ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Ислъамым и нур

2016-09-29

  • Уаз
  • Уафэри  щIылъэри къыщигъэщIа  махуэ
  • Муслъымэн махуэрыбжэмкIэ мухьэрэм мазэр илъэсым и япэ мазэщ (илъэсыщIэр къохьэ). Ар Алыхьым нэхъ лъапIэ дыдэу къигъэщIа мазиплIым ящыщ зыщ. Абы теухуауэ Iэят куэд Тхьэм и тхылъым ущрохьэлIэ, хьэдисми къыджеIэ. А мазэ лъапIэм и 10-нэ махуэр IэшрыIщ. Ар мы гъэм жэпуэгъуэм и 12-м тохуэ. КъурIэным къызэрыщыкIуамкIэ, а махуэращ уафэхэри, щIылъэри, мелыIычхэри, япэ цIыхури — Iэдэм — Тхьэм къыщигъэщIар. А махуэращ дунейр щыкъутэжынури.
  • ЛIэщIыгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэм уриплъэжмэ, щыболъагъу Тхьэм и лIыкIуипщIым фIыгъуэшхуипщI IэшрыI махуэм къазэрыдэкIуар. Абыхэм я къекIуэкIыкIар гъэкIэщIауэ фигу къэдгъэкIыжынщ.
  • ЛIыкIуэ Нухь и кхъухьыр псыдзэм къелащ а махуэ лъапIэм. Алыхьым къалэнышхуэ и пщэ дилъхьэри, а лIыкIуэр цIыхубэм къахуигъэкIуат, Тхьэм и закъуэныгъэм къыхуриджэну. Илъэс 950-кIэ бегъымбарым цIыхубэр ислъам диным къыхуриджами, абыхэм зыри зэхахыну хуеякъым, апхуэдиз илъэс бжыгъэм ислъам диныр къэзыщтар цIыху 80 къудейт. Тхьэр губжьу дунейр псыдзэкIэ щикъутэжам, Нухьрэ абы и гъуэгум тетахэмрэ Алыхьым къихъумауэ щытащ а махуэм. А махуэ лъапIэм лIыкIуэ Мусэрэ и дзэмрэ Тхьэм щихъумащ фирхьэун джаурым и бзаджэм. Мусэрэ Хьарунрэ Тхьэм лIыкIуэу яхуигъэкIуат исраIил и быным, ДыкъэзыгъэщIам фIэкIа Алыхь зэрыщымыIэр, ахэр зыхуэпщылIхэр зэрытхьэнэпцIыр я пащхьэ иралъхьэну. Ауэ фирхьэуным ар идэтэкъым, езым псори фIэлIыкIын хуейуэ ибжырт, псоми щхьэщэ зыхуригъэщIырт. Алыхьым и закъуэныгъэр зи фIэщ хъуну хуэмей фирхьэуным и дзэр иришажьэри (ар зы мелуанрэ мин 700-рэ хъурт) , Мусэрэ и дзэхэмрэ (ахэр цIыху 600 къудейт зэрыхъур) зэтраукIэн мурадыр яIэу кIэлъыщIэпхъуащ. Тенджыз Плыжьым щынэсым лIыкIуэмрэ и дзэмрэ гузэват, арщхьэкIэ Тхьэм Iэмыр хуищIащ Мусэ и башымкIэ псым хэуэну. Ар абы щигъэзащIэм Алыхь Iэмырти, тенджызыр тIууэ зэгуэкIри, лъагъуэ къэунэхуам Мусэ и дзэр техьащ. Ар илъагъуу фирхьэуным и дзэр игъусэу щыхыхьэм, псым зызэхуищIыжри, джаурхэр итхьэлащ. Фирхьэуным и хьэдэри толъкъуным тафэм тридзэжащ.
  • Мухьэрэм мазэм и епщIанэ махуэм Мухьэммэд бегъымбар лъапIэри и Iумэтхэри Тхьэм джаурхэм щихъумащ. А махуэм «Зат Ар рикъэ»-кIэ зэджэ зауэшхуэр яублэну щытащ муслъымэнхэмрэ джаурхэмрэ. АрщхьэкIэ Алыхьыр зи фIэщ мыхъухэм я бжыгъэр икъукIэ куэд хъуми, шынэр ягу къихьэри щIэпхъуэжахэщ.
  • IэшрыI махуэщ Ибрахьим лIыкIуэр къыщалъхуари, ар мафIэ лыгъейм имысу къыщыхэкIыжари. А махуэм лIыкIуэхэу Хьисэрэ Идрисрэ Тхьэм и деж дрихьеижащ, лIыкIуэ Юнус джейм и кIуэцIым псэууэ къикIыжащ, Iэюб цIыхухэм я узхэр ящхьэщихыу хъуащ, Екъуб лIыкIуэмрэ и къуэмрэ зэрыгъуэтыжащ, Сулейман пщы хъуащ, Юсуф тутнакъэщым кърагъэкIыжащ, нэгъуэщI телъыджэ куэди къэхъуащ а махуэ лъапIэм.
  • Мэккэ дэт Каабэм тепхъуа щэкIышхуэр трахри илъэс къэс IэшрыI махуэм щIэ трапхъуэ, къытрахыжар цIыкIу-цIыкIуу ягуэшри, дин щIэныгъэлIхэм тыгъэ хуащI. Апхуэдэ тыгъэ лъапIэм щыщ къалъысащ Тэтэрстаным дэт «Къул-Шэриф», Башкирием и «Ляля Тюльпан», Шэшэным «Шэшэным игу»-кIэ зэджэ мэжджытхэм.
  • Мухьэрэм мазэм нэхъ лъапIэ дыдэу хэтыр 10-нэ махуэращ, ауэ 9-10-11-нэ махуэхэр къэбнэщIыныр суннэтщ, псапэшхуэ зыпылъщ. А мазэм КъурIэн нэхъыбэрэ еджэн, бегъымбархэм нэхъыбэрэ щэлэуат къахуэхьын, Тхьэм нэхъыбэрэ хуэпщылIын, мылъкум псапэ хэтыкIын, сабийхэр гъэгуфIэн хуейщ. Iимам Гъэзалий и тхылъым къыщокIуэ, муслъымэн илъэсыщIэм и япэ мазэр Тхьэм хуэпщылIу зыгъакIуэхэм, адрей мазэхэри апхуэдэу къазэрехъулIэнур.
  • Мухьэммэд бегъымбарым жиIащ: «Рэмэдан мазэм иужькIэ къэбнэщIыну нэхъ псапэ дыдэ зыпылъыр мухьэррэм мазэрщ». А мазэлъапIэращМухьэммэдбегъымбарырМэккэмикIыуМэдинэмщыIэпхъуар.
  •  
  • Щапхъэ
  • И  цIэр  фIыкIэ  къаIэт
  • Иужьрей зэманым Сэрмакъ къуажэм и муслъы-мэн жэмыхьэтым и цIэр фIыкIэ къаIэт хъуащ. Псом япэу ар зи фIыщIэу къэплъытэ хъунур илъэситI Iимаму хаха Токъмакъ Iэуесщ.
  •  
  • Iэуес езыр ныбжькIэ щIалэщ , Iэбу Хьэнифэ и цIэкIэ Налшык къалэм щыIэ Ислъам институтым и мыдрисэр къиухащ. Абы иужькIэ къуажэ Iимамым и къуэдзэу илъэсищкIэ щытащ. Иджы дин лэжьакIуэ нэхъыщхьэу ягъэуващ, хуэфащэу къуажэдэсхэм къалъытэри.
  • КъигъэщIэхъуакъым Токъмакъым жылэр, зэрыщыгугъауэ къыщIэкIащ. Къуажэдэсхэр щыгуфIыкIыу Iуэху щхьэпэхэр абы ирегъэкIуэкI. «Сэ жысIэр щIэи, сэ сщIэр умыщIэ» жызыIауэ щыта ефэнды нэпцIхэр лъэныкъуэ нэхъ зэрырагъэзрэ хэпщIыкIыу муслъымэныцIэр зэрылъапIэу щытар зэтрагъэувэж. Езы динырылажьэхэр щапхъэу зэрыщытыным къыхуриджэкIэрэ Iэуес гъуазэщ, пашэщ сыт и лъэныкъуэкIи.
  • Къулейсызхэм, хуэмыщIахэм зэрадэIэпыкъун Iэмалхэр хэкIыпIэхэр къегъуэт. Къапщтэмэ, нэгъабэ бжьыхьэм кIэртIоф къэп 40 къищэхури, псапэу игуэшащ. Ар щапхъэ яхуохъу къуажэм дэс нэхъ къулейхэми. Абыхэм ягу къегъэкIыж я мылъкум сэджыт хэтыкIын зэрыхуейр. Къулейсызхэм зэрадэгуэшэным теухуа лэжьыгъэфIхэр щапхъэ ещI.
  • Дин хуэIухуэщIэхэр, гуфIэгъуэ гуэрхэр щыIэу муслъымэныгъэкIэ егъэкIуэкIыныр къыщызэрагъэ-пэщкIэ, ахэр щызэхыхьэн щIыпIэр псоми я зэхуэдэу зэрыхъуным егупсысри, къуажэкум щыIэ мэжджытышхуэм метр 30 и кIыхьагъыу, метри 8 и бгъуагъыу гуэщышхуэ ягъэувыну зэгурыIуащ. Ар ящIын папщIэ Iэуес хьэрычэтыщIхэм захуигъэзати, псалъэ лей къыхагъэкIакъым, сыту жыпIэмэ и IуэхущIафэхэр нэрылъагъуу зэхьэлIар къуажэдэсхэрщ, абыхэм я зэхыхьэхэр дахэу, фIыуэ щытынырщ. Иджы а гуэщышхуэ ящIым и лъабжьэр гъэтылъыныр къызэгъэпэщыным ехьэлIауэ куэд зэфIигъэкIащ Сэрмакъ къуажэм щыщу хьэрычэтыщI Есэнкъул Iэуес. КъищынэмыщIауэ, и щхьэм тралъхьэну къэнжалхэмкIэ сэбэпышхуэ хъуащ БжэныкIэ Анзор, блыным папщIэ туфхэр къахуригъэшащ БжэныкIэ Арсен. ХьэрычэтыщI Пыл Мухьэмэди куэдкIэ защIигъэ-къуащ.
  • Зи гугъу тщIы гуэщым хэтынущ пщэфIапIэшхуэ: мэл щаукIми, Iэщышхуэ къурмэн щащIми, зыхуей хуагъэзэн хуэдэу Iэхуитлъэхуиту щытынущ. Абы и къызэгъэпэщыныгъэ лэжьыгъэм жыджэру хэтщ Хьэмту Мухьэмэд-хьэжыр, Гуэнгъэпщ Резуан-хьэжыр, нэгъуэщIхэри. ТхьэлъэIушхуэ къуажэм щрагъэкIуэкI хъун хуэдэу, яухуэ гуэщыр мыгувэу хьэзыр хъунущ.
  •  
  • Хъыбар кIэщIхэр
  • Италием  и муслъымэнхэр
  • Италием щыпсэу муслъымэнхэр тхьэусыхащ къэралым дэт мэжджытхэр зэрымащIэмкIэ. КъызэралъытэмкIэ, къызыхуэтыншэу къэралым мэжджыти 8 щыIэу аращ. Абы и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэр Италием ислъам диныр официальнэу зэрыщамылъытэращ.
  • Къапщтэмэ, Франджым мэжджыту — 2200-рэ, Великобританием 1500-рэ щыIэщ.
  •  
  • ХьэщIэщ  лъапIэ
  • Дуней псом нэхъ хьэщIэщ ин дыдэу тетыр Тхьэм фIыуэ илъэгъуа Мэккэ щIыналъэм дащIыхьащ. А хьэщIэщым «Абрэдж»-кIэ йоджэ. Ар илъэси 8-кIэ яухуащ икIи абы трагъэкIуэдащ доллар мелард 15.
  • Чэщанэ теплъэ зиIэ а комплексыр псэуалъих мэхъу. Псори зэхэту метр зэбгъузэнатIэу мелуанрэ мин щитхурэ еубыд. Абы зэуэ цIыху мини 100-м щIигъу щызэблэкIыфынущ. КъищынэмыщIауэ, абы фIэлъ сыхьэтышхуэр дуней псом щынэхъ ин дыдэщ. Километр тIощI-кIэупэжыжьэми, ар наIуэууолъагъу.