ФИФI ФЫМЫГЪЭПУД, ФИ IЕЙ ФЫМЫГЪЭПЩКIУ

АДЫГЭ ПСАЛЪЭ

Акъ Мухьэрбэч теухуа гукъэкIыжхэр

2014-02-19

  • Псэужамэ, щIышылэм и 18-м илъэс 65-рэ ири­къуат КъБР-м щIыхь зи­Iэ и артист, Абхъазым и цIыхубэ артист Акъ Мухьэрбэч Угъурлы и ­къуэр.
  • Мухьэрбэч и ныб­жьэ­гъуфIу щытахэм уащеп­са­лъэкIэ, я  гукъэкIыж­хэр щы­зэхэпхкIэ, ахэр зытепсэлъыхь артист телъы­джэр уи пащхьэм исым хуэдэу уабгъэдэсщ. ЦIы­хум и цIэр жа­Iэху псэущ. Фи пащхьэ идолъхьэ Акъ Му­хьэрбэч и ныбжьэгъу пэжу щы­та, Куэш-Хьэблэ къуажэм щыщ Амирокъуэ Му­хьэмэд (Бэдуникщ псо­ми къызэра­цIыхур) и гукъэ­кIыж­хэр.
  •  
  • Зы псалъи яку къыдэмыхуэу, зэныб­жьэ­гъуфIу зэ­рыцIыкIу лъандэрэ къы­зэ­­де­кIуэ­кIащ Мухьэрбэчрэ Бэдуникрэ.
  • КъШР-м щыпсэу, ныбжь гуэр къэзы­гъэ­щIа­хэм ящыщу хэт зымыщIэжыр Куэш-Хьэблэ къуажэм театрыр къыщыкIуэкIэ Мухьэрбэч Бэдуник и цIэр къигъэсэбэпу зэрыщытар?! Апхуэдэ щапхъэ куэд езы Амирокъуэми, къуа­жэдэсхэми зэпеуэу къыбжаIэжы­фы­нущ.
  • Мухьэрбэч и шыпхъу нэхъыжьыр Бэдуникхэ я гъунэгъу нысэт. Арати, и шыпхъум я деж лъагъунлъагъу къакIуэурэ сабий щIыкIэ ныб­жьэгъушхуэ зэхуэхъуат Бэдуникрэ Акъым­рэ.
  • — Дэтхэнэ зы щIалэ цIыкIуми хуэдэу, ди зэ­бэныным, зэпщэфыIэным гъунэ иIэтэ­къым, — и сабиигъуэ жыжьэм хоплъэж Бэдуник. — Апхуэдэ ди зы зэзауэ гуэрым Хьэбэчэ (арат Мухьэрбэч сызэреджэр) сеуэри, и щхьэ щIыбым дыркъуэ теслъхьауэ щытащ. Но­бэр къыздэсами, абы сегупсысыхукIэ, сщIа мыхъумыщIагъэм си гур ехуз…
  • ЦIыкIу щIыкIэ спортым дихьэхауэ къэтэ­джа щIалитIыр зэгъусэу, нэгъуэщI я ныб­жьэгъу щIалэхэри ящIыгъуу, Карачаевск къалэм дэт пединститутым и спорт факультетым физкультурэмкIэ и къудамэм 1969 гъэм щIэтIысхьащ.
  • — Хьэбэчэ нэхъ щIалэ зэкIуж ди псы­хъуэм дэсакъым жысIэмэ, сыщыуэнукъым, — жеIэ Бэдуник. — 1957 гъэм институтыр къызэры­зэ­Iуахрэ абы щIэтIысхьахэм Хьэбэчэ экзаменхэм къыщихьа баллхэм нэхъыбэ къэзыхьа яхэтакъым. И хьэлъагъыр килограмми 120-рэ хъууэ, сантиметри 190-кIэ дэ­лъейрт! АпхуэдизкIэ а щIалэр къарууфIэти, Iэчлъэчти.
  • Зы илъэс дызэдеджауэ щIалэм и псэр зы­хэлъ IэщIагъэм зритыжыну мурад ищIащ — Тбилиси къалэм дэт театр институтым щIэтIысхьащ. ЦIыхухэм яфIэтелъыджэу, Хьэбэчэ занщIэу етхуанэ курсым хагъэ­тIыс­хьат. Пэжыр жыпIэнумэ, ар щIебгъэджэни щы­Iэтэкъым. Тхьэшхуэм къыхилъхьауэ артистыныр и лъым хэлът, уеблэмэ къебэ­кIырт.
  • Ар япэ щIыкIэ къэрэшей гупым хагъэ­тIыс­хьэ­ри, абыхэм ящIыгъуу еджащ. IэщIа­гъэ къы­хихам зэрыхуэIэзэр кърагъэ­лъагъуэу «ка­те­горие» ятырти, Акъым япэ нагъыщэ къыщратам, илъэситху хъуауэ еджэхэм ещанэт къа­лъэщыфар! Абы щыгъуэм Хьэбэчэ илъэс­ иримыкъут актёр IэщIагъэм зэрыхуеджар.
  • «Зы махуэм экзамен 38-рэ стыфащ!» — жери тхыгъэ къысхуигъэкIуауэ щытащ. Къи­гъэ­щIа мыгъуэри апхуэдиз илъэс бжыгъэщ…
  • ИужькIэ, адыгэ труппэм хагъэхьэжри, абыхэм къадиухыжащ.
  • Бэдуник къыхегъэщ Мухьэрбэч узыфIэ­мы­кIы­жыну акъылыфIэу, адыгэ хъыбарыжьхэр фIыщэу ищIэу зэрыщытар.
  • — УмыгъэщIэгъуэн плъэкIыртэкъым адыгэ хъыбарыжьу абы жиIэжыр, — къыпещэ ди псэ­лъэгъум. — Лъэпкъ зэхэдз ищIтэкъым. Ауэ езыр къызыхэкIа адыгэ лъэпкъым фIы­лъа­гъуныгъэу хуиIэр зыхуэбгъэдэн щы­Iэ­тэ­къым.
  • Хуабжьу фIэфIу, и псэм зэрыдыхьэр, и гур зэ­ры­хэщIыр къыуи­гъа­щIэу анэ­гум теухуа хъы­ба­рыжь­хэр жиIэ­жырт.
  • Карачаевск дыщызэдеджа зэманым, институтым а лъэхъэнэм щеджа нэрыбгэ мини 3-м, фи фIэщ фщIы, Акъыр къахэщырт. Ар фIыуэ къызэралъагъур зыхуэбгъэдэныр сщIэр­къым, ап­хуэ­дизкIэ псори къыхуэгуапэти. НэгъуэщI лъэпкъ къыхэкIахэр «Мишэт» къызэреджэр.
  • Институтым щIэс адыгэ­ щIалэгъуалэм пщыхьэ­щхьэ­кIэ джэгу тщIырт. Абдежми мо щIалэ Iэпкъ­лъэпкъ зэкIужыр утыкум ира­гъэкIыртэкъым, сыт и лъэ­ныкъуэкIи къытхэ­лы­дыкIырт.
  • Гу къабзэт, творческэ акъылышхуэ зыбгъэдэлъ, зыужьыны­гъэшхуэ зиIэ артист те­лъыджэт. Да­къикъэ бжыгъэкIэ усэ гъэ­щIэ­гъуэн зэхилъхьэ­нут, зызыпи­мы­щIыжыф цIыху щыIэ­тэ­къым. Бреж­нев къэтэджыжауэ къопсалъэ къып­щы­хъунт, Хьэбэчэ абы щы­зэ­пи­щIыж­кIэ…
  • Бэдуник игу къегъэкIыж Мухьэрбэч зыхэт спектаклхэр я къуажэм щагъэлъэгъуэну къыщыкIуэкIэ, клубым тlысыпIэ дэнэ къэна, щытыпIи имыIэжу пэшым цIыхур щIэз хъууэ зэрыщытар. ЦIыхуцIэ зиIэм я ма­хуэщIт, Iуэхуи дэлъи къагъэнэнут Хьэбэчэ къуажэм къа­кIуэу зэхахамэ. Уеплъ, уедаIуэ пэт­ми зы­щыбгъэнщIыртэкъым…
  •  Адыгэ уэрэдыжьхэр зи щIасэ Хьэбэчэ ахэр и макъ дахащэмкIэ сценэм тету щы­жи­IэкIэ, цIыху Iувыр сабыр хъурт. «Сыту щIэх ды­дэ иуха?» — жыуигъэIэу, Хьэбэчэ къи­гъэщI те­лъыджэхэр сыт щыгъуи тфIэ­ма­щIэт, къэ­хъунум дыпэплъэрт.
  • Хьэбэчэрэ ПщыхуэфI Астемыррэ дунейм ехыжа нэужь, зыми и жагъуэ хъуну сы­хуейкъым, къуажэм спектакль къэ­кIуа­кIэ, апхуэдиз цIыху екIуэлIэ­жакъым…
  • Си ныбжьэгъур икърар зыхэлъ цIыху пэжт, пцIыIуэпцIышэу щыттэкъым. Ауэ цIыху гуэрым къыщыщIа хъыбар щыжи­Iэж­кIэ, зэрыщIригъэгъур, пцIы зэрыхилъ­хьэр сэ къызгурыIуэрти, и Iэпхъуамбэр и Iупэм хуихьырт, зыри жумыIэ къригъэкIыу, адэ­кIи: «КхъыIэ, мы си Iупэм утемыс!» — къы­ды­щIигъужырт.
  • Сыт хуэдэ гупми щыпашэ хъурт, ныбжь зиIэхэми сабийхэми пщIэшхуэ къыхуащIырт. И ныбжьэгъу къэрэшей щIалэ гуп щIыгъуу къуажэм къакIуэрти, жэщыку нэгъунэ хъыбар дыхьэшхэнхэр, ауанхэр жытIэу дызэхэст, джэгу тщIырт.
  • Бэдуник шэч къытрихьэркъым Акъ Му­хьэр­бэч цIыхубэ фIылъагъуныгъэшхуэ къэзылъэща артист телъыджэу зэрыщытам, ноби цIыхубэм зэрыщымыгъупщам. «Хьэбэчэ хуэдэ цIыху дунейм къытехъуэну си фIэщ хъуркъым», — и псалъэм дыщIегъуж Бэду-ник.
  • И анэм къыдимылъхуами, лъыкIэ зэхэмыхьэми, ныбжькIэ зы илъэс фIэкIа ямызэ­хуакуми, Бэдуник Мухьэрбэч и шынэхъыжьу илъытэрт. Ноби Мухьэрбэч псэум хуэдэущ Бэдуник къызэрыщыхъур.
  • — Уз хьэлъэ къызэреузыр езыми фIыуэ ищIэ­жырт. Москва къыщыжраIат и гум да­гъуэшхуэ зэриIэр. Арами, Хьэбэчэ къызэмылын узыфэ пкърыт пэтми, ар сымаджэу зэ­рыжыпIэн дунейм теттэкъым. Сыт щы­гъуи гукъыдэж иIэт, емынэ и кIуэцIым щы­хъэми, зыкъыуигъэщIэнутэкъым.
  • Лъэпкъым и цIэр лъагэу зыIэтыну щыта цIыху щэджащэщ адыгэм пасэ дыдэу фIэ­кIуэда Мухьэрбэч. Къэлъытэгъуейщ, ар псэу­жамэ, лъэпкъым хуищIэфыну щытар, — гукъэкIыж хьэлъэр къызэрыщхьэрыуар и нэгум иплъагъуэу жеIэ Бэдуник…
  • ГукъэкIыж гуауэкIэ ди зэпсэлъэныгъэр духа пэтми, гушыIэр зи щIасэу щыта и ныб­жьэ­гъуфIым ехьэлIауэ Бэдуник хъыбар жед­мы­гъэIэжу хъуакъым…
  •   
  • «Усыт хуэдэ курс?»
  •  
  • Тбилиси щыкIуам Хьэбэчэ 5-нэ курсым хагъэтIысхьат. Зэрынэсуи письмо къысхуитхащ: «Усыт хуэдэ курс?» — жери.
  • «А зиунагъуэрэ, етIуанэ курсракъэ сыще­джэр, сыту пасэу пщыгъупща?» — жысIэри жэуап хуэстхыжащ.
  • «АтIэ, сэ къызэраух къэрал экзаменхэр сотыххэ!» — жери, къысщыдыхьэшхыу жэуап къысхуитхыжауэ щытащ.
  •  
  • «СабийIыгъ»
  •  
  • НыбжьэгъуфI сиIэт, нэгъуей лъэпкъым щыщу. Карасов Хъусинт зэреджэр. Абырэ сэрэ, гъэмахуэ махуэ хуабэу псыхъуэм дыдэсу, Хьэбэчэ, къыздикIари сымыщIэу, псы­хъуэм ныдэлъэдащ.
  • Си ныбжьэгъур лъэныкъуэкIэ Iуигъэ­кIуэтри, къехъуцэцащ. «Си Iуэхур зытетыр мыращ — хы ФIыцIэ Iуфэм зыгъэпсэхуакIуэ сокIуэ. Ауэ мобы (сэрат жыхуиIэр) Iуэхум и пэжыпIэр зэхыумыгъэх… Ари тенджызым здыдошэ…»
  • Хъусин: «Давай, давай, вы сейчас вернетесь…», — жери,  зыри къызжимыIэу сре­гъажьэ…
  • «Дэнэ дыздэкIуэр?» — жысIэху, «АдыгэлI здашэм щIэупщIэркъым», — жиIэу фIэкIа жэуап къызитыртэкъым.
  • «А зи лъапсэр бэгъуэн щIалэ, сыту пIэрэ-тIэ мыбы игу ириубыдар», — сигукIэ зыкъом зэзгъэзахуэурэ докIуэ, зыгуэр дыдэ зэри­гъахъэм шэч къытезмыхьэу. АтIэ, сищыпэлъагъут Хьэбэчэ?!
  • Сторожевой лъэмыжым дынэсауэ, «КъэвгъэувыIэт!» — жери, мэл гуартэм дыхе­гъэхьэ, щынитI къыдоубыдри, адэкIи гъуэгум пыдощэж.
  •  — А зиунагъуэрэ, дэнэ дыздэкIуэр? — схуэмышэчыжу сыкъытреч.
  • — Моуууэ, дежэкIынщ, зэрызэ зыхэддзэнщи, дыкъэкIуэжынщ, — икIэм-икIэжым сыкъезыхуэкI упщIэм и жэуап къызет Хьэбэчэ.
  • Акъым «зэрызэ зыхэддзэнщ» жыхуиIэу зи гугъу ищIыр хы ФIыцIэрат.
  • Хьэбэчэ ипхъу курыт Дини сабий тыкъыр цIыкIуу тщIыгъут. Пщэдджыжьым сыхьэти 4-м ТIуапсы дынэсащ. Абы щыгъуэм «хы» жыхуаIэр слъэгъуатэкъым.
  • Пщэдджыжьым Уэз СулътIан, Балэ Мурат, ПIапшу Алий, Хьэбэчэ сымэ загъэпсыкIыну, я нэгу зрагъэужьыну ежьэрти, сэ Динэ сIыгъыу сыщIэст. КъызэрыщIэкIамкIэ, «сабий Iыгъыу», Динэ и «нянькэу» сыздишауэ арат!
  • Динэ псым зигъэпскIыну хыхьэмэ, ар къэзгъэнэн си гум идэртэкъым. Модрейхэр умылъагъужыху хым хыхьэрти, сэ сабийр къысхуагъанэрт. Мис апхуэдэу Хьэбэчэ «хыр сигъэлъэгъуауэ» щытащ.
  •  
  • «Бэдуник и «Запорожец»-р
  •  
  • Адыгэ театрым гъэлъэгъуэныгъэ иIэу ­къуажэм къакIуэмэ, сыт щыгъуи селъэIурт: «КхъыIэ, Хьэбэчэ, си цIэр зыщIыпIи къы­хыумыгъэщ, сэ егъэджакIуэу солажьэ, ­емы­кIущ» — жысIэрти.
  • Езыми псалъэ быдэ къызитырт сызы­щIэ­лъэIур игъэзэщIэну. Ауэ, сценэм къызэ-          рытехьэу, псори езыр зэрыхуейм хуэдэу ищIырт.
  • Япэрауэ, сценарийм тету зэи утыкум къыщыпсалъэртэкъым. АпхуэдизкIэ зэчий бгъэдэлъти, сценэм здытетым, а дакъикъэм къигупсысурэ, цIыхухэм я жьэр зэтемыхьэжу игъэдыхьэшхыу, иримыгъэзэшу сыхьэт бжыгъэкIэ зыкъигъэлъэгъуэфырт.
  • ПщыхуэфI Астемыр тхьэмыщкIэмрэ езымрэ щыджэгу теплъэгъуэ цIыкIум мыпхуэдэу хигъэувауэ щытащ:
  • Хьэбэчэ: Нысэ къэтшэн хуейщ!
  • Астемыр: ЛIо къызэрытшэнур?!
  • (Сэ а зэманым «Запорожец» машинэ щIэ­рыпс къэсщэхуауэ сиIэт).
  • Хьэбэчэ: Сыту! Месри, Бэдуник и «Запо­ро­жец»-мкIэ къэтшэнкъэ!
  • Ар зэхэзыха, пэшым щIэса си къуа-           жэ­гъу­­хэр унащхьэр трачу дыхьэшхауэ щытащ.
  •  
  • Зыгъэхьэзырар «Черкес хэку» газетым и лэжьакIуэ АБИДОКЪУЭ Люсанэщ.