иIэкъым, жыуагъэIэу. Ар щыхьэт тохъуэ тхакIуэм и Iэзагъэм.
  • «ГъащIэм къыщыхъуа Iуэхугъуэр лъаб-жьэ хуэмыхъумэ, ар тхыгъэкъым. Ар гум «емыпхъуэмэ», псэм зыхимыщIэмэ, цIыхур еджэнукъым. ГъащIэм къыхэкIа тхыгъэщ щIэджыкIакIуэр къызэрыпхудэхьэхынур», — щыжиIащ Борис ди редакцэм и лэжьакIуэ ЩхьэщэмыщI Изэ дищIа интервьюм. Абы наIуэу къегъэлъагъуэ Гъэунэм и тхыгъэхэм ехъулIэныгъэ щIаIэр, ахэр къыщIалъыхъуэр, и рассказхэм къеджауэ ар зыщыгъупщэжа, и гупсысэ нэхъыщхьэр къызыгурымыIуа зэрыщымыIэр.
  • Зэракъуэжэгъум и мызакъуэу, фIы дыдэу илъагъуу, и гуащIэми и гъащIэми щыгъуазэу куэдрэ Борис и гугъу ещI ди лэжьэгъу Къармэ Iэсият. Абы етх: «Гъэунэр зэрытхэм хуэдэу псалъэрт си адэшхуэр. Борис «зэрыхъурджауэм» ещхьу хъуэрыбзэ итырт си анэшхуэм… ТхакIуэм бзэр шэрыуэу игъабзэм и мызакъуэу, гъащIэм и пIалъэрэ а пIалъэм и гъэвыгъуэрэ зыхищIэн хуейщ. Абы ехьэлIауэ Гъэунэм и IэдакъэщIэкIхэр «зи пащIэ-жьакIэ зэщIыхьа» теплъэгъуэ зэIузэпэщхэщ. Нэрылъагъущ тхакIуэр дэIуакIуэм е кIэлъыплъакIуэм зэрыщымыщыр. И щхьэрэ и псэкIэ хэтащ Борис а дызыхигъаплъэхэм я курыкупсэм. Ауэ сытми хэта?! Гугъуехьыр фэм дэмыхуэжмэ, Iэгунэпсыр жьэпкъыпэкIэ игъэзу Iэджэрэ ирикIуащ Гъэунэр иджыпсту зи акъужь къытщIригъэху Чыщбалъкъ бжьэпэ. Нэхъыбэжрэ умэзэхауэ Iурыплъыхьащ Нэужьыдзэ и мывапкъэ тхъугъэ. Iэджэрэ и нэхэр теплъызащ шыуан цIыкIум къыщхьэщипхъ хупцIынэпсым и бахъэ. Къыщалъхуа жылэжьым къуэпс лъэщу къыщожьэ Гъэунэм и прозэр. ХъунщIэпсынщIэету къыIэщIэтхыхьауэ зы расскази иIэкъым. Балъкъыпс Iубыгъуэр зи фIыншэ щыфIа а тхакIуэр иджыпстуи ирокIуэ сабиигъуэ лъахэм зыхуэзыший лъапэнэхум».
  • ЗыцIыхухэм, и лэжьэгъухэм, пщIэ хуэ-зыщI и ныбжьэгъухэм жаIам сыт хэплъ-хьэн?! Гъэунэ Борис и къалэмыр мыбзэщхъуу, узыншагъэрэ дэрэжэгъуэрэ щымыщIэу лъэпкъым хуэпсэуну, хуэлэжьэну ди гуапэщ.
  • ИСТЭПАН  Залинэ.