ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

КIуащ БетIал теухуа гукъэкIыжхэмрэ абыхэм къакъуэжа къуэпс гуэрхэмрэ

2015-11-19

  • Елгъэр Кашиф
  • Cэ стхауэ адэкIэмыдэкIэ тетахэр къа­лъыхъуэжурэ еджэнкIэ е ахэр тхылъ щхьэхуэурэ къысхудэгъэкIыжынкIэ сигурэ си щхьэрэ зэтелъу щытамэ, къытезгъэзэжнытезгъэзэжурэ зы Iуэ­хум тIэущэ сытепсэлъыхьыжынтэкъым. Хэт, пса­лъэм папщIэ, илъэс тIощI, плIыщI, щэ ныкъуэ и пэкIэ стхахэр, зыгуэрхэр къе­джауи сощIри, зыщIэжыр? Хьэмэрэ ахэр къэзгъуэтыжу аргуэру сыкъеджэжащэрэт жызыIэнур хэт? Япэрауэ, ящIэжын щхьэкIэ, ар зы бэлыхьлажьэу щытын ­хуеящ. Сэ бэлыхьлажьэкIэ дызыгъэгуфIэу зи гугъэжхэм захэзбжэркъым  слъэ­кIыр сщIащ. КъимыдэкIэ, мо зи гугъу сщIы лъэхъэнэхэм псэуа цIыху тхылъеджэхэм ящыщу нобэ дунейм тетыжыр, ди жагъуэ зэрыхъунщи, мащIэ дыдэщ. Сэри сымыщIалэж, къысхуэнэжа зэманыр ебзыхьэкIыпауэ къэзгъэсэбэпын зэрыхуейр къызгурыIуэж пэтми, сызэпхъуэкIыжмэ, нобэрей махуэм сыкъыхэпкIэжурэ, япэкIи сыплъэурэ, ди псэукIам, зэхэтыкIам, зи гъусэу сыкъэгъуэгурыкIуахэм ехьэлIа гукъэкIыжхэм жэщкIи сыщIамыгъэжейр, махуэкIи абыхэм сащIыбгъэдэсыр аращ.
  • Бетэмал, мыбыхэм зэгуэр гъуэгу ягъуэ­тынкIэ, зыгуэрхэр къеджэнкIэ сигурэ си щхьэрэ щIызэтелъын щхьэусы­гъуэ сиIамэ… Мыхэр нэгъуэщI зыгуэру стхы­жынкIэ хъуну зэрыщытам шэч хэлъу къыщIэкIынтэкъым  си нэгу щIэкIауэ къэсIуэтэжхэм нэмыщI, си гупсысэхэм, си Iуэху еплъыкIэхэм нэхъри зезгъэукъуэ­дийурэ, нэхъ куууIуэу къыщIэзгъалъэурэ, лъэпкъым и тхыдэ къэухьым сихьэфатэмэт си гугъуехьыр псыхэкIуадэ щымыхъунур. АрщхьэкIэ… Иджы сщIэр лIо? Си щхьэм хуэстхыжу, сурэттех къалэныр згъэ­защIэу арагъэнщи… Ари тэмэму къызэхъулIэн Тхьэм ищI! Хьэкъыр зыщ: сып­сэуху, сышхэн зэрыхуейм хуэдэу (сэ сыщIэпсэур сышхэн щхьэкIэкъым  сыщIэшхэр сыпсэун, сэбэпыныгъэ гуэр сщIэн папщIэщи…), сытхэнри натIэ схуэхъуауэ зызобжыжри, а хьэлыр зыхызигъэнын мурадкIэ къыспэрыуэфыну щы­Iэр… ажалыращи, ар къэмыс щIыкIэ, сщIэн хуейуэ сэ къыспэщылъхэм гъуни­ нэ­зи ямыIэ хуэдэщ. Ауэ щыхъукIэ, дауи, япэ игъэщыпхъэхэрат гъуэгупэр зэтын ­хуейри. Мис ахэращ си гъащIэ гъуэгуанэм гъуазэу щызиIари. Пэжщ, Алыхьым къыздищIэркъэ, сэ зи фIыщIэ къыслъысахэр зэи зыщызгъэгъупщакъым  абыхэм я цIэ фIыкIэ, къыфIэбгъэкIмэ, къытезгъэ­зэ­журэ, къыщизмыIуа къэ­хъуакъым. Ауэ абы къикIыркъым сыщыфакъырэм сом къы­зэпту гъуэгу сытебгъэхьауэ щытамэ, сыздежьам сынэсри, си Iуэхур нэ­хъы­­фIыIуэу зэтеуващи, сомищ узотыж жыпIэ хъуну. ЛъапIэр, пшыныж зимы­Iэр, фIыкIэ зигу укъэзыгъэкIыурэ, зи цIыху­гъэ къыплъызыгъэсу икIи а къып­хуи­щIэр къызэмыхьэлъэкIыу, сыт щыгъуи къыпхуэгуапэу, фIы къезгъэхъулIащэрэт жызыIэу укъэзылъэгъуам къып­лъи­гъэса гулъытэращ. Сысабий дыдэу си анэр щысIихыжми, апхуэдэ цIыхухэмкIэ Алыхьталэр къысхуэупсэжат сэ.
  •  «МылIэр лIы мэхъу»  псалъэжьыр сэри зыгуэркIэ къызэпхьэлIэ хъунумэ, ар зи фIыщIэр гъащIэм и гъуэгуанэ кIыхьым сытезыгъэувауэ щыта цIыху дыщэхэращ. Ахэр сфIэлIыжьт, сыщIалэжь цIыкIуу япэ дыдэу абыхэм я пащхьэм ихьэн щыщIэздзам. Ауэ, я лIыжьыщхьи, я нэхъыжь дыдэ ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и ныбжьыр илъэс щэщIрэ зытхухым иту арат. Абы къыкIэлъыкIуэу, нэхъ иужькIэ, ныбжьэгъу,  а псалъэр си напщIэм зэрытеслъхьэр Тхьэм къысхуигъэгъу,  къысхуэхъуар зи цIэкIэ сцIыху, ауэ зи щхьэр 1953 гъэм япэ дыдэу слъэгъуа КIуащ БетIалщи, щIалэ дыдэт (илъэс щэщIрэ щырэ хъууэ арат); илъэситI дэкIа нэужь, сэламчэлам нэхъ дяку дэмылъу, къэсцIыхуа Къардэн Бубэ цIыкIущи (мы псалъэр гъэфIэныбзэу абы и цIэм пызыщар сэратэкъым  БетIалт), Iэдэм нэхърэ нэхъыщIэжт. КъагъэщIам емылъытауэ, абыхэм пасэу лIыфэ къате­зыгъэуар зэманымрэ къызыхэкIыжа зауэм и мафIэ лыгъейм зэрипсыхьахэм­рэт, я бгъэхэм къахэлыдыкI Хэку дамыгъэ лъапIэхэрт. Абыхэм (атIэми, и хьэлрэ и щытыкIэкIэ узыфIэзыгъэлIыкI Бубэ) пщIэ яхуумыщIыныр, ныбжьыфI зиIэхэм япэплъытэу лIыфэ иумыплъыныр акъыл кIэщIагъти… абыхэм елъытауэ сэ сызищIысыр зыщызгъэгъупщэ зэрымыхъунур къызгурыIуэу садэгъуэгурыкIуэу щIэз­дзэри, «хуэгушхуэ, ауэ утемыгуш­хуэ» псэлъафэм сызэремыбэкъуэным сы­хущIэ­къуащ… Ар щысщыгъупщэ, сы­щыжакъуэ къэхъуамэ, зи цIэ къисIуа лIы телъыджищми нобэ ныбжькIэ сащхьэщыкIа, атIэми, пасэу дунейм ехыжа БетIал нэхърэ хуэдитIым щIигъукIэ, нэхъыжь сыхъуа пэтми, си жьыщхьэ я фэ­еплъ пащхьэм зыщызгъэцIыкIуу Алыхьым солъэIу сыщыщыуа, сыщыщхьэприх къэхъуамэ, емыкIурэ гуэныхьрэ къэзмыхьауэ къыщIигъэкIыну…
  • Елгъэр Кашифрэ усакIуэ цIэрыIуэ КIуащ БетIалрэ. 1954 гъэ

    Мыхэр нобэ си гум къыпылъэда псалъэ дыгъэлкъым  ааадэ пасэу къы­щIэздзауэ къыздэгъуэгурыкIуэ икIи схуэмыух гурылъ IэфIхэщ. Къытезгъэзэжурэ, псалъэ гуапэ куэд яхужысIащ Iэдэми, Буби, БетIали. Зэрытезгъэчыныхьщи, сымышхэу зэрымыхъунум хуэдэу, сымытхэу зэрысхузэфIэмыкIыну гъуэгум сытезыгъэувэгъа а … (щIалищыр жысIэну си жьэ къысхуегъэкIуркъым) лIыфIищым я цIэр илъэс бжыгъэкIэрэ къисIуэ зэпыту зэрыщытым щхьэкIэ, хъуэрыбзэ хэлъу  къысхуэпсалъэхэми сарихьэлIащ.

  • а цIыху гъуэзэджэхэм къыс­хуа­щIахэм зэпымыууэ согупсысыжри, сIэ­щIэгъупщыкIыжауэ щытауэ Iэджэ къы­зощIэж. Ахэри щIызгъужурэ зэрыстхыжрагъэнщ зи гугъур къыхэзгъэща мо «щIэныгъэлIым» и фэр къыщIызаплъыр.
  • Мис, аргуэру иджы дыдэ къэсщIэжа зы Iуэху. Ар мыхьэнэншэу къэзылъытэнхэри щыIэнкIэ мэхъу. Ауэ стипендэншэу къалэшхуэм къыдэна сэркIэ абы и мыхьэнэр инт. Шхын щхьэкIэ сылIэнкIэ гузавэу, еджакIуэ сызымыгъэкIуэну хэтыгъа ди адэм игу фIы зэрыхуэсщIам щыщт, езыхэм нысхурагъэхьыну ахъшэ тIэкIум нэмыщI еджапщIи къызатыну зэрыжесIари. АрщхьэкIэ, нэгъуэщI щIыпIэхэми къызэрыщысIуэтэжащи, пцIыупс сыхъуат: сызэрыщIэтIысхьэну экзаменхэр­ щыстым, зы «щы» цIыкIу къэсхьри… Пэжщ, еджапщIэ къызамыту япэ илъэс ныкъуэр зэресхьэкIар дыдейхэм ящызбзы­щIат, си ныбэ зэрыныкъуэмкIэ сымыгъэгузэвэнхэ, затезмыгъэхьэлъэн папщIэ. Арат, и псэм ищIэ нэхъей, ди адэр зытегузэвыхьам си Iуэхур хуэкIуауэ къа­лэшхуэм шхын щхьэкIэ сыщыдэлIыхь пэ­тар.
  • Си Iуэхур зыIутым щыгъуазэ Бубэрэ БетIалрэ ящIар лIот? Пэжщ, тхьэрыIуэкIэ укъызэупщIами, бжесIэфынукъым а гулъытэр зэгъусэу тIуми къысхуащIауэ щытами языхэзым къыбгъэдэкIами. ИкIи, ар зэхэзгъэкIын си дзэ шыри, сыщIэупщIатэкъым. Бубэ пцIы къысхуиупсауэ шэч щIыхуэсщIын щхьэусыгъуи сиIэтэкъым. Ар зэрылIы зэтетыр згъэунэхуакIэт мазэ зыщыплI и пэкIэ къысхуищIауэ щытамкIэ… Ари стхыжащ.
  • Iэджэ дэкIа нэужь, абыхэм ехьэлIауэ къэсщIэжар мыраттIэ.
  • СыщIэмыпхъуэжу институтым сыкъызэрыщIэнамкIэ фIыщIэ мыухыжыр зейр институтым щылажьэ Корольковэ Людмилэ Ивановнэ, ди Къардэн Бубэ,  КIуащ БетIал сымэт. Япэ зи цIэ къисIуам си тхылъхэр (документхэр) къызимытыжурэ, Iуэхур кIыхьлIыхь зэрыхъуам и фIыгъэкIэщ си лъэр Бубэ иубыда зэры­хъуауэ щытар… Хъунщ, а псор зэрекIуэкIар къэсIуэтэжакIэщи, къытезгъэзэжынкъым.
  • АдэкIэ къэхъуараттIэ…
  • Япэ илъэс ныкъуэр еслъэфэкIыурэ, декабрым и кIэхэм сынэсауэ махуэ гуэрым лекцэм дыздыщIэсым, учебнэ частым и тет Людмилэ Ивановнэ хуэм дыдэу ныщIохьэ. ЕгъэджакIуэм бгъэдохьэри йоIущащэ. Абы къыбгъэдокIыж, сэ къысщхьэщохьэри: «ныщIэкIыт» къригъэкIыу, и щхьэр ещI. «Къэхъуар сыту пIэрэ?»  сыкъоIэнкун. Псалъэмакъыншэу зыкъыщысIэтым: «Мохэри къэщтэж»,  жи хуэм цIыкIуу. Си тетрадхэр, тхылъхэр  къызэщIызо­къуэж­ри, сыщIокI. Бжэр зэрыхуэтщIыжу, абдежым щедгъэкIуэкIа псалъэмакъ тIэкIур зэрыщыта дыдэм хуэдэу къэсхьынщ:
  •  Твой спаситель пришёл,  жери къысщогуфIыкI сыкъыщIэзыша цIыхубзыр.
  •  Буба, что ли?  къызжьэдоху занщIэу.
  •  Да! Буба Мацикович!
  • ХабзэмыщIэу сыкъыщIэкIарэ, си джакIуэм япэ сищауэ пэшым сыщIэлъа­дэмэ, пщампIащхъуэ зытелъ бэлъто яжьафэ кIыхь щыгъыу, бухъар хьэукIпыIащхъуэ щхьэрыгъыу, къыпыгуфIыкIыурэ къыспожьэ си Спасителыр: «Дауэ ущыт, Лермонтовым и Хьэрун шынэкъэрабгъэм ищIауэ щытам къытезыгъэзэжу щIэп­хъуэж пэта лIыхъужь?»  жиIэу Iэп­лIэ къыс­хуещI, сэлам къызех. СпыIуо­кIуэтыжри, тIэкIуи сигъэукIытэу, сызэпеплъыхь. «Зыб­гъэтхьэмыщкIа щхьэкIэ, тхьэмыщкIафэ лъэпкъ птетыжкъым. Пэжкъэ, Петя? КъэпцIыхужын мыр?! Умэлэдецу зыкъэпхуэпащ»,  къыщIегъуж ари. «Ар зи фIыщIэр уэращ… Ауэ ныбэ гузэвэ­гъуэу стелъар пщIамэ, мэлэдец плъагъунт мазитIщы ипэкIэ укъысIуплъамэ, сыкъэпцIыхужынтэкъым»,  жызоIэ сигукIэ. ИкIи сынэщхъейщ. Сэ схуэмыдэу, и Iупэшхуэр зэтемыхьэу, и пащIэкIэ къыщIогуфIыкIри абдежым щытщ зи студентыгъэр къезыхьэлIэ, етхуанэ курсым щеджэ Мысачэ Петя цIыкIуи. Ди Людмилэ Ивановнэ цIыху дыщэри нэщхъыфIэу къыдоплъ. И псалъэхэри къытхедзэ. Лекцэр иухыным къэнэжа щымыIэ пэтми, хьэщIэр къытпигъэплъэн къримыгъэкIуу, нажэри сыкъыщIишауэ арати, абдежым дыщытыху тIэкIу, уэзджынэр къоуэ  махуэ еджэгъуэм кIэ игъуэтат.
  •  ЩIалэхэр зэресшэжьэнур уи жа­гъуэ умыщI, Людмилэ Ивановнэ. Хьэуэ жыпIэрэ, нобэрей фи лэжьыгъэ Iуэхур ­иухащ. Ди гуапэу уэри укъыдогъэблагъэ
  •  Хьэуэ! Хьэуэ! Сэ иджыри Iуэху Iэджэ сиIэщ. Тхьэр арэзы къыпхухъу! Ди щIалэхэр бгъэгушхуэну, бгъэфIэну гъусэ зэ­рыпщIым щхьэкIэ берычэт бесын…  мо цIыхубз телъыджэр зэуэ къытщогуфIыкIри, гулъытэ зыхуащIыр езыращ жыпIэнщ.
  • Бубэ аргуэру нызытекIухьар къыдигъэкI псалъалъэхэм я Iуэхурат. Ауэ дэ дыкъимылъагъуу, ди Iуэху зыIутыр зримыгъащIэу емыжьэжыфауэ арат. Дауи, ар ­нэхъ зытегузэвыхьар сэрагъэнт. Мысачэм лIо? И тхылъ къыдэкIамэ, зэрыжысIащи, еджэныр нобэпщэдей къиухмэ, абы узэрыхуэдэнт!..
  • Уэрамым дыкъызэрытехьэу, такси къегъэувыIэ. ДрегъэтIысхьэри… «А сэ сщIэрагъэнщ аргуэру дыздишэнур»,  жысIэу сегупсыса щхьэкIэ, сыщыуауэ къыщIокI:
  •  Махуэр кIэщIщ. Пщыхьэщхьэ щIы­Iэ хъумэ, нэхъ къыфтемыхьэлъэу фыкIуэ­жыным Iуэхур тесщIыхьри…  жи, троллейбусти, метроти жытIэу гугъу демыхьу, общежитым дыкIуэжыфын хуэдэу, Киевскэ вокзалым дешэ. Абдежт дэ электричкэм дыкъыщикIри дыщитIысхьэжри. Абыхэм щыгъуазэ мо лIы губзыгъэм, цIыхугъэ зыхэлъым псори тэмэму зэпилъытат. Ди электричкэм лъэбакъуэ щитIщищ нэхърэ нэхъ пэмыжыжьэ «Днепр» рестораным дыщIешэри…
  • ФIыуэ дыщигъэсауэ щыгъынщIыIутелъ­хэр щыщыттIэгъэжым:
  •  Сигу къэкIыжыртэкъыми, мыр БетIал къыпхуздызигъэшащ,  жери къы­с­Iэ­щIелъхьэ и бгъэ жыпым къриха пись­мор…
  • УгуфIэнтэкъэ?! СыпIащIэу ар занщIэу зэтестхъыну сыхуежьэмэ:
  •  Адэ унэсыжмэ, гупсэхуу укъеджэнщ. ЗэкIэ уи жыпым илъхьэ,  щыжиIэм, зи псалъэм ебакъуэр Бубэ хуэдэлIт?! СожыIэщIэ.
  • ШхапIэми дыкъыщызэщIэплъарэ си бгъэ жыпым илъ письмоми сыкъигъэ­хуабэу гъуэгу дыздытетым, бжэр Iуах­Iуалъхьэурэ жьыуейр щызепщэ электричкэ щIыIэр щайуэ къиздзэркъым. ИкIи псынщIэIуэу дынэсыжу БетIал къитхыр зэзгъэщIэным сыхуопIащIэ. Ауэрэ Переделкинэ станцым дынэсыжу электричкэм дыкъикIыжмэ, Мысачэми и щхьэ Iуэху зэригъэзэхуауэ къыщIокI:
  •  Уи нысэр дымылъагъуу дауэ дыкIуэ­жын?  жи мо тIэкIуи къэжана Петя.  Уэ япэ зигъэщ, жэи къысхудэш. Сэ хуэмурэ сынэкIуэнщ… «Си нысэр» щыпсэу унэм си щыпэкIуэтэкъым. Ар икIи къызэхьэлъэкIыртэкъым. Ауэ а пщыхьэщхьэм хуэдэу си гуапэу а Iуэхутхьэбзэр зэи хуэсщIатэкъым абы: щауэр псынщIэпсынщIэу скIэрыхумэ, сэ жэрыгъэкIэ сыкIуэжынурэ письмом сыкъеджэнут. Зэрыхъуари апхуэдэущ: сыпIащIэсытхъытхъыу сыщIолъэдэжри… Къыздеджэ Ванярэ Юрэрэ къекIуэлIэжатэкъым  нысэ къысхуамылъыхъуэми, ахэри лъагъуныгъэм кърихьэкIырт: Иван цIыкIу Ахмадулинэм телIэрт, Юрэшхуэ езым ещхьу пIащэ Арбузовэ Галя пылът. Ауэ Панкратовым лъагъуныгъэм зригъэхьыщэртэкъым  Паустовскэм и мылъхупхъу Галя хъыджэбз дахэм къызэрыдикIухьыр къызэрыдалъагъу  къудейр, ди институ­тым щезыгъаджэ тхакIуэ цIэрыIуэ Константин Георгиевичхэ я деж зэрыкIуэрейр и напщIэм телъу арат. ПцIым сыткIэ ды­хуей? Мо хъыджэбз дахитIыр, Петя и Нинэм ещхьу, нысэ схуэхъуатэкъым: ди псэупIэм зэи нэкIуахэтэкъым япэкIи иужькIи; ахэр си ныбжьэгъуитIым къылъагъэсакъым. Юрэрэ Галярэ я зэпылъыныр зэриухыжауэ щытам и пэжыпIэр сщIэжыркъым. Ауэ Ванярэ Беллэрэ… Хъыджэбз дахэ ды­дэ цIыкIуу, хужьыбзэу, щхьэцы­гъуэу, нэмысыфIэу къыддеджэу щIэзы­дза Ахмадулинэм щIэх дыдэу балигъыфэ къытоуэ. Ар яхузэрымыгъэгъуэт мэхъу а зэманым ирихьэлIэу классикышхуэхэм захэзыбжэжа Евтушенкэ Евгений, Рождественский Роберт сымэ. Евтушенки ди деж щеджат, ауэ, зэрыжаIэжу щытам хуэдэу, ар институтым щIадзыжатэкъым  езым зыщIи­дзыжауэ арат: еджэнкIэ ищIэн щымыIэжу, зэрыхъун хъуауэ зилъытэжарэ институтым къэмыкIуэжыххэ щыхъум, студентхэм я спискэм зэрыхатхъыкIыжарат абы «лей ирапэсу, къуаншагъэу кIэлъызэрахьар». Пэж дыдэу, ар усакIуэ цIэрыIуэ ­хъуат: и тхыгъэхэр щIэхщIэхыурэ къытрадзэрт. РадиохэмкIэ къатырт. Тхылъхэри къыдигъэкIырт.
  • Пэжыр жыпIэмэ, абы еджэнкIэ ищIэжын щыIэ хъунтэкъым. Ауэ щеджэхэм нэхърэ, иджы институтым нэхъ къэкIуэрей щIэ­хъуар таксикIэ бжэIупэм къыIулъадэу Ахмадулинэр дишын папщIэт. Мис ахэр зы­лъагъу си Ваня тхьэмыщкIэр лъагъуныгъэ узым ихьырт. Абы Беллэ къыщылъысыр лекцэхэм дыщыщIэс сыхьэтхэрат. Ари ­Женькэ таксикIэ къыIулъадэрэ Ваня кIэлъыгъуэгыу димышмэ… Зи усэхэр къыт­радзэу хуежьа, Антокольский Павел, Асеев Николай, зи семинарым хэт Коваленков Александр сымэ я щытхъур къызылъыс ­хъуа Ахмадулинэми лекцэхэм щIэсынымкIэ гугъущэ зригъэхьыртэкъым: Женькэ (Иван абы и цIэр апхуэдэут зэрыжиIэр), Роберт (ар 5нэ курсым щIэст) сымэ хущIагъэхьэртэкъым. Алыхьым дежкIэ уплъэрэ, пэжыр жыпIэмэ, лъа­гъуныгъэ ­къабзэр зяку дэлъыпхъэр Беллэрэ Ванярэт: а тIур икIи зэныбжьт, я творческэ къежьэкIэмкIи нэхъ зэщхьт. АрщхьэкIэ… лъагъуныгъэ къабзэми ныбжьми ящхьэжкIэ зыгуэрхэр щыIэ хъунти… Пэжщ, а щыIэри шхэпс яхуэхъуу зэдэпсэ­уатэкъым зэрышауэ щыта Евтушенкэрэ Ахмадулинэмрэ. ИужькIэ а тIум нэ­гъуэщI щхьэгъусэхэр яIащ.
  • Зи Iуэху хуэщIа щIалэгъуалэр лъагъу­ныгъэм зэрызэрихьэм щхьэкIэ щIэбгъэкъуэншэн щыIэтэкъым. ХэплъэхэкIыжыр сэрат  япэрауэ, сымэжэщIалIэти, гукъы­дэж лъэпкъ симыIэу, аргуэру еджапщIэншэу (стипендиер зищIысыр ди адэм дэнэ щищIэнт?) сыкъэмынэн папщIэ, щхьэIэт симыIэххэу, тхылъхэм сыхэсу, япэ илъэсыр сэ зэресхьэкIар зыхуэдэм ущIэмыупщIэ…
  • Зэмыныбжьхэр зэхэкIутауэ япэ илъэсым дызыщIэса пэшышхуэм сыщIэлъэдэжмэ, си курсэгъуитIыр щIэстэкъым. Мыдрей дызигъусэ зызыгъэклассикхэм сыкъызрапэсу псэлъэгъу сыкъащIыххэнутэкъым. Сэри сызыхуэмыфащэ а «лIыжьхэр» згъэ­пэшэгъущэтэкъыми, си гъуэлъыпIэм зиздзэжрэ сыпIащIэсытхъытхъыу, письмоулъэр зэтестхъмэ… КъыдэкIыр… ахъшэщ. Ар дапщэ хъуми сымыбжу, БетIал къыс­хуитхар къызолъыхъуэ. Къэлъыхъуи пэт  дэлъкъым. ИкIи къыдэхуу ехуэхакъым. Сонэщхъей. Си гур фIы къысхуэзыщIыжар ахъшэ бжыгъэращ  сом щищ хъурт! Ар япэ курсым щат, ауэ сэ къысхуэмыхьа мазэ стипендием нэхърэ нэхъыбэт. Письмо зэрыщIымыгъуар сыт хуэдизкIэ си жагъуэ мыхъуами, ахъшэм сызэрыщыгуфIыкIар щIыжыпIэн щыIэ хъункъым.
  •  
  • (КъыкIэлъыкIуэнущ).