ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Лъагъуэхэшхэм ящыщт

2016-11-23

  • IуэрыIуатэ щIэин бей диIэми, адыгэ литературэр зэрыщыIэрэ илъэс 80-м тIэкIу щIигъуауэ аркъудейщ. Ар литературэм дежкIэ ныбжьышхуэкъым.
  •  
  • Ауэ лъэпкъ литературэм къикIуа гъуэгуанэм уриплъэмэ, узэрыгушхуэн зыужьыныгъэ игъуэтащ. Адыгэ литературэм игъуэта лъагапIэм нэсыным хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIахэм, абы лъэужь дахэ къыхэзынахэм ящыщщ лъэпкъ тхакIуэу, адыгэ прозэм пкъы быдэ хуэзыщIахэу КIэрашэ Темботрэ усакIуэ, тхакIуэ, жылагъуэ лэжьакIуэ, адыгэ усыгъэм и япэ лъагъуэр хэзыша Хьэткъуэ Ахьмэдрэ.
  • КъигъэщIар мащIэ дыдэт (илъэс 36-рэ), ауэ хузэфIэкIар хуэдэ бжыгъэкIэ нэхъыбэщ. Зыри зримыкIуам лъагъуэ щыпхыпшыныр мыпсынщIэми, Хьэткъуэ Ахьмэд ар хузэфIэкIащ, и гуащIэ къихьащ.
  • Хьэткъуэ Ахьмэд Жанхъуэт и къуэр Шэуджэн районым хыхьэ Хьэтэжьыкъуей къуажэм 1901 гъэм жэпуэгъуэм и 24-м къыщалъхуащ. Ахьмэд и адэм Алыхьыр и фIэщ хъууэ, дин щIэныгъэ бгъэдэлъу щытащ. Ар хэкум пщIэшхуэ щызиIэ ефэндыхэм ящыщт. Юманкъул Ибрэхьим Хьэтэжьыкъуей къыщызэIуиха мыдрисэм Ахьмэд щIагъэтIысхьэри, илъэситIкIэ абы щеджащ икIи фIы дыдэу къиухащ. Абы иужькIэ Уфа къалэ дэт мыдрисэшхуэм («Гъэлий и мыдрисэкIэ» зэджэм), итIанэ Баталпашинск (иджы Черкесск) къалэм егъэджакIуэхэр щагъэхьэзыру дэта илъэситI семинарием щеджащ.
  • 1921 — 1923 гъэхэм Хьэткъуэ Ахьмэд егъэджакIуэу Гъуэбэкъуей къуажэм щыIащ, япэ лъэпкъ усакIуэ Теувэж Дзыгъу аращ къыщицIыхуари. Тхэным гу хуэзыщIа, гупсысэ зэпэгъунэгъухэмкIэ гъэнщIа цIыхуитIым я акъылыр псынщIэу зэтехуащ, дэIэпыкъуэгъу зэхуэхъуащ. Дзыгъу и усэхэр, поэмэхэр, зэхуихьэса IуэрыIуатэ хъугъуэфIыгъуэхэр тхылъымпIэм игъэзэгъэнымкIэ узэщIакIуэм куэду зи фIыгъэ екIахэм ящыщщ Хьэткъуэ Ахьмэд. А илъэсхэм езы Ахьмэди усэным дехьэх икIи усыгъэм хэша мэхъу.
  • 1923 гъэм Хьэткъуэм и япэ усэхэр «Адыгэ макъ» газетым къытрадзэ. ИкIи абы щегъэжьауэ Ахьмэд и IэдакъэщIэкIхэр утыку къохьэ. 1923 — 1926 гъэхэм Хьэткъуэм и щIэныгъэм щыхигъэхъуащ КъуэкIыпIэ гуащIэрыпсэухэм я коммунистическэ университету Москва щыIам. Ар къиухри, и лъахэм къигъэзэжащ хэку газетым и редакторым и къуэдзэу, редактору щытащ, лъэпкъ гъэсэныгъэмкIэ къудамэм щылэжьащ. Ар зы зэманкIэ и унафэщIу щытащ Адыгэ тхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм.
  • Хьэткъуэ Ахьмэд къигъэщIар мащIэми, куэд хузэфIэкIащ: адыгэ литературэр, щэнхабзэр, адыгэбзэр хъумэным, хэгъэхъуэным и IыхьэфI хилъхьащ. ИщхьэкIэ къызэрыхэщауэ, и усэхэр лъэпкъ газетым, журналхэм зэпымыууэ къытрадзащ, рассказхэр, очеркхэр, зарисовкэхэр и Iэдакъэ къыщIэкIащ. Абыхэм къакIэлъыкIуащ тхылъхэри. АдыгэбзэкIэ къыдэкIащ «Си былым фэкIод», «Зауэ къэхъуа?» (политикэ Iуэхухэм зэреплъыр къыщигъэлъагъуэу), «КъежьагъащIэ» рассказхэр, «Пшыналъэ» усэ тхылъыр, усэхэмрэ уэрэдхэмрэ щызэхуэхьэсауэ «Плъыр» зыфIища тхылъыр, нэгъуэщIхэри. Хьэткъуэм иIэщ урысыбзэкIэ къыдигъэкIа тхылъхэри: «Жертва денег» (1927), «Мужество» (1938).
  • Хьэткъуэ Ахьмэд зэчий бгъэдэлъами, узыншагъэ щIагъуэ иIакъым. Таганрог къалэ дэт санаторэм щыIэу, 1937 гъэм дыгъэгъазэм и 23-м, и щхьэм лъы дэуейри, игъуэ нэмысу усакIуэр абы илIыкIащ.
  • ГъащIэм къигъэув пщэрылъхэр, цIыхугъэ-адыгагъэр, хабзэр игъэзащIэу Хьэткъуэр къэгъуэгурыкIуами, лъэпкъым куэд хуищIами, езыр тыншу ягъэпсэуакъым: къэралым къыщыунэхуа гъащIэщIэм и «джатэр» зэрыхуейуэ игъабзэрти, тхакIуэ щIалэр игъэIурыщIэным пылът, абы къыхыхьэжат и адэр ефэндыуэ зэрыщытари, и цIэ къраIуэну щыхуимыта зэман зэрыщыIари.
  • Езы усакIуэр зэрыщымыIэжрэ илъэс 20 дэкIа нэужьщ Хьэткъуэм и IэдакъэщIэкIхэр дунейм къыщытехьэжар, и усэхэр, рассказхэр традзэу щыхъужар. Хьэткъуэм и IэдакъэщIэкIхэр щызэхуэхьэса «ЦIыхур щрыреIэ» тхылъыр 1959 гъэм Мейкъуапэ къыщыдэкIащ, абы 1967 гъэм къыкIэлъыкIуащ «Усэхэр» тхылъри.
  • УсакIуэр къызэралъхурэ илъэс 80 щрикъум ирихьэлIэу Адыгэ тхылъ тедзапIэм 1981 гъэм къыдигъэкIащ адыгэбзэкIи урысыбзэкIи тха тхыгъэхэр щызэхуэхьэса «Къащтэ уи Iэр» тхылъыр. Хьэткъуэ Ахьмэд и тхыгъэ къыхэхахэр зэрыт «ЦIыхур щрыреIэ» тхылъыр 2001 гъэм, тхакIуэр къызэралъхурэ илъэси 100 зэрырикъум и щIыхькIэ, къыдагъэкIыжауэ щытащ.
  • Хьэткъуэ Ахьмэд тхакIуэу, усакIуэу зэрыщытам къыдэкIуэу, егъэджэныгъэм зегъэужьынми и зэфIэкI хилъхьащ. Адыгэ литературэр курыт еджапIэхэм зэрыщаджын программэхэр зэхэгъэувэным, зэрырагъаджэ тхылъхэр тхын-къыдэгъэкIыным елэжьащ ар. Псалъэм папщIэ, ХьэтIанэ Абдулрэ абырэ я гуащIэ зэхэлъкIэ ягъэхьэзыра «Еджэ — лажьэ» учебникыр 1924 гъэм (Москва къ.), КIэрашэ Тембот и гъусэу зэлэжьа «Литературэр 5-нэ классым» тхылъыр 1930 гъэм (Краснодар къ.) къыщыдэкIащ. А тхылъхэр иужькIи мызэ-мытIэу къыдагъэкIыжащ.
  • Хьэткъуэ Ахьмэд художественнэ тхыгъэхэр зэдзэкIынми фIыуэ хэзагъэрт. Абы и щыхьэтщ Пушкин Александр и IэдакъэщIэкIхэм щыщ куэд адыгэбзэм къригъэзагъэу 1937 гъэм тхылъу къызэрыдигъэкIар. Езы усакIуэр щымыIэжу, 1939 гъэм а тхылъ дыдэр иджыри зэ къыдагъэкIыжауэ щытащ.
  • СССР-м и ТхакIуэхэм я зэгухьэныгъэм 1934 гъэм щегъэжьауэ хэта Хьэткъуэ Ахьмэд и гъащIэ мащIэр къипсэуащ захуагъэм и телъхьэу, щыпкъэу, къызыхэкIа лъэпкъми цIыхухэми лъытэ яхуищIрэ, и щхьэми пщIэ хуищIыжу. И лъэпкъым фIы хуэщIэным, абы и гъащIэр гъэдэхэным, адыгэ щIыгум мамырыгъэ илъыным и гъащIэри и лэжьыгъэри зэрыщыту тыхь хуищIащ. Ар ящыгъупщакъым усакIуэм и лъэпкъэгъухэми: Хьэтэжьыкъуей къуажэм дэт курыт еджапIэ №6-м зэрехьэ Хьэткъуэ Ахьмэд и цIэр.
  •  Мамырыкъуэ Нуриет.