ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Лъагъуэ пхызыша Къалмыкъ БетIал

2014-03-04

  • Къэралым и щытыкIэм тещIыхьауэ зызыхъуэжщ политикэ Iуэхухэм цIыхубэ лэжьакIуэхэм цIыхухэм хуаIэ еплъыкIэхэр. ИтIани, IуэхущIафэ гуапэхэмкIэ зи цIэр тхыдэм къыхэзынахэр гулъытэншэ пщIы хъуну-къым. ЗэрыжаIэщи, уэрэдым псалъэхэр пхухэдзыркъым.
  • Республикэм и цIыхухэм ягу къэзгъэкIыжынут Къалмыкъ БетIал и цIэр, абы илэжьахэр. Илъэси 120-рэ дэкIащ ар Хьэ-тIохъущыкъуей Ещанэ (иджы Куба) къуажэм мэкъумэ­шы­щIэ унагъуэ тхьэмыщ­кIэм къызэрыщалъхурэ. Зэрысабийрэ зи гум захуа­гъэр щытепщэ, бгырысым и пагагъэр зыхэлъ БетIал, ба­ли­гъыпIэ щиувэм, къыгу­ры­Iуащ, Урысейм къуэтмэ, Къэбэрдейм зыужьыныгъэ зэри­гъуэ­тынур. Коммунист гупсысэм зэщIищта щIалэм        з­ри­гъэцIыхуащ, ныб­жьэгъу къищIащ большевикхэм яхэт Киров Сергей икIи цIыхубэм я гъащIэм зегъэ­хъуэжын лэжьыгъэм пэрыуващ. Октябрь революцэм иужькIэ, ар Орджоникидзе Серго и гъусэу, дзэ хужьым пэщIэта къэбэрдей отрядым пашэ яхуэхъуащ.
  • 1920 гъэм Кавказ Ищхъэрэм Совет властыр щагъэува нэужь, Бгырыс республикэ къэунэхуащ. Къалмыкъ БетIалрэ абы и дэIуэгъухэмрэ, Орджоникидзерэ а илъэсым и гъэмахуэм Налшык зы­гъэпсэхуакIуэ къэкIуа Сталинрэ я дэIэпыкъуэгъуу, а республикэм Къэбэрдейр къыхэгъэкIыным щIэбэ­нащ, икIи ар зрагъэхъу­лIащ. 1921 гъэм, фокIадэм и 1-м, Урысейпсо гъэзэщIакIуэ комитет нэхъыщхьэм унафэ къищтащ Налшык зи къалащхьэ Къэбэрдей автономнэ щIыналъэ яухуэну. КъыкIэлъыкIуэ илъэсым Балъкъэрри Бгырыс республикэм къыхэкIыжри, Къэбэрдейм гухьащ. Облисполкомым и уна­фэщIу хаха Къал­­­­­мы­­къым и нэIэ щIэт Къэбэрдей-Балъкъэрыр къэ­щIэ­рэщIэж хъуащ. Экономикэр зэрыригъэфIэкIуам къы­дэкIуэу, ар цIыхубэм щIэ­ныгъэ егъэгъуэтыным, республикэм и щэнхабзэм зегъэужьыным телэжьащ.
  • Гъуэгухэр, лъэмыжхэр ящIын щIадзащ. Апхуэдэ ухуэныгъэхэр щрагъэкIуэ-кIащ Шэджэм, Бахъсэн къалэхэм, Щхьэлыкъуэ, Малкэ къуажэхэм. Прохладнэ къалэ кIуэ гъуэгур ирагъэфIэ-кIуащ.
  • Къуажэхэм къыщызэIуа­хащ пэщIэдзэ школхэр, пщыхьэщхьэкIэрэ балигъхэр тхэкIэ, еджэкIэ щыхурагъасэ пэшхэр. Абы сыт щыгъуи щIэлът газетхэмрэ журналхэмрэ я къыдэкIы­гъуэхэр, шахмат, шашкэ ущыджэгуи хъурт.
  • Налшык къыщы­зэ­Iуахащ Ленин еджапIэ къалэ цIы­кIур (ЛУГ). Абы щылэжьэну кърагъэблэ­гъащ егъэ­джакIуэхэр, ­ун­а­фэщI­хэр, щэнхабзэм и лэжьа­кIуэхэр зыгъэхьэзырыну Урысейм къикIахэр.
  • Къалмыкъ БетIал зи­гъэпсэхунуи хунэсыртэ­къым, щIыпIэм щалэжь псоми езыр кIэлъыплъырт. ЩIэх-щIэхыурэ кIуэрт ЛУГ-м, сабий унэхэм, школхэм, ухуэ­ныгъэ щра­гъэкIуэкI дэтхэнэ щIы­пIэми ар щалъа­гъурт. Сабий унэм и гъэсакIуэу щыта Къумыхъу Зубер игу къегъэкIыж: «1922 гъэм ерыскъыкIэ гугъу дехьырт. Ди Iуэху зытетыр зэзыгъэщIэну къэкIуа Къалмы-къыр къыдэупщIащ: «Фи ныбэ изу фышхэрэ?», —  жиIэри. ДызэрымэжалIэр жетIащ. КIуэжа нэужь дэтхэнэми джэд гъэжьа зырыз къытхуригъэшат… А ма-хуэм иужькIэ сабийхэр нэхъ тэмэму ягъашхэ       хъуащ».
  • Къэбэрдей-Балъкъэрым Къалмыкъ БетIал хуилэ-жьахэм теухуауэ тхылъ куэд пхуэтхынущ. Сэ къезб­жэ­кIынущ абы и ехъу­лIэ­ныгъэхэм щыщ зыбжанэ. Къэбэрдей цIыкIу псы­щIэ­гъэ­­лъадэ системэмрэ Акъбаш ГЭС-мрэ я ухуэныгъэхэр. Нэхъапэхэм а щIыпIэ­хэр игъущыкIыу щытащ. ЦIыхубэр мэжэщIалIэт. Абы и щыхьэту, «Неурожайное» и фIэщыгъэцIэт къуажэ гуэрым. Кавказ Ищхъэрэм щынэхъ лъэщ дыдэхэм хабжэ Бахъсэн ГЭС-р зэфIагъэуващ. Бгырысхэм я унэхэм, Iуэху-щIапIэхэм уэздыгъэ щIа­шащ. Минеральные Воды — Кисловодск гъуэгум электричествэр нагъэсащ. Псы ежэх зыбжанэм электростанц цIыкIухэр щагъэуващ.
  • Ухуэныгъэхэр екIуэ­кIырт. Апхуэдэхэщ, цемент щагъэж, унэлъащIэ щащI «Чинарыр», Дохъушы-    къуей и спирт заводыр, IэфIыкIэ къыщыщIагъэкI фабрикэр, Кавказ Ищхъэрэм щыцIэрыIуа лы комбинатыр. Школхэр, педаго­ги­кэмкIэ, мэкъумэш хозяй­с­т­вэм­­кIэ, фельдшерымкIэ, щэнхабзэгъэнахуэхэмкIэ училищэхэм, щэн-къэщэ­хунымкIэ техникумым пап­щIэ общежитхэр яухуащ. Къуажэхэм къыщызэIуахащ медицинэ IуэхущIа­пIэ­хэр, клубхэр. Совхозхэр, спортым зыщыхуагъасэ секцэхэр къэунэхуащ. Япэ лъахэхутэ музейр, лъэпкъ театрыр яухуащ.
  • 1932 гъэм Псыхуабэ къы­щызэIуахащ Къэбэрдей-Балъкъэр Педагогикэ институтыр. А зэманым ири­хьэлIэу, Налшык, Затишье лъэныкъуэмкIэ, щаухуэрт а институтыр илъэсиплI дэкIа нэужь зыдэIэпхъуэжа Iуэху­щIа­пIэр.
  • Адыгэхэмрэ балкъэрхэмрэ тхыбзэр зэрагъэщIащ, цIыхубэм щIэныгъэнша­гъэм и гъуэгур ябгынащ.
  • ЦIыхубэ хозяйствэмрэ щэнхабзэмрэ щызэригъэ­хъу­лIахэм къыпэкIуэу, КъБАО-м Ленин орденыр къыхуагъэфэщауэ щытащ. 1936 гъэм и дыгъэгъазэм щIыналъэр Автоном республикэ хъуащ.
  • Къалмыкъыр зымыцIыху Къэбэрдей-Балъкъэрым истэкъым. Сэ япэ классым сыщеджэрт, ар япэу щыслъэ­гъуам. Колхоз лэжьыгъэхэм кIэлъыплъыну Зольскэ ­къуажэм къэкIуат. Уеблэмэ, гъавэ Iухыжынми езыр яхыхьэрт — ди гъунэгъу къуажэм нартыху къыщыдичыжауэ щытащ.
  • Налшык педучилищэм сыщIэтIысхьа нэужь, сэ щIэх-щIэхыурэ сыхуэзэ ­хъуащ республикэм и пашэм. ЕджапIэм и Iуэху зытетыр зригъэщIэну на­кIуэрт, общежит щаухуэкIэ кIэлъыплъырт. Илъэс къэси студентхэм я бжыгъэр хэ­хъуэрт. 1938 гъэм, фокIа­дэм и 1-м ирихьэлIэу, общежитым и ухуэныгъэр и кIэм нагъэсыфатэкъыми, сту­дент­хэр шэтэрхэм нэху ды­къы­щекIын хуей хъуауэ щытащ. Ар БетIал щи­лъа­гъум, зи мычэзу зыгъэпсэхугъуэ къыдитри, дызэб­григъэкIыжат. Ухуэныгъэри зэман кIэщIым яухат. Къал­мы­къыр, уеблэмэ езыр шэтэрым нэху къыщекIырт, ухуа­­­кIуэхэр Iуэхум хуигъэ­пIэ­щIэн щхьэкIэ. А псор общежитым и комендантым къытхуиIуэтэжат.
  • Къалмыкъ БетIал къыщи­кIу­хькIэ е автомобиль псын­щIэкIэ гъуэгу щытехьэкIэ, хъумакIуэ зыщIи­гъур­тэ­къым. ГъуэгурыкIуэ къы­хуэ­зэмэ, ар здежьам нигъэсырт, я псэукIэм щIэуп­щIэрт. Зэгуэрым, си анэшхуэри Светловодск къикIы­жу, БетIал ирихьэлIэри, къыздишэжат: «Лениным и цIыхущ нобэ унэм сыкъэзышэжар, БетIалщ», — гуфIэу къыщIыхьэжат ар.
  • 1938 гъэм и щэкIуэгъуэм зэIущIэ махуэшхуэ ед­гъэ­кIуэ­кIырт. Республикэм и пашэм хуэгъэза къегъэблагъэ псалъэр жыIэн къалэн гуапэр къыслъысат. Училищэм щеджэхэр Къалмы­къым и трибунэм щыблэ­кIым ину сыкъэкIиящ:  «Адыгэ лъэпкъым и къуэ пажэ, Къалмыкъ БетIал, къытхуеблагъэ!», — жысIэри. Ар къызэплъщ, пыгуфIыкI­ри, Iэ къищIащ. Апхуэдэущ ар сигу къызэринар.
  • Скульптор ТхьэкIумащIэ Михаил къехъулIащ Къалмыкъым и теплъэр нэсу къигъэлъэгъуэн. Абы и фэеплъым сыблэкIыху, си гур мэпсэху, си щIалэгъуэм сыIущIэжауэ, республикэм Iуэху куэд хуэзылэжьа а цIыхум аргуэру сыхуэзауэ къысфIощIри.
  •  
  • Полищук Иван.