ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Нанэ и псэ, атIэ дауэ щыт уи Iуэхухэр?

2017-12-20

  • Адыгэ сурэтыщI-график цIэрыIуэ Къып Мухьэмэд къызэралъхурэ илъэс 75-рэ щэкIуэгъуэм и 5-м ирикъуащ.
  •  
  • Къып Мухьэмэдрэ си адэмрэ зэдэлъхузэшыпхъум я бынщ. Си анэшхуэ Гулэ фIы дыдэу илъагъурт и дэлъху закъуэ Темыркъан, гъэфIагъыцIэу «АндемыркъанкIэ» еджэрт, абы и бынхэри зыпищI щыIэтэкъым. Мухьэмэд и цIэр щыжиIэкIэ, Iэмал имыIэу «цIыкIу» пигъэувэрт.
  • ИлъэсипщI бжыгъэкIэ Къып Мухьэмэд сцIыхуну, абы сыдэуэршэрыну Iэмал сызэриIам си къэухьми дуней еплъыкIэми зригъэужьа къудей мыхъуу, «псэкупсэ щэнхабзэкIэ» зэджэр къызгурыIуэным, абы пэгъунэгъу сыхъуным, псэкIэ зыхэсщIэным сыхуиунэтIащ. Мухьэмэд зыми ухуигъэсэжынутэкъым, и Iуэху еплъыкIэри къыуигъэщтэну хэттэкъым, ар тыншу икIи хуиту епсэлъылIэрт и ныбжьэгъухэми и хэгъэрейхэми. Сэ си насып къихьащ зэныбжьэгъухэм апхуэдэ я зэхэсхэм щIэх-щIэхыурэ сахэплъэну (къыхызогъэщ: садыхэсыну къыстехуэртэкъым!). Ерыскъы Iэнэу зыпэрысыр щхьэусыгъуэ къудейт, нэхъыщхьэр абдежым къыщаIэт псалъэмакъ гъэщIэгъуэныщэхэрат. «Псэмрэ гупсысэмрэ я тхъэжыгъуэ» — арат абы зэреджэр Мухьэмэд. Ар Кафкэ, Бодлер, Бабель сымэ тепсэлъыхьырт. Абы и ужькIэщ сэ а тхылъхэр къэслъыхъуэу, седжэу щыщIэздзар. СурэтыщI Петров-Водкин и творчествэм Мухьэмэд зэрытепсэлъыхьыр зэхэпхауэ, мазэ стипендиер щIэпту абы и альбом къыумыщэхуныр, «шы плъыжьым» и пластикэр зыхыумыщIэныр Iэмал зимыIэт. «Моцартрэ Сальерирэ» я гугъу ищIа нэужь, къытезгъэзэжурэ библиотекэм сыщедаIуэрт Моцарт и «Симфоние №40»-м, сыхуэпабгъэрт композитор цIэрыIуэм и псэм зыхищIахэр къыспкърыхьэну, къызгурыIуэну.
  • «Аракъым зи гугъу тщIыр. Iуэхур зытетыр мыращ», — жиIэнут Мухьэмэд. Ар абы и псэлъафэт. Къып Мухьэмэдрэ сэрэ япэу «дыщызэдэлэжьар» (апхуэдэ псалъэ си щхьэм тызолъхьэ!) физикэмкIэ си диплом лэжьыгъэр пхызгъэкIыну щызгъэхьэзыр лъэхъэнэрат. БзыпхъэкIэ формулэхэр зытхыф чертёжник щызмыгъуэтым, Мухьэмэд деж сыкIуащ. Пушкиным и IэдакъэщIэкIхэм ящыщ зы тхылъ щIиджыкIыжу ар унэм щIэсу къыщызгъуэтам сыгуфIат. Зы махуэм и кIуэцIкIэ плакатих схуитхыну сыщелъэIум, сэ езым сфIэгъэщIэгъуэныжу, псынщIэу арэзы хъуат. Пщыхьэщхьэм Мухьэмэд деж сыкIуэри, тхылъымпIэ напэшхуэхэр шыхьауэ къэсщтэжащ икIи зэкIуэцIысхыу зэ сыIумыплъауэ къасщтэри, етIуанэ пщэдджыжьым университетым сыкIуащ.
  • Плакатхэр зэрызэкIэлъыкIуэм хуэдэу зэгъэзэхуауэ къыщыфIэздзам, пэшыр даущыншэ дыдэ хъуат, уеблэмэ экзамен тIызыхыну гупыр бэуэжу пщIэнтэкъым. КъызэрыщIэкIамкIэ, абыхэм зэи ялъэгъуатэкъым квантовэ механикэм и формулэ зэхэлъхэм я тхыпхъэхэр апхуэдэу хьэлэмэту, къабзэу, дахэу ящIауэ. Зи бзэр иубыдыпар сэрат!.. Ауэ напIэзыпIэм зыкъэсщIэжащ, сэ фIэкIа алыдж алыфбейм хуэгъэпса а гъуазджэ хъугъуэфIыгъуэм «къеджэфын» нэгъуэщI абдежым зэрыщымытыр къызгурыIуэжри. Си лэжьыгъэр «тхъу щыхуам хуэдэу» пхыкIащ, плакатхэр, хабзэ зэрыхъуам тету, деканатым къыщIэзнэри, сынасыпыфIэу студент гъащIэм и бжэхэр «ездзылIэжащ»…
  • ЕтIуанэ махуэм и пщыхьэщхьэм Мухьэмэд ди деж нэкIуащ, и пащIэкIэ щIэгуфIыкIыу: «Нанэ и псэ, атIэ дауэ щыт уи Iуэхухэр?» — жиIэу. Си псалъэхэр сфIызэхэзэрыхьу гъуазджэмрэ гурыщIэхэмрэ теухуауэ зыгуэрхэр жесIа нэужь, ар гъэщIэгъуэныщэу къысхутепсэлъыхьащ алыфбей лIэужьыгъуэхэм, иероглифхэри штриххэри къызэщIиубыдэу. Тобэ къэсхьыжынщи, абы щыгъуэ сэ куэд къызгурыIуатэкъым, къызэрызгурымыIуэр жысIэнуи сытегушхуатэкъым. Ауэ иужькIэ гъуазджэм епха щIэныгъэр къэстIэщIу сыщыхуежьэм, гу зылъыстэжу икIи згъэщIэгъуэжу си щхьэм къизэрыхьыжырт Мухьэмэд къысхуиIуатэу щыта гупсысэхэр, нэхъыщхьэу зытригъащIэу щытахэр. И жыIэкIэ къудейри сыт и уасэт!
  • Зэи сигу имыхужынухэм ящыщщ Мухьэмэд гъэмахуэ пщэдджыжькIэ жьыуэ ди деж къакIуэурэ ди жызумейм кIэрыт пкIэлъей цIыкIухэм щыму тесу зэрыщытар. Иджы къызгуроIуэ, куэдым зэрагугъам хуэдэу, ар Iуэхуншагъэм е делагъэм къызэрыхимыхар. Апхуэдэхэм деж си адэмрэ сэрэ гукIэ дызэрыщIэу зыдущэхурт, Мухьэмэд теухуауэ нэхъыбэ къызэрыдгурыIуэм шэч къытедмыхьэу. Абы зэныбжьэгъугъэ нэсым пщIэшхуэ хуищIырт: и уасэр ищIэрт икIи цIыхухэм яку къыдэхъуэ хабзэ Iуэху еплъыкIэ зэхуэмыдэхэр къызэрыгуэкI къэхъукъащIэу къилъытэну хэтт.
  • Къып Мухьэмэд сурэтыщIхэр зы унагъуэшхуэм и быну къилъытэрт, арат езыри зэрахущытыр. Абыхэм я лъэщапIэхэм щIэх-щIэхыурэ щIыхьэрт, зы IэщIагъэм и къуэпсхэм зэрипхахэм епсэлъэну, и гурылъ яжриIэну фIэфIт. И лэжьэгъухэм къайхъулIахэм щыгуфIыкIыфырт, тIасхъапIэ иIэу хилъэгъуамэ, яжриIэрт, ауэ игу иримыхьым темыпсэлъыхьыххэмэ нэхъ къищтэрт. Сэ зэрысщIэмкIэ, гъэлъэгъуэныгъэ зэмылIэужьыгъуэхэм екIуалIэ цIыхухэм я нэхъыбэр зыхуейр Мухьэмэд и Iуэху еплъыкIэр къащIэну, абы и псалъэхэр зэхахыну арат. СощIэж зи сурэтхэр си мызакъуэу, куэдым емыхуэбылIэ сурэтыщIым и выставкэ екIуэкIыу Къып Мухьэмэд жиIэгъар: «Нэм къыIуидзэн хэлъкъым» икIи куэд хужыпIэфынукъым, адыгэ дуней зэхэщIыкIым и щIэплъыпIэр иджыри лъахъшэщ. Абы зэхызигъэха псалъэхэмкIэ ди лъэпкъ гъуазджэр зэрыт щытыкIэм и пэжыпIэр къыщIигъэщ-  ри, илъэсипщI бжыгъэкIи кIуэцIрыплъыфат.
  • ГукIи псэкIи щхьэхуит цIыхут Мухьэмэд икIи ар хущIэкъурт Тхьэм и тыгъэ лъапIэу творчествэр мащIэуи куэдуи зыпкърытым псэ хуитыныгъэм щыщ хилъхьэну. Ар зыхалъхуа лъэхъэнэм игури и псэри хуитыжу щыпсэуауэ сэ нэгъуэщI сцIыхуркъым. А зэманым щIэгъэкъуэнышхуэ къыхуэхъуар и щхьэгъусэ Неллищ. Мухьэмэд зыхилъхьэ щыIэтэкъым гушыIэмрэ ауанымрэ, псом хуэмыдэу пщIэ зыхуищIыр акъылрэ гупсысэрэ зыщIэлъхэрт икIи зэпымыууэ дыхьэшхэн гуэрхэр ярищIэкIырт и ныбжьэгъухэми, абыхэм я щхьэгъусэхэми, щхьэгъусэхэм я ныбжьэгъужхэми… Алхимикым и «щхъухьпсыхьхэр» зэрыт абджыпс цIыкIухэр иудыныщIэурэ телъыджэхэр къызэригъэхъум ещхьу, Мухьэмэд и гушыIэкIэр, абы и хъыбархэр щIэрыщIэу яIуэтэжыху, нэхъ гъэщIэгъуэн икIи нэхъ дыхьэшхэн хъуурэ IуэрыIуатэ курыхым хуэкIуэжырти, жейбащхъуэм иубыда гурыщIэхэр къагъэушыжырт. Нобэми ящыгъупщакъым Къыпым и гушыIэхэр. Утетхыхь хъунущ икIи хуейщ Мухьэмэд театрым, литературэм, усыгъэм къызэрыхэщым, абыхэм яхуищIа хэлъхьэныгъэхэм. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абдежым щынэрылъагъущ и гурыщIэ куури, и IэщIагъэм и лъагапIэхэри, ар лъэхъэнэм зэрылъэIэсари.
  • Псалъэ хэIэтыкIа гуэрхэр Къып Мухьэмэд къыхуэплъыхъуэну къезэгъыркъым. Абы и IэдакъэщIэкI щIэиныр апхуэдизкIэ купщIафIэщ, классикэ жыпхъэм итщи, зэманым и закъуэщ абы хуэфащэ псалъэ къэзыгъуэтыфынур. Абы тепщIыхьмэ, псори зэрыщытын хуейм хуэдэу йокIуэкI…
  •  
  • МЭРЕМКЪУЛ Людмилэ,
  • искусствовед.