ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

КъызэгъэпэщакIуэ Iэзэ, унафэщI щыпкъэ

2018-01-16

  • Ди лъэпкъым и мащIэкъым Хэкум, щалъхуа щIыналъэм ехъулIэныгъэ къахуэхьыным зи щIэныгъэмрэ зэфIэкIымрэ, гурылъ къабзэхэмрэ жыджэрагъымрэ хьэлэлу хуэзыгъэлажьэ цIыхухэр. Апхуэдэ цIыху гуащIафIэхэм, Тхьэшхуэр къызэрыхуэупсауэ бгъэдэлъ я зэчийм и лъэныкъуэщIэхэр къызэкъуэзыххэм, дзыхь къыхуащI дэтхэнэ IэнатIэ-ри езыгъэфIакIуэхэм, шэч хэмылъу, ящыщщ Емуз Нинэ Гъузер и пхъур. КъБР-м и Правительствэм  и УнафэщIым и къуэдзэ — КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министр, педагогикэ щIэныгъэхэм я доктор Емузым и акъылым и жанагъыр, зэхэщIыкI куур, псэ къулеягъыр дапщэщи зыхуэунэтIар къызыхэкIа лъэпкъым къыщIэхъуэ щIэблэм нэхъри зегъэужьынырщ, хуэфащэ гъэсэныгъэ екIурэ щIэныгъэ куурэ етынырщ. Бзылъхугъэ щыпкъэм и ныбжьыр мы махуэхэм илъэс бжыгъэ дахэ ирокъу.
  •  
  • Нинэ къыщалъхуащ икIи къыщыхъуащ щIэныгъэм, егъэджэныгъэм, лъэпкъ щэнхабзэм пщIэ щиIэ унагъуэм. Республикэм щыцIэрыIуэ журналист Iэзэу гъащIэр ирихьэкIащ бынунагъуэм я нэхъыжь, хъыджэбзиплIым я адэ Гъузер. Быным я анэ гумащIэт егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм зэфIэкI лъагэхэр къыщызыгъэлъэгъуа Александрэ.
  • — Си сабиигъуэр — ар дыгъэ нуркIэ гъэнщIауэ си гъащIэм хэт зы Iыхьэшхуэщ. Апхуэдэу ар тхуащIащ ди нэхъыжьыфIхэм. Хэхъуэшхуэ ямыIэми (журналистымрэ егъэджакIуэмрэ улахуэшхуэ къахьрэт!), ди адэ-анэм яхузэфIэкIащ зыхуей дыхуагъазэу дапIын, адыгэ хабзэм и жыпхъэхэм изагъэ лъэпкъ гъэсэныгъэ къытхалъхьэн. ЗэшыпхъуиплI-ми — Мадини, сэри, Инни, Светлани — псоми дызыщIэхъуэпс IэщIагъэ-хэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ дагъэгъуэтащ, дэтхэнэри гъащIэм лъэ быдэкIэ дыхагъэуващ, — жеIэ Нинэ. — Ди сабиигъуэр щызу, насыпрэ гуфIэгъуэкIэ гъэнщIауэ ирыдагъэхьэкIащ абыхэм. Зэрыбыным тщыщу хэт сыт хуэдэ лъагапIэ нэсами, сыт хуэдэ ехъулIэныгъэ иIэми, псом япэу ахэр зи фIыщIэр ди адэ-анэращ.
  • ГъащIэм щекIуэкI къэхъукъащIэ псори и щIэщыгъуэу, дэтхэнэ зы Iуэхуми жыджэру хэту къэтэджащ Нинэ. Школым фIы дыдэу зэрыщеджэм къыдэкIуэу, абы къызыхуэтыншэу игъэзащIэрт а лъэхъэнэм бжьыпэр зыIыгъыу икIи жылагъуэм мыхьэнэшхуэ щызиIэу щыта зэгухьэныгъэм — пионер дружинэм — и пашэ къалэныр. Емузыр зыхэмыта пионер слетрэ зэпеуэрэ щымыIами ярейщ, ар ди щIыналъэрауи нэгъуэщI щIыпIэуи ирехъу. Нэхъ балигъ хъури, комсомол лэжьыгъэми куууэ хэтащ.
  •  Курыт школыр ехъулIэныгъэкIэ къиуха нэужь, 1975 гъэм Нинэ щIэтIысхьащ КъБКъУ-м и тхыдэ-филологие факультетым урысыбзэмрэ литературэмрэ щадж и къудамэм. Школ илъэсхэм зыхыхьа комсомол лэжьыгъэм абы щыпищащ зи студент хъуа университетми. Емузым игу къызэригъэкIыжымкIэ, и пщэрылъ жылагъуэ къалэнхэмрэ егъэджэныгъэмрэ зэи зэпэщIигъэувакъым, уеблэмэ зым адрейм нэхъри тригъэгушхуэу ирихьэкIащ. Еджэныгъэм щиIэ ехъулIэныгъэхэр къалъытэри, 2-нэ курсым къыщыщIэдзауэ Нинэ кърату хуежьащ Лениным и цIэкIэ ягъэувауэ щыIа стипендиер. ЩIэныгъэ нэхъыщхьэ, IэщIагъэ зэгъэгъуэтыныр абы и дежкIэ къалэн къудейуэ аратэ-къым, атIэ ар икъукIэ фIэгъэщIэгъуэн Iуэхугъуэт. АбыкIэ ныбжьыщIэм щапхъэ хуэхъурт университетым щезыгъэджа цIыху щыпкъэхэу, щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъхэу Сокъур Мусэрбий, Медалы Хьэчим, КIуэ-кIуэ Жэмалдин, Иуаныкъуэ Нурбий, Башиев Хъусен, Щэрдан Iэбу сымэ, нэгъуэщIхэри. Гупым и дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэт я куратор Башиевэ Светланэ къахуищI гулъытэмрэ ущиехэмрэ.
  • ФIыуэ илъагъу IэщIагъэмкIэ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зэзыгъэгъуэта бзылъхугъэ цIыкIум еджэныр къызэриухыу комсомолым и Налшык къалэ комитетым, Къэбэрдей-Балъкъэр мэкъумэш институтым и комсомол зэгухьэныгъэм я пашэу, иужькIэ комсомолым и республикэ комитетым и секретару лэжьащ. 1983 гъэм ар лэжьакIуэ ирагъэблэгъащ. Егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IэнатIэм зэфIэкI къыщигъэлъа-               гъуэу пэрытащ ар, егъэджакIуэу къыщIидзэри, кафедрэм и унафэщI, профессор къалэнхэм нэсащ. ЩIэныгъэм хуэнэхъуеиншэ Емузым 1991 гъэм Кавказ Ищхъэрэ социально-политикэ институтыр, 1999 гъэм Ростов къэрал университетыр къиухащ. Апхуэдиз къалэнхэм къадэкIуэу абы сыт щыгъуи щIэныгъэ къэхутэныгъэхэр иригъэкIуэкIащ. А лэжьыгъэхэм Нинэ япэу дезыгъэхьэхауэ щытар лъэпкъ еджагъэшхуэ ШэджыхьэщIэ Мариет. Урысыбзэр курыт школхэм зэрыщегъэджыпхъэ методикэщIэр хуабжьу зыфIэхьэлэмэт егъэджакIуэ ныбжьыщIэм къищтат Марие и бзэ щIэныпхъэ методикэр, арат зытеухуар и япэ къэхутэныгъэхэри.
  • ИригъэкIуэкIа лэжьыгъэхэр къыщызэщIикъуэж и кандидат диссертацэр Емузым 1994 гъэм Адыгей къэрал университетым ехъулIэныгъэкIэ щыпхигъэкIащ. Илъэси 7 дэкIри, абы утыку кърихьащ щытхъу куэд зиIа и доктор лэжьыгъэр. Санкт-Петербург къэрал университетым психологиемкIэ и факультетым щыпхигъэкIа а диссертацэм мыхьэнэшхуэ щиIащ щIэныгъэ дунейм.
  • Сыт хуэдэ IэнатIэ иримыхьэкIми, Нинэ дапщэщи япыщIащ ныбжьыщIэхэмрэ щIалэгъуалэмрэ, школхэмрэ егъэджакIуэхэмрэ. Гъэсэныгъэ, егъэджэныгъэ IуэхущIапIэхэм яIэ щытыкIэм гъунэгъу дыдэ япэу хуэхъуауэ щытащ КъБР-м Егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмкIэ и министерствэм щыщыIа зэманым. Абы фIыуэ къыгуроIуэ щIэблэр гъэсэн, щIэныгъэ егъэгъуэтын и лъэныкъуэкIэ школ егъэджакIуэм куэд дыдэ зэрелъытар.
  • — ЕгъэджакIуэр — ар цIыхупсэм, сабиипсэм зегъэузэщIыным хуэла-жьэ IэщIагъэлIщ. Абы езым и зэфIэкIым, гу къабзагъэм, бгъэдэлъ щIэныгъэмрэ ар и гъэсэнхэм зэрабгъэдилъхьэфымрэ къыгуэхыпIэ имыIэу пыщIащ ныбжьыщIэхэм я къэкIуэнур зэрыхъунур, — жеIэ Емузым. — ЕгъэджакIуэм сабийр ириудыхыфынущ, зэи зыкъыхуэмыIэтыжыфын хуэдэу. Апхуэдабзэуи лIыхъужь ищIыфынущ. Абы къыхэкIыу а IэнатIэм пэрытын хуейр абы къыхуалъхуахэращ, нэгъуэщIхэр абы Iузэгъэххэркъым.
  • 2005 — 2013 гъэхэм Емузыр щылэжьащ ЕгъэджакIуэхэм я щIэныгъэм щыхагъахъуэ институтым. А зэманым къриубыдэу институтым лэжьыгъэшхуэ зэфIигъэкIащ иджырей зэманым и пщалъэхэм изагъэ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ Iуэху школхэм, гъэсапIэхэм щекIуэкIы-ным хуэунэтIауэ, информатизацэмрэ технологиещIэхэмрэ я лIэщIыгъуэм щIэ куэд а IэнатIэм зэрыхилъхьар и лъабжьэу. А псори егъэджакIуэхэм, гъэсакIуэхэм я деж нэхьэсыныр институтым и къалэн нэхъыщхьэхэм яхилъытэу IэнатIэр ныкъусаныгъэншэу, щытхъу иIэу ирихьэкIащ лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэм.
  • Илъэс 15-м щIигъуауэ егъэджэныгъэ IэнатIэм хэт къэпщытэныгъэ Iэмал нэхъыщхьэр — Зыуэ щыт къэрал экзаменыр (ЕГЭ) — ди республикэм нобэ зэпэщу, хабзэр къызэпамыуду зэрыщекIуэкIым и фIыщIэ куэд хэлъщ Емуз Нинэ. КъБР-м и Правительствэм и УнафэщIым и къуэдзэ — КъБР-м егъэджэныгъэмкIэ, щIэныгъэмрэ щIалэгъуалэм я IуэхухэмкIэ и министр къулыкъур иужьрей илъэси 4-м езыхьэкIыр Емузырщ. УнафэщI щыпкъэм и нэIэм ткIийуэ щIигъэтщ IэнатIэм щекIуэкI сыт хуэдэ Iуэхури, хуэнабдзэгубдзаплъэщ егъэджакIуэхэмрэ гъэсакIуэхэмрэ, лэжьыгъэ псори зыхуэунэтIыжа еджакIуэхэм. Министрым и Iуэху зехьэкIэ екIум къихьа ехъулIэныгъэхэм ящыщщ егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ IуэхущIапIэщIэхэр ди щIыналъэм зы илъэси къэмынэу къызэрыщызэIуахыр, щIэблэм ирагъэгъуэт щIэныгъэм и фIагъым хэпщIыкIыу зэрыхэхъуар. Къапщтэмэ, школакIуэхэм я мыгъэрей щIыналъэпсо, къэралпсо зэпеуэхэм увыпIэфIхэр къыщахьащ ди еджакIуэхэм, апхуэдэу ди мащIэкъым къэпщытэныгъэхэмкIэ балли 100 зыхуагъэфэщахэри. Дауи, а ехъулIэныгъэ лъагэхэм я щIыбагъ къыдэлъщ IэнатIэм и унафэщIым и деж къыщыщIэдзауэ еджакIуэм, абы и адэ-анэм я деж щиухыжу дэтхэнэми и лэжьыгъэшхуэ.
  • УнафэщI щыпкъэр, лэжьыгъэм и къызэгъэпэщакIуэ IэкIуэлъакIуэр, зэхэщIыкI куу зыбгъэдэлъ цIыху зэпIэзырытыр щIэх-щIэхыурэ ирагъэблагъэ къэралпсо мыхьэнэ зиIэ щIэныгъэ зэхуэсхэм. Абыхэм я утыку Емузым къыщеIуатэ щIыналъэ егъэджэныгъэм и зыужьыныгъэм ехьэлIа и гупсысэхэр. Нинэ и тхыгъэхэр къытохуэ щIэныгъэ журнал цIэрыIуэхэм. Псори зэхэту къапщтэмэ, Емузым и къалэмыпэм къыпыкIащ щIэныгъэ-къэхутэныгъэ лэжьыгъэу 70-м щIигъу. Абыхэм яхэтщ монографие щхьэхуэхэри. Емузыр ядолажьэ аспирантхэм, абы и нэIэм щIэту гъэхьэзыра хъуащ щIэныгъэхэм я кандидатхэр. Апхуэдэ и лэжьыгъэфIхэр къалъытэри, 2001 гъэм Емузым къратащ «Хэкум и пащхьэм щиIэ фIыщIэхэм папщIэ» къэрал дамыгъэм и 2-нэ нагъыщэр, ар УФ-м и щIалэгъуалэ политикэ IэнатIэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ. Апхуэдэу абы мызэ-мытIэу къыхуагъэфэщащ нэгъуэщI къэрал дамыгъэхэр, щытхъу, фIыщIэ тхылъхэр.
  • Зыпэрыт IэнатIэр и гъащIэ насыпым щыщ Iыхьэу къэзылъытэ, къызыхуэтыншэу игъэзащIэ лэжьыгъэм кърикIуэ ехъулIэныгъэхэм псэкIэ ин ирихъу Емуз Нинэ Гъузер и пхъум хуэдэхэращ ди лъэпкъым, фIыуэ тлъагъу ди щIыналъэм я цIэр фIы-кIэ зыгъэIур. Апхуэдэхэм я гъащIэр, дуней еплъыкIэр щIэблэм щапхъэ дапщэщи яхуохъу. ЦIыху щыпкъэм, хэкупсэ нэсым дохъуэхъу гъащIэм и фIыгъуэхэм щымыщIэу, и гумрэ и псэмрэ зызэдаузэщI гурыщIэхэмрэ мурадхэмрэ  и куэду  псэуну.
  •  
  • ЖЫЛАСЭ  Маритэ.